Afazja
Epidemiologia
Afazja, będąca wyniszczającym zaburzeniem językowym po udarze mózgu, dotyka około 21-38% pacjentów z ostrym udarem niedokrwiennym, z roczną zapadalnością 43-60 przypadków na 100 000 mieszkańców w Europie i USA. Najczęstszym typem jest afazja globalna (25-66,4%), a ryzyko jej wystąpienia wzrasta z wiekiem, osiągając 43% u osób powyżej 85 lat. Kobiety mają 1,23-krotnie wyższe ryzyko afazji poudarowej niż mężczyźni (OR=1,23; 95% CI=1,19-1,29; P<0,001). Migotanie przedsionków znacząco zwiększa częstość afazji (22,2% vs. 7,6%). Afazja wiąże się z wydłużonym pobytem szpitalnym o średnio 1,86 dnia i wyższym wynikiem w zmodyfikowanej skali Rankina (wzrost o 1,49), co wskazuje na gorsze rokowanie i wyższe koszty opieki zdrowotnej. Poza udarem, afazja może wynikać z urazów głowy, guzów mózgu, chorób neurodegeneracyjnych czy infekcji, z częstością występowania od 1% do 50% w zależności od etiologii.
- Epidemiologia afazji
- Rozpowszechnienie afazji
- Afazja poudarowa
- Typy afazji i ich występowanie
- Czynniki ryzyka i demograficzne determinanty afazji
- Wpływ afazji na opiekę zdrowotną i wyniki leczenia
- Afazja w innych schorzeniach neurologicznych
- Afazja dwujęzyczna
- Deficyty językowe w ostrej afazji
- Świadomość afazji w społeczeństwie
- Terapia i prognozy w afazji
Epidemiologia afazji
Afazja jest jednym z najbardziej wyniszczających zaburzeń poznawczych występujących po udarze mózgu. Definicyjnie stanowi utratę lub upośledzenie zdolności językowych spowodowanych uszkodzeniem mózgu, wpływając na komunikację, funkcjonowanie społeczne oraz jakość życia pacjentów i ich opiekunów12. Problem ten dotyka znacznej części populacji, choć świadomość społeczna na jego temat pozostaje ograniczona.
Rozpowszechnienie afazji
Dane epidemiologiczne wskazują, że afazja dotyka około 2 milionów osób w Stanach Zjednoczonych i około 250 000 osób w Wielkiej Brytanii12. Co roku w Stanach Zjednoczonych diagnozuje się około 180 000 nowych przypadków afazji, z czego około 170 000 jest spowodowanych udarem mózgu12. Afazja występuje u jednego na 272 Amerykanów, co czyni ją częstszą niż wiele innych powszechnych schorzeń, w tym porażenie mózgowe, stwardnienie rozsiane, choroba Parkinsona czy dystrofia mięśniowa12.
W Indiach szacuje się, że liczba osób z afazją wynosi około 2 milionów, przy czym częstość występowania w społeczeństwie wynosi 3000 na milion mieszkańców1. Z kolei w Europie i Stanach Zjednoczonych roczna zapadalność na afazję poudarową szacowana jest na 43-60 przypadków na 100 000 mieszkańców1.
Afazja poudarowa
Udar mózgu jest najczęstszą przyczyną afazji12. Badania epidemiologiczne wskazują, że afazja występuje u 21-38% pacjentów z ostrym udarem mózgu12. Inne źródła podają, że około 25-40% osób, które przeżyły udar, rozwija afazję na skutek uszkodzenia obszarów mózgu odpowiedzialnych za przetwarzanie języka12.
W badaniu przeprowadzonym na geograficznie określonej populacji 188 015 mieszkańców, wśród 269 pacjentów z pierwszym w życiu udarem niedokrwiennym mózgu, u 80 (30%; 95% CI, 24 do 36) zdiagnozowano afazję. Całkowity współczynnik zapadalności na afazję spowodowaną pierwszym udarem niedokrwiennym wynosił 43 na 100 000 mieszkańców (95% CI, 33 do 52)12.
Typy afazji i ich występowanie
Afazja globalna jest najczęstszym typem afazji obserwowanym w ostrej fazie udaru mózgu, występującym z częstością około 25-66,4% przypadków12. W badaniu przeprowadzonym w Egipcie, afazja globalna stanowiła 50,5% przypadków, po której następowała afazja ruchowa (27,8%) i afazja czuciowa (11,1%). Afazja przewodzeniowa i nominalna były rzadsze i występowały odpowiednio tylko u 8,3% i 2,8% pacjentów1.
W innym badaniu przeprowadzonym w Egipcie w Szpitalu Uniwersyteckim w Assiut, względna częstość występowania afazji naczyniowej wynosiła 7,1% i była częstsza wśród pacjentów płci męskiej (57,9%). Najczęstszym typem była afazja globalna (66,4%), po której następowała afazja prążkowiowa (11,2%), afazja Broca (8,4%), afazja wzgórzowa (4,7%), afazja Wernickego (2,8%), afazja transkorowa mieszana (1,9%) oraz afazja przewodzeniowa, transkorowa ruchowa, transkorowa czuciowa, anomia i afemia (po 0,9% dla każdego typu)1.
Czynniki ryzyka i demograficzne determinanty afazji
Wiek jest ważnym czynnikiem w epidemiologii afazji. Osoby w wieku 65 lat lub młodsze mają 15% szans na wystąpienie afazji poudarowej, podczas gdy osoby w wieku 85 lat lub starsze mają 43% szans na rozwój tego stanu1. Badania sugerują, że regeneracja po afazji spowodowanej udarem jest mniej korzystna u pacjentów powyżej 70 roku życia niż u młodszych pacjentów12.
Jeśli chodzi o różnice płciowe, metaanaliza obejmująca 168 259 pacjentów z udarem i 31 058 pacjentów z afazją poudarową wykazała, że ryzyko afazji poudarowej było 1,23 razy wyższe u kobiet niż u mężczyzn (OR=1,23, 95% CI=1,19-1,29, P<0,001), z częstością występowania afazji poudarowej wynoszącą 31% u mężczyzn i 36% u kobiet oraz ogólną częstością 34% (P<0,001)1. Średni wiek wystąpienia afazji u kobiet (78 lat) jest wyższy niż u mężczyzn (71 lat)1.
Migotanie przedsionków (AF) jest istotnym czynnikiem ryzyka udaru niedokrwiennego z afazją. Pacjenci z migotaniem przedsionków częściej prezentowali afazję (22,2% vs. 7,6%) i byli bardziej poważnie upośledzeni12.
Badania wykazały również, że zaawansowany wiek i kardioembolizm były związane ze zwiększonym ryzykiem afazji. Nasilenie i płynność afazji nie były jednak zależne od zmiennych demograficznych1.
Wpływ afazji na opiekę zdrowotną i wyniki leczenia
Afazja wiąże się z wysoką zachorowalnością i śmiertelnością zarówno krótko-, jak i długoterminową oraz zwiększonymi wydatkami na opiekę zdrowotną12. Pacjenci z afazją mają dłuższe pobyty w szpitalu i wyższe koszty opieki zdrowotnej1.
W badaniu oceniającym długość pobytu (LOS) i zmodyfikowaną skalę Rankina (mRS) przy wypisie u pacjentów z ostrym udarem niedokrwiennym z afazją, stwierdzono, że osoby z afazją miały o 1,86 dnia dłuższy pobyt w szpitalu niż osoby, które przeżyły udar bez afazji. Ponadto, obecność afazji była związana z 1,49 wzrostem średniego wyniku mRS1.
Afazja jest ważnym markerem niekorzystnego wyniku u pacjentów z łagodnym udarem niedokrwiennym i jest najważniejszym predyktorem wyniku społecznego u pacjentów z udarem z afazją1.
Afazja w innych schorzeniach neurologicznych
Chociaż udar mózgu jest najczęstszą przyczyną afazji, może ona również występować w wyniku urazów głowy, guzów mózgu, autoimmunologicznych chorób neurologicznych, infekcji mózgu lub chorób neurodegeneracyjnych (takich jak demencje)1.
Badania dotyczące afazji związanej z urazowym uszkodzeniem mózgu (TBI) są ograniczone. Jedno badanie wykazało, że afazja wtórna do TBI występowała u 1% weteranów wojen w Iraku i Afganistanie, a dwa dodatkowe badania wykazały, że afazja występowała u 13%-19% osób z TBI1. Na podstawie tych badań, Simmons-Mackie szacuje częstość występowania afazji wywołanej przez TBI na poziomie od 64 653 do 1 228 4211.
Badanie przeprowadzone przez Davie i wsp. oszacowało, że częstość występowania afazji w wyniku pierwotnych guzów mózgu wynosiła od 30% do 50%. Na podstawie tych danych, Simmons-Mackie szacuje wskaźnik częstości występowania afazji związanej z guzem na poziomie od 198 028 do 330 0481.
W przypadku pierwotnej postępującej afazji (PPA), badanie przeprowadzone na kohorcie francuskiej wykazało, że wskaźnik zapadalności wynosił 1,14 na 100 000 osobolat, podczas gdy wskaźnik zapadalności na chorobę Alzheimera wynosił 35,7 na 100 000 osobolat1.
Afazja dwujęzyczna
Chociaż istnieje niewiele badań na temat epidemiologii afazji dwujęzycznej, Paridis i wsp. szacują, że rocznie można spodziewać się około 45 000 nowych przypadków afazji dwujęzycznej1.
Deficyty językowe w ostrej afazji
Badanie ScreeLing przeprowadzone u 141 osób z ostrą afazją (2 tygodnie po udarze), 23 z przewlekłą afazją i 138 zdrowych osób kontrolnych wykazało, że w 22,4% przypadków deficyty były obecne tylko na 1 z 3 poziomów językowych. Fonologia była najczęściej zaburzona (16,3%), w porównaniu z semantyką (2,7%) i składnią (3,4%)1.
Liczba upośledzonych poziomów językowych była związana z nasileniem afazji: pacjenci z zaburzeniami na 3 poziomach mieli najniższe wyniki w teście żetonowym; pacjenci z selektywnym zaburzeniem fonologicznym mieli najwyższe oceny mowy spontanicznej. Sama fonologia wyjaśniała 54,6% wariancji w ocenie mowy spontanicznej1.
Świadomość afazji w społeczeństwie
Pomimo powszechności afazji, świadomość społeczna na jej temat jest niska. Badania wskazują, że 84,5% ludzi nigdy nie słyszało terminu „afazja”, a tylko 8,8% osób słyszało o afazji i potrafi zidentyfikować ją jako zaburzenie językowe1.
Terapia i prognozy w afazji
Regeneracja po afazji jest możliwa nawet w ciężkich przypadkach12. Badania wykazały, że zdolności językowe i komunikacyjne mogą nadal poprawiać się przez wiele lat i czasami towarzyszy im nowa aktywność w tkance mózgowej w pobliżu uszkodzonego obszaru1.
Czynniki wpływające na regenerację
Istnieje wiele czynników prognostycznych, które mogą przewidzieć tempo regeneracji afazji, takich jak wiek pacjenta, typ afazji, rozmiar, lokalizacja i patologia zmiany1. W badaniu przeprowadzonym w Egipcie stwierdzono lepszą regenerację w przypadku udaru krwotocznego niż niedokrwiennego (p=0,010 po miesiącu i p=0,019 po trzech miesiącach). Wykazano również ujemną korelację między wielkością zawału mózgu a wskaźnikiem regeneracji, z lepszą regeneracją w przypadku zawałów o małych rozmiarach (p=0,031)1.
Rokowanie dla pacjentów z afazją może być determinowane przez przyczynę afazji, wiek pacjenta i obecność innych chorób współistniejących. Starsi pacjenci mają trudniejszą regenerację. Afazja spowodowana udarem ma lepsze rokowanie niż ta spowodowana guzem lub chorobą neurodegeneracyjną1.
Metody leczenia
Terapia mowy i języka pozostaje głównym sposobem leczenia afazji, chociaż skuteczność konwencjonalnych terapii nie została jednoznacznie udowodniona12.
Kilka badań kontrolowanych placebo sugeruje, że piracetam jest skuteczny w regeneracji afazji, gdy zostanie rozpoczęty wkrótce po udarze, ale jego skuteczność zanika u pacjentów z przewlekłą afazją12.
Środki farmakologiczne działające na układ cholinergiczny (np. donepezil) wykazały obiecujące rezultaty. Dane z badań pojedynczych przypadków, serii przypadków i badania otwartego sugerują, że donepezil może mieć korzystny wpływ na przewlekłą afazję poudarową1.
Randomizowane badania kontrolowane donepezilu i innych środków cholinergicznych w afazji poudarowej są uzasadnione12.
Osoby z afazją poudarową, które otrzymały alternatywną i wspomagającą terapię komunikacyjną (AACT) oraz standardową terapię logopedyczną (SLT), wykazały poprawę w zakresie wykonywania zadań językowych i komunikacji funkcjonalnej, a także pozytywny wpływ na ich dobrostan psychiczny i ogólną jakość życia w porównaniu z osobami, które otrzymały tylko konwencjonalną SLT1.
Monitoring i badania epidemiologiczne
Istnieje potrzeba dwóch rodzajów badań w obszarze afazji: (i) epidemiologiczne badanie społeczne dotyczące częstości występowania i zapadalności oraz (ii) bank danych szpitalnych dotyczący częstości występowania afazji z rejestrów udarów w całym kraju1.
Trwają również prace nad nowymi narzędziami do oceny postępów w komunikacji u osób z afazją. Przykładem jest projekt rozwoju narzędzia opartego na sztucznej inteligencji, które mierzy sukces komunikacyjny u osób z afazją. Naukowcy mają na celu dostarczenie modelu dużego języka typu open-source (LLM), zdolnego do analizowania zadań opowiadania historii, który mógłby stać się pierwszym standardowym narzędziem do pomiaru połączonego dyskursu u osób z afazją1.
Zrozumienie patologicznej predykcji in vivo jest kluczowe w chorobach neurodegeneracyjnych, ponieważ strategie terapeutyczne farmakologiczne są lub wkrótce będą skierowane na zmniejszenie lub usuwanie toksycznych cząsteczek, takich jak amyloid, tau lub TDP. Badania podkreślają znaczenie poprawy wczesnej diagnostyki afazji w celu lepszego zrozumienia powiązań z chorobą Alzheimera1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.