Leki w grupie
„retinoidy”

Retinoidy to grupa związków pochodnych witaminy A (retinolu), które są szeroko stosowane w dermatologii i onkologii. Działają poprzez wiązanie się z receptorami jądrowymi komórki (RAR i RXR), regulując ekspresję genów odpowiedzialnych za różnicowanie i proliferację komórek nabłonkowych. Efekt terapeutyczny obejmuje normalizację rogowacenia naskórka, działanie przeciwzapalne oraz hamowanie produkcji sebum.

W zależności od budowy chemicznej i pokolenia, retinoidy dzielą się na kilka grup. Retinoidy pierwszego pokolenia to naturalnie występujące związki, takie jak retinol, retinal i kwas retinowy. Retinoidy drugiego pokolenia to syntetyczne pochodne (np. etretynat, acytretyna), a trzeciego pokolenia to tzw. aretinoidy (np. adapalen, tazaroten, beksaroten), które charakteryzują się bardziej specyficznym działaniem na określone receptory.

Do najważniejszych retinoidów stosowanych w praktyce klinicznej należą: izotretynoina (Izotrex, Axotret, Curacne), acytretyna (Neotigason), adapalen (Differin), tazaroten (Zorac) oraz tretynoiną (Retin-A, Atrederm). Na polskim rynku dostępne są również preparaty łączone, jak Epiduo (adapalen z nadtlenkiem benzoilu) czy Acnatac (klindamycyna z tretynoiną).

Główne zalety stosowania retinoidów obejmują wysoką skuteczność w leczeniu ciężkich postaci trądziku, w tym trądziku guzkowato-cystowego opornego na inne metody terapii. Są również niezastąpione w terapii łuszczycy, zaburzeń rogowacenia oraz w profilaktyce i leczeniu niektórych nowotworów skóry. Długotrwałe stosowanie retinoidów może przyczyniać się do poprawy ogólnego stanu skóry, zmniejszenia zmarszczek i przebarwień posłonecznych.

Należy jednak pamiętać o potencjalnych niebezpieczeństwach związanych z tą grupą leków. Najpoważniejszym jest silne działanie teratogenne, dlatego stosowanie retinoidów ogólnoustrojowych (zwłaszcza izotretynoiny i acytretyny) jest bezwzględnie przeciwwskazane w ciąży oraz wymaga skutecznej antykoncepcji u kobiet w wieku rozrodczym. Inne częste działania niepożądane to wysuszenie i podrażnienie skóry, śluzówek i oczu, zaburzenia lipidowe, bóle mięśniowo-stawowe oraz w rzadkich przypadkach zaburzenia nastroju. Stosowanie retinoidów wymaga regularnego monitorowania parametrów wątrobowych i profilu lipidowego.

W zależności od drogi podania retinoidy dzielimy na miejscowe (stosowane zewnętrznie na skórę) i ogólnoustrojowe (doustne). Retinoidy miejscowe, takie jak adapalen, tretynoina czy tazaroten, stosowane są głównie w leczeniu trądziku, fotostarzenia i przebarwień. Retinoidy ogólnoustrojowe, w tym izotretynoina i acytretyna, znajdują zastosowanie w cięższych schorzeniach dermatologicznych, jak nasilony trądzik, łuszczyca czy ciężkie zaburzenia rogowacenia.