Leki w grupie
„alkaloidy sporyszu”

Alkaloidy sporyszu to grupa związków naturalnych pochodzących z grzybów pasożytniczych z rodzaju buławinka (Claviceps), głównie Claviceps purpurea, które pasożytują na kłosach zbóż, szczególnie żyta. Pod względem struktury chemicznej są pochodnymi kwasu lizergowego. Ich działanie farmakologiczne wiąże się przede wszystkim z oddziaływaniem na receptory serotoninowe, dopaminowe i adrenergiczne, co przekłada się na działanie obkurczające naczynia krwionośne, hamujące krwawienia oraz działanie na ośrodkowy układ nerwowy.

Alkaloidy sporyszu można podzielić na dwie główne grupy: pochodne aminowe kwasu lizergowego (np. ergometryna, ergotamina) oraz pochodne peptydowe kwasu lizergowego (np. ergotoksyna, składająca się z ergokorniny, ergokrystyny i ergokryptyny). Pochodne peptydowe wykazują silniejsze działanie blokujące receptory α-adrenergiczne i dopaminowe, natomiast pochodne aminowe mają silniejsze działanie na mięśnie gładkie macicy.

Do najważniejszych alkaloidów sporyszu stosowanych w medycynie należą: ergotamina, ergometryna (ergonovine), bromokryptyna, kabergolina, lizuryd, metysergid oraz dihydroergotamina. Wśród preparatów handlowych dostępnych w Polsce znajdują się: Ergotaminum (ergotamina), Bromergon, Parlodel (bromokryptyna), Dostinex (kabergolina), Dihydroergotaminum (dihydroergotamina), oraz leki złożone jak Coffecorn (ergotamina + kofenia).

Największymi zaletami stosowania alkaloidów sporyszu są ich skuteczność w leczeniu migreny i bólów głowy (ergotamina, dihydroergotamina), hamowanie krwawień poporodowych poprzez obkurczanie mięśni macicy (ergometryna), leczenie hiperprolaktynemii i guzów prolaktynowych przysadki (bromokryptyna, kabergolina), oraz zastosowanie w chorobie Parkinsona jako agonisty dopaminy (bromokryptyna, kabergolina).

Stosowanie alkaloidów sporyszu wiąże się jednak z poważnymi zagrożeniami. Do głównych należą: ryzyko nadmiernego obkurczenia naczyń krwionośnych prowadzącego do niedokrwienia tkanek, a nawet zgorzeli (ergotyzm), działanie teratogenne w czasie ciąży, ryzyko włóknienia zastawek serca przy długotrwałym stosowaniu (szczególnie kabergolina i pergolid), oraz możliwość wywoływania uzależnienia i halucynacji (szczególnie przy nieprawidłowym stosowaniu). Ze względu na wąski indeks terapeutyczny, stosowanie tych leków wymaga szczególnej ostrożności i ścisłego monitorowania.

W nowoczesnej farmakoterapii alkaloidy sporyszu są często zastępowane przez bezpieczniejsze alternatywy, jednak nadal pozostają ważną grupą leków w specyficznych wskazaniach, gdzie ich unikalne właściwości farmakologiczne są szczególnie korzystne.