Działania niepożądane
Zydowudyna

Działania niepożądane zydowudyny

Zydowudyna jest lekiem przeciwretrowirusowym, szeroko stosowanym w terapii zakażeń HIV. Pomimo swojej skuteczności, substancja ta wiąże się z szeregiem działań niepożądanych, które mogą znacząco wpływać na stan zdrowia pacjentów i jakość ich życia. Znajomość profilu bezpieczeństwa zydowudyny jest kluczowa dla optymalizacji terapii przeciwretrowirusowej.¹

Najczęstsze i najcięższe działania niepożądane

Do najcięższych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem zydowudyny należą zaburzenia hematologiczne, w szczególności: niedokrwistość (która może wymagać przetoczeń krwi), neutropenia i leukopenia. Częstość ich występowania jest większa u pacjentów przyjmujących większe dawki leku (1200-1500 mg/dobę) oraz u chorych w zaawansowanym stadium zakażenia HIV. Szczególnie narażeni są pacjenci ze zmniejszoną rezerwą szpikową przed rozpoczęciem terapii, zwłaszcza gdy liczba komórek CD4 jest mniejsza niż 100/mm³.²

Zwiększoną częstość neutropenii obserwowano również u pacjentów, u których przed rozpoczęciem leczenia zydowudyną występowały niskie wartości następujących parametrów:³

• liczba granulocytów obojętnochłonnych
• stężenie hemoglobiny
• stężenie witaminy B12 w surowicy

Oprócz zaburzeń hematologicznych, do często obserwowanych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem zydowudyny należą:⁴

• nudności (występują bardzo często)
• bóle głowy (występują bardzo często)
• wymioty
• bóle brzucha
• biegunka
• zawroty głowy
• złe samopoczucie
• bóle mięśni

Ciężkie metaboliczne działania niepożądane

Stosowanie zydowudyny wiąże się z ryzykiem wystąpienia poważnych zaburzeń metabolicznych, które mogą mieć konsekwencje zagrażające życiu pacjenta. Szczególnie istotna jest kwasica mleczanowa, często związana z ciężkim powiększeniem i stłuszczeniem wątroby. Kwasica mleczanowa może prowadzić do zgonu pacjenta.^{5 6}

Lipoatrofia i zaburzenia dystrybucji tkanki tłuszczowej

Charakterystycznym działaniem niepożądanym występującym podczas terapii zydowudyną jest lipoatrofia, czyli utrata podskórnej tkanki tłuszczowej. Zjawisko to dotyczy przede wszystkim twarzy, kończyn i pośladków. W przypadku stwierdzenia rozwoju lipoatrofii zaleca się zaprzestanie leczenia zydowudyną.^{7 8}

Ponadto, u pacjentów stosujących skojarzone leczenie przeciwretrowirusowe (w tym zydowudynę) może dochodzić do innych zaburzeń dystrybucji tkanki tłuszczowej, takich jak:⁹

• zwiększenie masy tkanki tłuszczowej wewnątrzbrzusznej i narządowej
• przerost piersi
• gromadzenie się tkanki tłuszczowej na karku („bawoli kark”)

Zaburzenia metaboliczne i zespół reaktywacji immunologicznej

Podczas terapii przeciwretrowirusowej, w tym leczenia zydowudyną, mogą wystąpić zaburzenia metaboliczne, do których należą:¹⁰

• hipertriglicerydemia
• hipercholesterolemia
• insulinooporność
• hiperglikemia
• zwiększone stężenie mleczanów we krwi

U pacjentów z ciężkim niedoborem odporności, szczególnie na początku stosowania złożonej terapii przeciwretrowirusowej (CART), może dojść do zespołu reaktywacji immunologicznej. Objawia się on reakcjami zapalnymi na niewywołujące wcześniej objawów lub przetrwałe patogeny oportunistyczne. W ramach tego zespołu mogą również wystąpić choroby autoimmunologiczne, takie jak:^{11 12}

• choroba Gravesa-Basedowa
• autoimmunologiczne zapalenie wątroby
• zapalenie wielomięśniowe
• zespół Guillain-Barré

Martwica kości

U pacjentów leczonych zydowudyną w ramach terapii przeciwretrowirusowej odnotowano przypadki martwicy kości. Dotyczy to głównie osób z ogólnie znanymi czynnikami ryzyka, zaawansowaną chorobą spowodowaną przez HIV lub poddanych długotrwałemu, skojarzonemu leczeniu przeciwretrowirusowemu (CART). Częstość występowania tego powikłania nie jest znana.^{13 14}

Szczegółowe zestawienie działań niepożądanych

Poniżej przedstawiono szczegółowy wykaz działań niepożądanych zydowudyny, uporządkowany według układów i narządów oraz częstości występowania.^{15 16}

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

• Często: niedokrwistość (czasami wymagająca przetoczeń krwi), neutropenia, leukopenia
• Niezbyt często: trombocytopenia, pancytopenia z hipoplazją szpiku kostnego
• Rzadko: wybiórcza aplazja układu czerwonokrwinkowego
• Bardzo rzadko: niedokrwistość aplastyczna

¹⁷

Zaburzenia metabolizmu i odżywiania

• Często: nadmierne stężenie kwasu mlekowego
• Rzadko: kwasica mleczanowa bez hipoksemii, jadłowstręt (brak łaknienia)

^{18 19}

Zaburzenia psychiczne

• Rzadko: lęk, depresja, niepokój

^{20 21}

Zaburzenia układu nerwowego

• Bardzo często: ból głowy
• Często: zawroty głowy
• Rzadko: bezsenność, parestezje, senność, otępienie, drgawki

^{22 23}

Zaburzenia serca

• Rzadko: kardiomiopatia

^{24 25}

Zaburzenia układu oddechowego, klatki piersiowej i śródpiersia

• Niezbyt często: duszność
• Rzadko: kaszel

^{26 27}

Zaburzenia żołądka i jelit

• Bardzo często: nudności
• Często: wymioty, bóle brzucha, biegunka
• Niezbyt często: wzdęcia
• Rzadko: zapalenie trzustki, przebarwienia błony śluzowej jamy ustnej, zaburzenie smaku, dyspepsja

^{28 29}

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

• Często: zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych i stężenia bilirubiny we krwi
• Rzadko: choroby wątroby, takie jak ciężka hepatomegalia ze stłuszczeniem

^{30 31}

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

• Niezbyt często: wysypka, świąd
• Rzadko: przebarwienia skóry i paznokci, pokrzywka, potliwość

^{32 33}

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej

• Często: bóle mięśni
• Niezbyt często: miopatia, uszkodzenie mięśni

^{34 35}

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

• Rzadko: częste oddawanie moczu

^{36 37}

Zaburzenia układu rozrodczego i piersi

• Rzadko: ginekomastia

^{38 39}

Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania

• Często: złe samopoczucie
• Niezbyt często: gorączka, uogólnione bóle, astenia
• Rzadko: dreszcze, bóle w klatce piersiowej, objawy grypopodobne

^{40 41}

Tabela działań niepożądanych zydowudyny

Szczególne sytuacje kliniczne

Zmniejszanie częstości występowania działań niepożądanych

Badania kliniczne wykazały, że niektóre objawy niepożądane, takie jak nudności i inne często obserwowane działania niepożądane, wykazują tendencję do stopniowego zmniejszania się w ciągu pierwszych kilku tygodni leczenia zydowudyną.^{42 43}

Stosowanie zydowudyny u kobiet ciężarnych

W badaniach klinicznych u kobiet ciężarnych przyjmujących zydowudynę w celu zapobiegania przenoszenia wirusa HIV z matki na płód obserwowano podobne działania niepożądane jak w grupie placebo. Jednakże u kobiet ciężarnych przed porodem w grupie leczonej zydowudyną częściej obserwowano tendencję do występowania lekkiej lub średnio nasilonej niedokrwistości.⁴⁴

Stężenie hemoglobiny u noworodków matek leczonych zydowudyną było nieznacznie niższe niż u noworodków z grupy placebo, jednak nie było konieczności przetaczania krwi. Niedokrwistość ustępowała w ciągu 6 tygodni od zakończenia podawania leku.⁴⁵

Ryzyko działań niepożądanych u pacjentów z zaawansowaną infekcją HIV

U pacjentów z zaawansowanym zakażeniem HIV zwiększone jest ryzyko wystąpienia ciężkich działań niepożądanych, szczególnie zaburzeń hematologicznych (niedokrwistość, neutropenia, leukopenia). W tej grupie chorych ryzyko zwiększa się dodatkowo, gdy liczba komórek CD4 jest mniejsza niż 100/mm³.⁴⁶

U pacjentów z ciężkimi niedoborami immunologicznymi, szczególnie na początku stosowania złożonej terapii przeciwretrowirusowej, należy zwrócić szczególną uwagę na ryzyko wystąpienia reakcji zapalnych na oportunistyczne patogeny i chorób autoimmunologicznych.⁴⁷