Przedawkowanie
Pseudoefedryna

Przedawkowanie pseudoefedryny

Pseudoefedryna jest substancją sympatykomimetyczną, która w przypadku przedawkowania może wywołać szereg poważnych objawów klinicznych związanych z nadmierną stymulacją układu współczulnego. Przedawkowanie tej substancji stanowi stan zagrożenia życia wymagający natychmiastowej interwencji medycznej. Objawy mogą być różnorodne i obejmować zaburzenia zarówno ze strony ośrodkowego układu nerwowego, jak i układu sercowo-naczyniowego.^{1 2}

Warto podkreślić, że działanie toksyczne pseudoefedryny może nie być ściśle związane z przyjętą dawką, ponieważ u niektórych osób występuje szczególna wrażliwość na jej działanie sympatykomimetyczne. Istnieje zatem duża zmienność osobnicza w reakcji na przedawkowanie tej substancji.³

Objawy przedawkowania

Objawy przedawkowania pseudoefedryny można podzielić na kilka głównych kategorii w zależności od układu, którego dotyczą:⁴

Układ nerwowy – objawy mogą obejmować zarówno pobudzenie, jak i hamowanie ośrodkowego układu nerwowego:⁵

• Pobudzenie ośrodkowego układu nerwowego: bezsenność, niepokój ruchowy, drażliwość, drżenia, drgawki, omamy, psychoza toksyczna z urojeniami, wzmożona pobudliwość, lęk, zniecierpliwienie
• Hamowanie czynności ośrodkowego układu nerwowego: senność, letarg, bezdech, zmniejszenie zdolności do koncentracji, sinica, śpiączka, zapaść krążeniowa
• Inne objawy neurologiczne: ból głowy, zawroty głowy, ataksja, niezborność ruchowa, dezorientacja, splątanie

^{6 7}

Układ sercowo-naczyniowy:

• Tachykardia, kołatanie serca, zaburzenia rytmu serca (arytmie komorowe i nadkomorowe)
• Nadciśnienie tętnicze, które może prowadzić do przełomu nadciśnieniowego
• Bradykardia odruchowa
• Zapaść krążeniowa
• Zawał mięśnia sercowego

^{8 9}

Układ pokarmowy:

• Nudności, wymioty
• Suchość błon śluzowych jamy ustnej
• Ból brzucha, biegunka
• Zawał niedokrwienny jelit (rzadko)

¹⁰

Układ moczowy:

• Trudności w oddawaniu moczu
• Zatrzymanie moczu

¹¹

Inne objawy:

• Hipertermia (podwyższona temperatura ciała)
• Nadmierne pocenie się
• Rozszerzenie źrenic
• Rabdomioliza
• Hipokaliemia
• Krwawienie wewnątrzczaszkowe
• Suchość skóry i błon śluzowych

^{12 13}

Warto zaznaczyć, że u dzieci częściej obserwuje się objawy pobudzenia ośrodkowego układu nerwowego oraz objawy przypominające działanie atropiny, takie jak suchość błony śluzowej jamy ustnej, rozszerzone źrenice, zaczerwienienie, hipertermia oraz zaburzenia żołądkowo-jelitowe.¹⁴

Niebezpieczne powikłania przedawkowania

Przedawkowanie pseudoefedryny może prowadzić do poważnych powikłań, które stanowią bezpośrednie zagrożenie życia:¹⁵

• Przełom nadciśnieniowy – skrajnie wysokie wartości ciśnienia tętniczego, które mogą prowadzić do uszkodzenia narządów docelowych
• Krwawienie wewnątrzczaszkowe – będące następstwem nadciśnienia tętniczego
• Zawał mięśnia sercowego – wskutek zwiększonego zapotrzebowania mięśnia sercowego na tlen i/lub skurczu naczyń wieńcowych
• Zaburzenia rytmu serca – mogące prowadzić do zatrzymania krążenia
• Niewydolność oddechowa – zagrażająca życiu depresja oddechowa
• Rabdomioliza – rozpad mięśni prążkowanych, który może prowadzić do ostrej niewydolności nerek
• Psychoza toksyczna – ciężkie zaburzenia psychiczne z urojeniami i omamami
• Drgawki – mogące prowadzić do stanu padaczkowego
• Zawał niedokrwienny jelit – rzadkie, ale groźne powikłanie związane ze skurczem naczyń trzewnych

¹⁶

Dawki toksyczne

Dawki pseudoefedryny uważane za potencjalnie toksyczne zależą od wieku pacjenta:^{240 mg; dzieci: 6-12 lat: >120 mg, 2-5 lat: >60 mg, poniżej 2 lat każda ilość) zaleca się obserwację w szpitalu przez okres minimum 4 godzin.”>17}

• Dorośli: dawka >240 mg na dobę
• Dzieci w wieku 6-12 lat: dawka >120 mg na dobę
• Dzieci w wieku 2-5 lat: dawka >60 mg na dobę
• Dzieci poniżej 2 lat: każda ilość pseudoefedryny jest potencjalnie niebezpieczna

Przyjęcie pseudoefedryny w dawkach przekraczających powyższe wartości wymaga obserwacji w warunkach szpitalnych przez co najmniej 4 godziny, nawet przy braku objawów klinicznych.^{240 mg; dzieci: od 6 do 12 lat: >120 mg, od 2 do 5 lat: >60 mg, poniżej 2 lat każda ilość) zaleca się obserwację w szpitalu przez okres minimum 4 godzin.”>18}

Postępowanie w przypadku przedawkowania

Leczenie przedawkowania pseudoefedryny ma głównie charakter objawowy i podtrzymujący. Nie istnieje swoiste antidotum dla pseudoefedryny. Postępowanie medyczne powinno być dostosowane do występujących objawów klinicznych i obejmować działania mające na celu eliminację substancji z organizmu oraz leczenie objawów przedawkowania.¹⁹

Eliminacja toksyny

W przypadku niedawnego spożycia pseudoefedryny (do 1 godziny od przedawkowania) należy rozważyć następujące metody eliminacji toksyny z przewodu pokarmowego:²⁰

• Podanie węgla aktywowanego – w dawce 50 g dla dorosłych lub 1 g/kg masy ciała dla dzieci, najskuteczniejsze w ciągu pierwszej godziny od przedawkowania
• Płukanie żołądka – rozważane, jeśli od przyjęcia leku upłynęła nie więcej niż 1 godzina, u pacjentów nieprzytomnych należy zabezpieczyć drogi oddechowe poprzez intubację
• Wywołanie wymiotów – u pacjentów przytomnych i współpracujących, jeśli od zażycia nie upłynęła więcej niż godzina

²¹

Warto zauważyć, że niektóre źródła nie zalecają płukania żołądka ze względu na małe ryzyko ciężkiego działania toksycznego.²²

Przyspieszenie eliminacji pseudoefedryny

Eliminację pseudoefedryny z organizmu można przyspieszyć poprzez:²³

• Zakwaszenie moczu – podanie preparatów zakwaszających mocz zwiększa wydalanie pseudoefedryny przez nerki
• Diureza forsowana – zwiększenie objętości wydalanego moczu może przyspieszyć eliminację pseudoefedryny
• Dializoterapia – hemodializa może być skuteczna w usuwaniu pseudoefedryny z organizmu w ciężkich przypadkach przedawkowania

²⁴

Leczenie objawowe

Leczenie objawowe i podtrzymujące obejmuje:²⁵

• Wspomaganie oddychania – w przypadku depresji oddechowej lub niewydolności oddechowej
• Kontrolę ciśnienia tętniczego – w przypadku nadciśnienia tętniczego należy rozważyć podanie leków blokujących receptory α-adrenergiczne (np. fentolamina)
• Leczenie zaburzeń rytmu serca – w przypadku tachykardii lub innych zaburzeń rytmu można zastosować leki blokujące receptory β-adrenergiczne, ale dopiero po zablokowaniu receptorów α-adrenergicznych
• Leczenie przeciwdrgawkowe – w przypadku wystąpienia drgawek należy podać dożylnie benzodiazepiny (np. diazepam, lorazepam)
• Cewnikowanie pęcherza moczowego – w przypadku zatrzymania moczu
• Monitorowanie parametrów życiowych – ciśnienia tętniczego, tętna, częstości oddechów, temperatury ciała, saturacji krwi
• Kontrolę stężenia elektrolitów i wykonanie badania EKG we wszystkich przypadkach z objawami przedawkowania
• Monitorowanie czynności serca przez 12-24 godziny w przypadku zmian w EKG, niestabilności układu krążenia lub ciężkich objawów klinicznych

^{26 27}

W przypadku znacznego pobudzenia i omamów można podać leki uspokajające, takie jak chloropromazyna.²⁸

W przypadku hipertermii, szczególnie u dzieci, należy stosować chłodne okłady lub koc hipotermiczny.²⁹

Objawy przedawkowania leków złożonych zawierających pseudoefedrynę

Wiele preparatów zawierających pseudoefedrynę to leki złożone, które zawierają również inne substancje czynne, takie jak paracetamol, ibuprofen, dekstrometorfan czy leki przeciwhistaminowe. W przypadku przedawkowania takich preparatów objawy mogą wynikać z działania jednej lub wszystkich substancji czynnych.³⁰

Najczęściej występujące dodatkowe objawy to:³¹

• W przedawkowaniu paracetamolu: nudności, wymioty, nadmierna potliwość, senność, ogólne osłabienie, rozpieranie w nadbrzuszu, żółtaczka (w ciężkich przypadkach uszkodzenie wątroby)
• W przedawkowaniu dekstrometorfanu: nudności, wymioty, dystonia, pobudzenie, splątanie, senność, osłupienie, oczopląs, kardiotoksyczność, ataksja, psychoza toksyczna, wydłużenie odstępu QTc w EKG
• W przedawkowaniu ibuprofenu: bóle brzucha, nudności, wymioty, letarg, pragnienie, osłabienie mięśni, senność, nieostre widzenie, zawroty głowy, szumy uszne, kwasica metaboliczna
• W przedawkowaniu leków przeciwhistaminowych: senność, śpiączka, hipertermia, zespół antycholinergiczny (rozszerzenie źrenic, wypieki, gorączka, suchość w jamie ustnej, zatrzymanie moczu, osłabienie odgłosów perystaltyki jelit)

^{32 33 34}

Leczenie przedawkowania leków złożonych powinno uwzględniać wszystkie składniki preparatu i być dostosowane do występujących objawów klinicznych.³⁵

Tabela objawów przedawkowania pseudoefedryny

Zalecenia dotyczące postępowania w przedawkowaniu

W przypadku podejrzenia przedawkowania pseudoefedryny zaleca się:³⁶

• Natychmiastowe wezwanie pomocy medycznej
• Hospitalizację i obserwację przez co najmniej 4 godziny, nawet przy braku objawów, jeśli dawka przekracza wartości uznawane za toksyczne
• Podtrzymywanie podstawowych funkcji życiowych
• Monitorowanie parametrów życiowych (ciśnienie tętnicze, tętno, oddech, saturacja)
• Wykonanie badania EKG i kontrolę stężenia elektrolitów
• Leczenie objawowe w zależności od stanu klinicznego pacjenta

³⁷

Przedawkowanie pseudoefedryny stanowi poważny stan kliniczny, który wymaga kompleksowego podejścia terapeutycznego. Szybka interwencja medyczna zwiększa szanse na pomyślne rokowanie. Leczenie powinno być prowadzone w warunkach szpitalnych, a w ciężkich przypadkach – na oddziale intensywnej terapii.³⁸