Działania niepożądane
Protaminy siarczan

Działania niepożądane protaminy siarczan

Siarczan protaminy 1% (10 mg/ml) to lek stosowany głównie do neutralizacji działania heparyny. Mimo swojej skuteczności terapeutycznej, substancja ta może wywoływać szereg działań niepożądanych, które personel medyczny powinien znać i monitorować. Działania niepożądane po podaniu siarczanu protaminy mają zwykle charakter krótkotrwały i występują ze średnim nasileniem, dotycząc przede wszystkim układu sercowo-naczyniowego.¹

Najczęściej występujące działania niepożądane

Do najczęściej obserwowanych reakcji po podaniu siarczanu protaminy należą zaburzenia układu krążenia:

• Hipotensja – obniżenie ciśnienia krwi, zazwyczaj nieznaczne i przemijające
• Hipotensja z bradykardią (rzadkoskurczem) – również o charakterze nieznacznym i przemijającym
• Przemijające spowolnienie pracy serca
• Zaczerwienienia i uczucie gorąca
• Krótkotrwałe zaburzenia hemodynamiki (krążenia)

²

Warto zaznaczyć, że mechanizm powyższych reakcji nie został w pełni wyjaśniony pomimo prowadzonych badań.³

Ryzyko rozbicia kompleksu heparyna-protamina

Istotnym problemem klinicznym jest możliwość rozbicia kompleksu heparyna/protamina. W wyniku tego procesu może dojść do hiperheparynemii lub krwawienia. Uwolnienie heparyny z kompleksu z protaminą powoduje aktywację antytrombiny, która wykazuje działanie antykoagulacyjne. Ta reakcja pojawia się zwykle w okresie od 30 minut do 18 godzin po operacjach kardiochirurgicznych.⁴

Aby zapobiec uwalnianiu się heparyny, konieczne jest podanie dodatkowej dawki siarczanu protaminy. Wielkość tej dawki ustala się indywidualnie na podstawie laboratoryjnego testu koagulacji krwi pacjenta. Szacuje się, że rozbicie kompleksu heparyna/protamina występuje w około 50% przypadków po zabiegach kardiochirurgicznych.⁵

Badania wykazały, że rozbicie kompleksu występuje znacznie rzadziej, gdy podaje się niewielki nadmiar siarczanu protaminy 1% (większy niż wynikający z miareczkowania) bezpośrednio po zakończeniu krążenia pozaustrojowego.⁶

Rzadkie działania niepożądane

Bardzo rzadko (z częstością około 1/10 000) po podaniu siarczanu protaminy mogą wystąpić przemijające objawy takie jak:

• Leukopenia i małopłytkowość – zmniejszenie liczby leukocytów i płytek krwi
• Znużenie
• Ból pleców
• Objawy żołądkowo-jelitowe: nudności, wymioty
• Zaburzenia oddechowe: duszności, sapanie, skurcz oskrzeli
• Reakcje skórne: pokrzywka, zaczerwienienie skóry

⁷

Odnotowano również pojedyncze przypadki obrzęku płuc oraz nadciśnienia połączonego ze zwężeniem naczyń płucnych.⁸

Ryzyko reakcji anafilaktycznych

Szczególnie niebezpiecznym powikłaniem stosowania siarczanu protaminy są reakcje anafilaktyczne. Występują one głównie u pacjentów z grup ryzyka, do których należą:

• Pacjenci uczuleni na protaminę lub ryby
• Pacjenci z obecnością przeciwciał przeciwko protaminie
• Chorzy na cukrzycę, którym podawano insulinę protaminową

⁹

Reakcje anafilaktyczne występują zazwyczaj po wstrzyknięciu 15-35 mg siarczanu protaminy 1%. U pacjentów z grup ryzyka przed zastosowaniem leku zaleca się wykonanie testów skórnych na nadwrażliwość. W przypadku stwierdzenia uczulenia na protaminę należy rozważyć zastosowanie alternatywnej metody neutralizacji działania heparyny.¹⁰

W przypadku wystąpienia reakcji uczuleniowych, zastosowanie adrenaliny i kortykosteroidów przynosi dobre rezultaty terapeutyczne.¹¹

Dane statystyczne wskazują, że ostre reakcje anafilaktyczne występują u około 3% pacjentów chorych na cukrzycę leczonych insuliną protaminową, natomiast u pacjentów, którzy wcześniej nie otrzymywali protaminy, częstość ta wynosi około 0,2%.¹²

Tabela działań niepożądanych siarczanu protaminy

Monitorowanie bezpieczeństwa leku

Po dopuszczeniu siarczanu protaminy 1% do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania tego produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.¹³

Środki ostrożności i rekomendacje kliniczne

Ze względu na ryzyko wystąpienia reakcji anafilaktycznych u pacjentów z grup ryzyka, przed podaniem siarczanu protaminy zaleca się:

1. Wykonanie testów skórnych na nadwrażliwość u pacjentów z cukrzycą leczonych insuliną protaminową, pacjentów uczulonych na ryby oraz osób z przeciwciałami przeciwko protaminie
2. Zapewnienie dostępności adrenaliny i kortykosteroidów na wypadek wystąpienia reakcji alergicznej
3. Rozważenie alternatywnych metod neutralizacji heparyny w przypadku potwierdzonego uczulenia na protaminę
4. Ścisłe monitorowanie parametrów hemodynamicznych pacjenta podczas i po podaniu leku, ze szczególnym uwzględnieniem ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

¹⁴