Propofol – Działania niepożądane

Działania niepożądane
Propofol

Propofol jest szeroko stosowanym anestetykiem do indukcji i podtrzymania znieczulenia ogólnego oraz sedacji, charakteryzującym się korzystnym profilem farmakologicznym. Najczęstsze działania niepożądane obejmują niedociśnienie tętnicze (≥1/100 do <1/10), ból w miejscu podania (≥1/10), przemijający bezdech (≥1/100 do <1/10), bradykardię (≥1/100 do <1/10) oraz nudności i wymioty (≥1/100 do <1/10). Niedociśnienie może wymagać dożylnego podania płynów i zmniejszenia szybkości infuzji, natomiast bradykardia, choć zwykle łagodna, może rzadko progresować do asystolii. Propofol może również wywoływać rzadkie, ale poważne powikłania sercowo-naczyniowe, takie jak gwałtowna niewydolność serca, arytmie oraz obrzęk płuc (<1/10 000). Depresja oddechowa, zależna od dawki, stanowi istotne ryzyko, szczególnie podczas indukcji, gdzie może wystąpić przemijający bezdech wymagający wspomaganej wentylacji. Reakcje anafilaktyczne, choć bardzo rzadkie (<1/10 000), mogą zagrażać życiu i wymagają natychmiastowej interwencji.

Długotrwałe stosowanie propofolu, zwłaszcza w dawkach przekraczających 4 mg/kg mc./godz., może prowadzić do zespołu popropofolowego, charakteryzującego się kwasicą metaboliczną, hiperkaliemią, hiperlipidemią, rabdomiolizą, hepatomegalią i niewydolnością nerek, co stanowi poważne zagrożenie dla życia i wymaga natychmiastowego przerwania terapii. Rabdomioliza może skutkować ostrą niewydolnością nerek i zaburzeniami elektrolitowymi. Ponadto, propofol może indukować zaburzenia neurologiczne (ruchy padaczkopodobne, drgawki, opistotonus), psychiczne (euforia, odhamowanie seksualne, uzależnienie) oraz miejscowe powikłania, takie jak ból i martwica tkanek po przypadkowym podaniu pozanaczyniowym. Ze względu na ryzyko uzależnienia, szczególnie wśród personelu medycznego, konieczne jest ścisłe monitorowanie pacjentów oraz dostosowanie dawkowania i szybkości podawania leku do stanu klinicznego, z uwzględnieniem potencjalnych działań niepożądanych i powikłań wieloukładowych.

Działania niepożądane propofolu

Propofol to substancja powszechnie stosowana w anestezjologii do indukcji i podtrzymania znieczulenia ogólnego oraz do sedacji. Mimo swoich korzystnych właściwości farmakologicznych, jak każdy lek, może wywoływać działania niepożądane. Wprowadzenie do znieczulenia i jego podtrzymanie lub sedacja z zastosowaniem propofolu przebiegają na ogół łagodnie, z niewielkimi objawami pobudzenia. Należy jednak być świadomym szerokiego spektrum potencjalnych działań niepożądanych związanych z tą substancją.¹²

Najczęściej obserwowane działania niepożądane propofolu to przewidywane farmakologicznie działania leków znieczulających i uspokajających, takie jak niedociśnienie tętnicze. Rodzaj, nasilenie i częstość działań niepożądanych obserwowanych u pacjentów otrzymujących propofol mogą być związane ze stanem pacjenta i z zastosowanymi procedurami operacyjnymi lub leczniczymi.³⁴

Najczęstsze działania niepożądane

Do najczęściej występujących działań niepożądanych związanych ze stosowaniem propofolu należą:

Niedociśnienie tętnicze – występuje często (≥1/100 do <1/10). W niektórych przypadkach może wymagać dożylnego podania płynów i zmniejszenia szybkości podawania propofolu.⁵⁶
Ból w miejscu podania – występuje bardzo często (≥1/10), zwłaszcza podczas indukcji znieczulenia. Można go zmniejszyć podając lek do większych żył przedramienia i dołu łokciowego lub podając go jednocześnie z lidokainą.⁷⁸
Przemijający bezdech – występuje często (≥1/100 do <1/10) podczas indukcji znieczulenia.⁹¹⁰
Bradykardia – występuje często (≥1/100 do <1/10). Ciężka bradykardia występuje rzadko. Zgłaszano pojedyncze przypadki progresji do asystolii.¹¹¹²
Nudności i wymioty – występują często (≥1/100 do <1/10) podczas wybudzania ze znieczulenia.¹³¹⁴
Ból głowy – często (≥1/100 do <1/10) podczas wybudzania ze znieczulenia.¹⁵¹⁶

Zaburzenia układu sercowo-naczyniowego

Oprócz częstych działań niepożądanych jak niedociśnienie i bradykardia, propofol może wywoływać również inne, rzadsze zaburzenia układu sercowo-naczyniowego:

Arytmia – częstość nieznana. Mogą to być różnego rodzaju zaburzenia rytmu serca.¹⁷¹⁸
Niewydolność serca – częstość nieznana. W niektórych przypadkach może mieć szybki przebieg i kończyć się zgonem. W takich przypadkach niewydolność serca zazwyczaj nie odpowiada na leczenie wspomagające lekami inotropowymi.¹⁹²⁰
Obrzęk płuc – występuje bardzo rzadko (<1/10 000).²¹²²
Zakrzepica i zapalenie żył – występują niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100).²³²⁴

Zaburzenia układu oddechowego

Propofol może wpływać na układ oddechowy, powodując:

Depresję oddechową – częstość nieznana. Jest ona zależna od dawki.²⁵²⁶
Kaszel i czkawkę – często (≥1/100 do <1/10) podczas indukcji znieczulenia.²⁷²⁸
Skurcz oskrzeli – jako element reakcji anafilaktycznej, występuje bardzo rzadko (<1/10 000).²⁹³⁰

Zaburzenia układu nerwowego

Propofol może wywoływać różnorodne działania niepożądane ze strony układu nerwowego:

Ruchy padaczkopodobne, w tym drgawki i opistotonus – rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000) podczas indukcji, podtrzymywania i wybudzania ze znieczulenia.³¹³²
Ruchy mimowolne – częstość nieznana.³³³⁴
Zawroty głowy, drżenie i uczucie zimna podczas wybudzania ze znieczulenia – rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000).³⁵³⁶
Pooperacyjna utrata przytomności – bardzo rzadko (<1/10 000).³⁷³⁸

Zaburzenia metaboliczne i układowe

Propofol może powodować istotne zaburzenia metaboliczne, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu:

Kwasica metaboliczna – częstość nieznana.³⁹⁴⁰
Hiperkaliemia – częstość nieznana.⁴¹⁴²
Hiperlipidemia – częstość nieznana.⁴³⁴⁴
Rabdomioliza – częstość nieznana. Bardzo rzadko zgłaszano występowanie rabdomiolizy, gdy propofol podawano do sedacji na oddziale intensywnej opieki medycznej z szybkością większą niż 4 mg/kg mc./godz.⁴⁵⁴⁶

Zaburzenia układu pokarmowego i wątroby

Działania niepożądane dotyczące układu pokarmowego i wątroby obejmują:

Zapalenie trzustki – bardzo rzadko (<1/10 000).⁴⁷⁴⁸
Hepatomegalia (powiększenie wątroby) – częstość nieznana.⁴⁹⁵⁰

Zaburzenia układu moczowego

Propofol może powodować zaburzenia układu moczowego:

Odbarwienie moczu po przedłużonym podawaniu propofolu – bardzo rzadko (<1/10 000).⁵¹⁵²
Niewydolność nerek – częstość nieznana.⁵³⁵⁴

Reakcje immunologiczne

Propofol może wywoływać reakcje alergiczne:

Anafilaksja – bardzo rzadko (<1/10 000). Może obejmować obrzęk naczynioruchowy, skurcz oskrzeli, rumień i niedociśnienie tętnicze.⁵⁵⁵⁶

Zaburzenia psychiczne

Propofol może powodować następujące zaburzenia psychiczne:

Euforia – częstość nieznana.⁵⁷⁵⁸
Brak zahamowań seksualnych/odhamowanie seksualne – bardzo rzadko (<1/10 000). W przypadku produktu Propofol Fresenius, produktu Propofol-Lipuro oraz leku Propofol Baxter – częstość nieznana.⁵⁹⁶⁰⁶¹
Nadużywanie leku i uzależnienie od niego – częstość nieznana. Dotyczy to zwłaszcza personelu medycznego.⁶²⁶³

Inne działania niepożądane

Inne istotne działania niepożądane związane z propofolem:

Priapizm – częstość nieznana.⁶⁴⁶⁵
Gorączka pooperacyjna – bardzo rzadko (<1/10 000).⁶⁶⁶⁷
Martwica tkanek po przypadkowym podaniu poza naczynie krwionośne – bardzo rzadko (<1/10 000).⁶⁸⁶⁹
Zmiany w zapisie EKG odpowiadające zespołowi Brugadów – częstość nieznana. Obejmują uniesienie odcinka ST oraz odwrócenie załamka T w EKG.⁷⁰⁷¹

Zespół popropofolowy

Połączenie kilku działań niepożądanych, takich jak kwasica metaboliczna, hiperkaliemia, hiperlipidemia, rabdomioliza, powiększenie wątroby i niewydolność nerek, określane jest jako „zespół popropofolowy”. Występuje on głównie u pacjentów z ciężkimi schorzeniami, u których często stwierdza się wiele czynników ryzyka rozwoju opisanych objawów.⁷²⁷³

Szczegółowe zagrożenia związane z działaniami niepożądanymi

Zaburzenia sercowo-naczyniowe – zagrożenia

Niedociśnienie tętnicze jest jednym z najczęstszych działań niepożądanych propofolu i może stanowić istotne zagrożenie, szczególnie u pacjentów z ograniczoną rezerwą sercowo-naczyniową, hipowolemią lub znaczną dysfunkcją lewej komory. Niedociśnienie może wymagać interwencji terapeutycznej, takiej jak dożylne podanie płynów i zmniejszenie szybkości podawania propofolu.⁷⁴

Bradykardia, chociaż występuje często, rzadko osiąga ciężkie nasilenie. Istnieje jednak ryzyko progresji do asystolii, co stanowi bezpośrednie zagrożenie życia i wymaga natychmiastowej interwencji.⁷⁵

Szczególnie niebezpieczna jest niewydolność serca indukowana propofolem, która może mieć gwałtowny przebieg i nie reagować na standardowe leczenie. W niektórych przypadkach może prowadzić do zgonu.⁷⁶

Depresja oddechowa – zagrożenie

Depresja oddechowa indukowana propofolem jest zależna od dawki i może prowadzić do niewydolności oddechowej, szczególnie przy szybkim podaniu lub wysokich dawkach. Szczególnie niebezpieczny jest przemijający bezdech podczas indukcji znieczulenia, który może wymagać wspomaganej wentylacji.⁷⁷⁷⁸

Reakcje anafilaktyczne – zagrożenie

Chociaż anafilaksja występuje bardzo rzadko, stanowi poważne zagrożenie dla życia. Reakcje anafilaktyczne mogą obejmować obrzęk naczynioruchowy, skurcz oskrzeli, rumień i niedociśnienie tętnicze. Mogą mieć gwałtowny przebieg i wymagają natychmiastowej interwencji, w tym podania adrenaliny, płynów i utrzymania drożności dróg oddechowych.⁷⁹⁸⁰

Rabdomioliza – zagrożenie

Rabdomioliza związana z propofolem stanowi poważne zagrożenie, szczególnie przy długotrwałym stosowaniu wysokich dawek (>4 mg/kg mc./godz.) w sedacji w oddziale intensywnej terapii. Prowadzi do rozpadu mięśni poprzecznie prążkowanych z uwolnieniem mioglobiny, co może skutkować ostrą niewydolnością nerek i zaburzeniami elektrolitowymi.⁸¹⁸²

Zespół popropofolowy – zagrożenie

Zespół popropofolowy stanowi poważne, potencjalnie śmiertelne powikłanie, szczególnie u ciężko chorych pacjentów. Charakteryzuje się wystąpieniem kilku działań niepożądanych jednocześnie, w tym kwasicy metabolicznej, hiperkaliemii, hiperlipidemii, rabdomiolizy, powiększenia wątroby i niewydolności nerek. Wymaga natychmiastowego przerwania podawania propofolu i leczenia podtrzymującego.⁸³⁸⁴

Nadużywanie i uzależnienie – zagrożenie

Propofol może powodować uzależnienie i być przedmiotem nadużyć, szczególnie wśród personelu medycznego. Wiąże się to z euforycznymi właściwościami leku. Nadużywanie propofolu może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, w tym zgonu.⁸⁵⁸⁶

Tabela działań niepożądanych propofolu

Klasyfikacja układów i narządów	Częstość występowania	Działanie niepożądane	Opis
Zaburzenia układu immunologicznego	Bardzo rzadko (<1/10 000)	Anafilaksja	Może obejmować obrzęk naczynioruchowy, skurcz oskrzeli, rumień i niedociśnienie tętnicze. Potencjalnie zagrażająca życiu reakcja wymagająca natychmiastowej interwencji.
Zaburzenia metabolizmu i odżywiania	Częstość nieznana	Kwasica metaboliczna	Często element zespołu popropofolowego, szczególnie przy długotrwałym stosowaniu w wysokich dawkach.
		Hiperkaliemia	Podwyższone stężenie potasu we krwi, może prowadzić do zaburzeń rytmu serca.
		Hiperlipidemia	Związana z emulsyjną postacią propofolu, zawierającą lipidy.
Zaburzenia psychiczne	Częstość nieznana	Euforia	Może prowadzić do nadużywania leku, szczególnie przez personel medyczny.
	Bardzo rzadko/Częstość nieznana	Brak zahamowań seksualnych/Odhamowanie seksualne	Występuje w fazie wybudzania ze znieczulenia.
	Częstość nieznana	Nadużywanie leku i uzależnienie	Dotyczy zwłaszcza personelu medycznego, może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, w tym zgonu.
Zaburzenia układu nerwowego	Często (≥1/100 do <1/10)	Ból głowy	Występuje w fazie wybudzania ze znieczulenia.
	Rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000)	Ruchy padaczkopodobne, drgawki, opistotonus	Mogą wystąpić podczas indukcji, podtrzymywania i wybudzania ze znieczulenia.
	Rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000)	Zawroty głowy, drżenie, uczucie zimna	Występują podczas wybudzania ze znieczulenia.
	Bardzo rzadko (<1/10 000)	Pooperacyjna utrata przytomności	Opóźnione wybudzanie po zakończeniu podawania propofolu.
Zaburzenia serca	Często (≥1/100 do <1/10)	Bradykardia	Zazwyczaj łagodna, ale może progresować do asystolii. Ciężka bradykardia występuje rzadko.
	Bardzo rzadko (<1/10 000)	Obrzęk płuc	Poważne powikłanie prowadzące do niewydolności oddechowej.
	Częstość nieznana	Arytmia, niewydolność serca	Może mieć gwałtowny przebieg i nie reagować na standardowe leczenie inotropowe. W niektórych przypadkach może prowadzić do zgonu.
Zaburzenia naczyniowe	Często (≥1/100 do <1/10)	Niedociśnienie tętnicze	Może wymagać dożylnego podania płynów i zmniejszenia szybkości podawania propofolu.
Zaburzenia naczyniowe	Niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100)	Zakrzepica i zapalenie żył	Może wystąpić w miejscu wstrzyknięcia.
Zaburzenia układu oddechowego	Często (≥1/100 do <1/10)	Przemijający bezdech	Występuje podczas indukcji znieczulenia, może wymagać wspomaganej wentylacji.
	Często (≥1/100 do <1/10)	Kaszel, czkawka	Występują podczas indukcji znieczulenia.
	Częstość nieznana	Depresja oddechowa	Zależna od dawki, może prowadzić do niewydolności oddechowej.
Zaburzenia żołądka i jelit	Często (≥1/100 do <1/10)	Nudności i wymioty	Występują w fazie wybudzania ze znieczulenia.
Zaburzenia żołądka i jelit	Bardzo rzadko (<1/10 000)	Zapalenie trzustki	Poważne powikłanie, może prowadzić do niewydolności trzustki.
Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych	Częstość nieznana	Hepatomegalia	Powiększenie wątroby, często element zespołu popropofolowego.
Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe	Częstość nieznana	Rabdomioliza	Rozpad mięśni poprzecznie prążkowanych, szczególnie przy długotrwałym stosowaniu wysokich dawek (>4 mg/kg mc./godz.). Może prowadzić do ostrej niewydolności nerek.
Zaburzenia nerek i dróg moczowych	Bardzo rzadko (<1/10 000)	Odbarwienie moczu	Występuje po przedłużonym podawaniu propofolu.
Zaburzenia nerek i dróg moczowych	Częstość nieznana	Niewydolność nerek	Może być związana z rabdomiolizą lub stanowić element zespołu popropofolowego.
Zaburzenia układu rozrodczego i piersi	Częstość nieznana	Priapizm	Długotrwały, bolesny wzwód prącia niezwiązany ze stymulacją seksualną.
Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania	Bardzo często (≥1/10)	Ból w miejscu podania	Występuje podczas indukcji znieczulenia. Można go zmniejszyć podając lek do większych żył przedramienia i dołu łokciowego lub podając go jednocześnie z lidokainą.
	Bardzo rzadko (<1/10 000)	Martwica tkanek	Występuje po przypadkowym podaniu poza naczynie krwionośne.
	Częstość nieznana	Ból miejscowy, obrzęk	Występują po przypadkowym podaniu poza naczynie krwionośne.
Badania diagnostyczne	Częstość nieznana	Zmiany w zapisie EKG odpowiadające zespołowi Brugadów	Uniesienie odcinka ST oraz odwrócenie załamka T w EKG.
Urazy, zatrucia i powikłania po zabiegach	Bardzo rzadko (<1/10 000)	Gorączka pooperacyjna	Występuje w okresie pooperacyjnym.

Niebezpieczeństwa związane z wieloukładowymi zaburzeniami

Propofol, mimo swojego korzystnego profilu farmakologicznego, może wywoływać szereg działań niepożądanych, od łagodnych do zagrażających życiu. Szczególnie niebezpieczne są powikłania wieloukładowe, takie jak zespół popropofolowy, obejmujący kwasicę metaboliczną, hiperkaliemię, hiperlipidemię, rabdomiolizę, powiększenie wątroby i niewydolność nerek.⁸⁷

Reakcje anafilaktyczne, choć występują bardzo rzadko, stanowią bezpośrednie zagrożenie życia i wymagają natychmiastowej interwencji. Zaburzenia sercowo-naczyniowe, takie jak ciężka bradykardia mogąca progresować do asystolii, niedociśnienie tętnicze czy gwałtownie postępująca niewydolność serca, również stanowią poważne zagrożenie.⁸⁸⁸⁹

Depresja oddechowa zależna od dawki może prowadzić do niewydolności oddechowej, szczególnie przy szybkim podaniu lub wysokich dawkach. Rabdomioliza, występująca głównie przy długotrwałym stosowaniu wysokich dawek, może skutkować ostrą niewydolnością nerek i zaburzeniami elektrolitowymi.⁹⁰

Nadużywanie propofolu i uzależnienie od niego, szczególnie wśród personelu medycznego, stanowi poważny problem, który może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, a nawet zgonu.⁹¹

Konieczne jest dokładne monitorowanie pacjentów otrzymujących propofol, szczególnie pod kątem zaburzeń sercowo-naczyniowych i oddechowych, a także odpowiednie dostosowanie dawki i szybkości podawania leku w zależności od stanu klinicznego pacjenta i obserwowanych działań niepożądanych.⁹²

Kolejne rozdziały

Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.

Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.

Działania niepożądanePropofol