Właściwości farmakodynamiczne
Powidon jodowany

Właściwości farmakodynamiczne powidonu jodowanego

Powidon jodowany (łac. Povidonum iodinatum) należy do grupy farmakoterapeutycznej środków antyseptycznych i dezynfekujących zawierających jod (kod ATC: D08AG02, G01AX11, S01AX18). Substancja ta stanowi kompleks syntetycznego polimeru – powidonu (poliwinylopirolidonu) i cząsteczkowego jodu w postaci I₂.^{1 2}

Mechanizm działania

Kompleks powidonu jodowanego działa jak magazyn (zasobnik), z którego nieprzerwanie uwalniany jest jod. Sam powidon nie wykazuje żadnej wewnętrznej aktywności przeciwbakteryjnej, natomiast ułatwia kontakt jodu z błonami komórkowymi drobnoustrojów.^{3 4}

Gdy powidon jodowany wchodzi w kontakt ze skórą i błonami śluzowymi, jod dysocjuje z polimerowego kompleksu jodopowidonowego. To wolny jod wywiera szybkie działanie niszczące mikroby, podczas gdy jego forma związana z polimerem stanowi magazyn. Stopniowe uwalnianie jodu zmniejsza niedogodności związane z obecnością wolnego jodu zachowując jednocześnie jego wysoką skuteczność w zwalczaniu mikroorganizmów.^{5 6}

Mechanizm działania przeciwdrobnoustrojowego polega na tym, że wolny jod szybko przenika komórki mikroorganizmów i atakuje kluczowe grupy białek, aminokwasów, nukleotydów i wolnych kwasów tłuszczowych. Jod reaguje przede wszystkim z:^{7 8 9}

• grupami tiolowymi (SH)
• grupami sulfhydrylowymi
• grupami hydroksylowymi (OH) aminokwasów w enzymach
• białkami strukturalnymi mikroorganizmów, utleniając je
• nienasyconymi kwasami tłuszczowymi

^{10 11 12}

Ta nieswoista aktywność oksydacyjna stanowi podstawę wszechstronnego działania przeciwdrobnoustrojowego powidonu jodowanego.^{13 14}

Należy podkreślić, że kompleks powidonu jodowanego wykazuje skuteczność w środowisku o pH z zakresu od 2 do 7.^{15 16}

Spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego

Powidon jodowany charakteryzuje się szerokim spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego. Wykazuje działanie wobec:^{17 18 19 20}

• bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych
• prątków
• grzybów (szczególnie Candida)
• wirusów (zarówno otoczkowych, jak i bezotoczkowych)
• niektórych pierwotniaków

^{21 22 23}

Warto zaznaczyć, że zarodniki bakteryjne oraz niektóre gatunki wirusów wymagają dłuższego czasu ekspozycji na powidon jodowany, aby zostały skutecznie wyeliminowane.²⁴

W przypadku preparatu Oftasteril, stosowanego okulistycznie, substancja wykazuje:²⁵

• działanie bakteriobójcze w mniej niż pięć minut w warunkach in vitro wobec wszystkich bakterii
• działanie grzybobójcze wobec drożdżaków i grzybów filamentowych

²⁶

Oporność drobnoustrojów

Jedną z najważniejszych cech powidonu jodowanego jest brak rozwoju oporności drobnoustrojów na tę substancję. W ciągu ponad 60 lat intensywnego stosowania w szpitalach, gabinetach dentystycznych i lekarskich, nie zaobserwowano rozwoju oporności na powidon jodowany.^{27 28 29}

Co istotne, oporność na antybiotyki nie ma wpływu na wrażliwość drobnoustrojów na powidon jodowany.^{30 31 32}

W preparacie okulistycznym Oftasteril zaobserwowano ograniczoną liczbę przypadków zanieczyszczenia jodoforów bakteriami z rodzaju Pseudomonas w warunkach ubogich w składniki odżywcze, takich jak kanalizacja szpitalna, co mogłoby wskazywać na możliwość występowania oporności na powidon jodowany. Fakt ten ma jednak ograniczone znaczenie w odniesieniu do stosowania powidonu jodowanego w ramach aseptyki oczu.³³

Czynniki ograniczające aktywność

Skuteczność powidonu jodowanego może być ograniczona przez obecność substancji organicznych. Substancje takie jak białka, surowica i krew zmniejszają aktywność wolnego jodu, który jest aktywną postacią produktu leczniczego.³⁴

Ponadto jodofory, do których należy powidon jodowany, są niestabilne w środowisku o pH zasadowym.³⁵

Zastosowanie w różnych postaciach farmaceutycznych

Powidon jodowany stosowany jest w różnych postaciach farmaceutycznych, takich jak:^{36 37 38 39}

• roztwór na skórę (np. Betadine 100 mg/ml, Braunol 7,5%, PV Jod 10%)
• maść (np. Betadine 100 mg/g, Braunovidon 100 mg/g)
• globulki dopochwowe (np. Betadine VAG 200 mg)
• krople do oczu (np. Oftasteril 50 mg/ml)

^{40 41 42 43}

W każdej z tych postaci zachowuje swoje właściwości farmakodynamiczne i zapewnia stopniowe uwalnianie aktywnego jodu, dostosowane do konkretnego zastosowania klinicznego.

Zastosowanie okulistyczne

W przypadku kropli do oczu Oftasteril, powidon jodowany po zastosowaniu dostarcza jod do powierzchni oka przez krótki czas, w którym roztwór pozostaje w kontakcie z okiem. Ekspozycja powierzchni oka na jod wynika z obecności wolnego jodu w roztworze i jodu związanego z polimerem, który służy jako rezerwuar. Po wejściu preparatu w kontakt z okiem coraz więcej jodu uwalnia się z polimeru.⁴⁴

Zastosowanie na skórę

W przypadku preparatów stosowanych na skórę (roztwory, maści), powidon jodowany stopniowo uwalnia jod, który wykazuje działanie przeciwdrobnoustrojowe. Związanie jodu z polimerowym kompleksem powidonu powoduje, że miejscowe właściwości drażniące jodu są znacznie zredukowane w porównaniu do alkoholowych roztworów jodu.^{45 46}