Działania niepożądane
Powidon jodowany

Działania niepożądane powidonu jodowanego

Powidon jodowany jest substancją powszechnie stosowaną jako środek antyseptyczny w różnych postaciach farmaceutycznych, takich jak maści, roztwory na skórę, globulki czy krople do oczu. Pomimo relatywnie dobrego profilu bezpieczeństwa, stosowanie tej substancji może wiązać się z wystąpieniem szeregu działań niepożądanych, które mogą mieć zróżnicowany stopień nasilenia – od łagodnych reakcji miejscowych do poważnych zaburzeń ogólnoustrojowych.<sup data-drug="Betadine" data-section="Działania niepożądane" title="Działania niepożądane określono w następujących kategoriach częstości ich występowania: Bardzo często (≥1/10) Często (≥1/100 do <1/10) Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100) Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000) Bardzo rzadko (1

Zaburzenia układu immunologicznego

W trakcie terapii produktami zawierającymi powidon jodowany odnotowano występowanie zaburzeń układu immunologicznego, które manifestują się jako reakcje nadwrażliwości o różnym nasileniu. Rzadko obserwuje się nadwrażliwość na substancję czynną, natomiast bardzo rzadko może wystąpić reakcja anafilaktyczna zagrażająca życiu pacjenta.^{2 3 4} W przypadku kropli do oczu (Oftasteril) należy zwrócić szczególną uwagę na możliwość wystąpienia reakcji anafilaktycznych objawiających się pokrzywką, obrzękiem Quinckego, wstrząsem anafilaktycznym i reakcjami rzekomoanafilaktycznymi o nieznanej częstości występowania.⁵

Zaburzenia endokrynologiczne

Stosowanie powidonu jodowanego może prowadzić do istotnych zaburzeń funkcji gruczołu tarczowego. Bardzo rzadko raportowana jest nadczynność tarczycy, której towarzyszą niekiedy takie objawy jak tachykardia czy niepokój ruchowy.^{6 7} Z częstością nieznaną występuje niedoczynność tarczycy.^{8 9} Produkty Braunol i Braunovidon mogą powodować zaburzenia czynności tarczycy, gdy znaczące ilości jodu przedostają się do organizmu na skutek długotrwałego stosowania, zwłaszcza w leczeniu rozległych ran i oparzeń.^{10 11} W przypadku preparatu Oftasteril, regularne i długotrwałe stosowanie może prowadzić do toksycznego stężenia jodu, które z kolei może powodować zaburzenia czynności tarczycy, szczególnie u wcześniaków i niemowląt, a także raportowano pojedyncze przypadki niedoczynności tarczycy.¹²

Zaburzenia metabolizmu i odżywiania

Z nieznaną częstością występowania raportowane są zaburzenia elektrolitowe oraz kwasica metaboliczna.^{13 14} Przy stosowaniu produktu PV JOD 10% na duże powierzchnie ran i oparzeń (ponad 30%), mogą wystąpić ogólnoustrojowe objawy niepożądane, takie jak kwasica metaboliczna, hipernatremia oraz zaburzenia czynności nerek, które są wskazaniem do przerwania leczenia.¹⁵ W przypadku Braunol odnotowano zaburzenia osmozy elektrolitów i surowicy krwi, ciężką kwasicę metaboliczną na skutek resorpcji dużych ilości powidonu jodowanego, np. podczas leczenia oparzeń.¹⁶

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Rzadko występujące kontaktowe zapalenie skóry może manifestować się takimi objawami jak rumień, niewielkie pęcherze i świąd.^{17 18} Bardzo rzadko może wystąpić obrzęk naczynioruchowy.^{19 20} W produktach Braunol częstość występowania alergicznych reakcji skórnych określono jako bardzo rzadką. Mogą one objawiać się jako późna alergia kontaktowa z podrażnieniem skóry, swędzeniem i pieczeniem.²¹ Przy stosowaniu Braunovidon mogą wystąpić: przemijający ból, uczucie pieczenia i gorąca, a długie leczenie może wpływać niekorzystnie na proces gojenia się rany z powodu cytotoksycznego działania leku.²² Dla preparatu Oftasteril raportowano kontaktowe zapalenie skóry i przypadki odwracalnego, przemijającego brązowego zabarwienia skóry.²³ Również w przypadku produktu PV JOD 10% mogą wystąpić miejscowe reakcje skórne w postaci podrażnień i odczynów uczuleniowych.²⁴

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Z częstością nieznaną obserwowano ostrą niewydolność nerek, nieprawidłową osmolarność krwi oraz zaburzenia czynności nerek.^{25 26 27 28} Szczególnie istotne jest monitorowanie funkcji nerek przy stosowaniu preparatu PV JOD 10% na duże powierzchnie ran i oparzeń (ponad 30%), gdyż mogą wówczas wystąpić zaburzenia czynności nerek, które wymagają przerwania leczenia.²⁹

Zaburzenia oka

Specyficzne działania niepożądane dotyczące oka obserwowano przy stosowaniu kropli do oczu zawierających powidon jodowany (Oftasteril). Z częstością nieznaną występują: przekrwienie spojówek, powierzchowne punktowe zapalenie rogówki, podrażnienie oczu, powierzchowna epiteliopatia punktowa, suche zapalenie rogówki i spojówki oraz szczątkowe zażółcenie spojówki. Ponadto zgłaszano bardzo rzadkie przypadki zwapnienia rogówki związane ze stosowaniem kropli do oczu zawierających fosforany u pacjentów z istotnymi uszkodzeniami rogówki.³⁰

Szczegółowe niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Zagrożenia systemowe

Najpoważniejsze zagrożenia związane ze stosowaniem powidonu jodowanego dotyczą działań ogólnoustrojowych, które mogą wystąpić przy zastosowaniu na duże powierzchnie uszkodzonej skóry lub błon śluzowych, co prowadzi do znacznej absorpcji substancji. Szczególnie niebezpieczna może być ciężka kwasica metaboliczna, która obserwowana jest zwłaszcza podczas leczenia rozległych oparzeń.^{31 32}

Zaburzenia czynności tarczycy są kolejnym istotnym zagrożeniem, szczególnie przy długotrwałym lub wielokrotnym stosowaniu powidonu jodowanego. Wchłanianie znaczących ilości jodu może prowadzić zarówno do nadczynności, jak i niedoczynności tarczycy. Jest to szczególnie istotne w przypadku wcześniaków i niemowląt, które są bardziej wrażliwe na zaburzenia funkcji tego gruczołu.^{33 34}

Ryzyko ostrej niewydolności nerek zwiększa się przy stosowaniu powidonu jodowanego na rozległe rany, zwłaszcza oparzenia, gdzie może dojść do znacznego wchłaniania substancji.^{35 36}

Zagrożenia związane z nadwrażliwością

Reakcje nadwrażliwości na powidon jodowany mogą przyjmować różne formy, od łagodnego kontaktowego zapalenia skóry do potencjalnie zagrażających życiu reakcji anafilaktycznych. Szczególnie niebezpieczny jest wstrząs anafilaktyczny, który choć występuje bardzo rzadko, stanowi stan bezpośredniego zagrożenia życia wymagający natychmiastowej interwencji medycznej.^{37 38}

Obrzęk naczynioruchowy jest bardzo rzadkim, ale poważnym objawem nadwrażliwości, który może prowadzić do obrzęku dróg oddechowych i zagrożenia życia.^{39 40}

Zagrożenia miejscowe

Przy długotrwałym stosowaniu powidonu jodowanego na rany, może wystąpić zahamowanie procesu gojenia związane z cytotoksycznym działaniem leku na komórki tkanki łącznej.⁴¹ Dodatkowo mogą wystąpić przejściowe dolegliwości bólowe, uczucie pieczenia i gorąca w miejscu aplikacji.

W przypadku stosowania kropli do oczu zawierających powidon jodowany, szczególnym zagrożeniem jest możliwość uszkodzenia rogówki, objawiającego się jako powierzchowne punktowe zapalenie rogówki czy epiteliopatia punktowa.⁴²

Tabela działań niepożądanych powidonu jodowanego

Monitoring i postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

W przypadku stosowania powidonu jodowanego na duże powierzchnie ciała, szczególnie przy uszkodzonej skórze lub błonach śluzowych, wskazane jest monitorowanie funkcji tarczycy i nerek.⁴³ Długotrwałe stosowanie produktów zawierających powidon jodowany u wcześniaków i niemowląt wymaga szczególnej ostrożności i regularnej kontroli funkcji tarczycy.⁴⁴

W razie wystąpienia reakcji nadwrażliwości należy natychmiast przerwać stosowanie produktu i wdrożyć odpowiednie leczenie objawowe. W przypadku ciężkiej reakcji anafilaktycznej konieczne jest zastosowanie adrenaliny, płynoterapii oraz kortykosteroidów.⁴⁵

Przy stosowaniu powidonu jodowanego na duże powierzchnie ran i oparzeń (ponad 30%), jeśli wystąpią objawy takie jak kwasica metaboliczna, hipernatremia czy zaburzenia czynności nerek, konieczne jest przerwanie leczenia i wdrożenie odpowiedniego postępowania terapeutycznego.⁴⁶

Szczególne grupy pacjentów

Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z niewydolnością nerek lub chorobami tarczycy, u których stosowanie powidonu jodowanego powinno być ograniczone i ściśle monitorowane. Również u wcześniaków i niemowląt powidon jodowany powinien być stosowany z dużą ostrożnością ze względu na ryzyko zaburzeń funkcji tarczycy.⁴⁷

U pacjentów z istotnymi uszkodzeniami rogówki, stosowanie kropli do oczu zawierających fosforany i powidon jodowany (Oftasteril) wiąże się z ryzykiem zwapnienia rogówki, co wymaga szczególnego nadzoru okulistycznego.⁴⁸