Właściwości farmakodynamiczne
Karbamazepina

Charakterystyka farmakologiczna karbamazepiny

Karbamazepina jest substancją czynną należącą do grupy farmakoterapeutycznej leków o działaniu przeciwpadaczkowym, neurotropowym i psychotropowym, sklasyfikowaną kodem ATC: N03AF01. Pod względem chemicznym jest to pochodna dibenzoazepiny (iminostylbenu), wykazująca pewne podobieństwo chemiczne do trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych oraz farmakologiczne podobieństwo do fenytoiny.^{1 2}

Mechanizm działania

Mechanizm działania karbamazepiny został do tej pory wyjaśniony jedynie częściowo. Podstawowy mechanizm opiera się na kilku procesach oddziałujących na funkcjonowanie neuronów:^{3 4}

• Stabilizacja nadmiernie pobudzonych błon neuronów
• Hamowanie powtarzalnych wyładowań neuronalnych
• Zmniejszanie rozchodzenia się impulsów pobudzających przez synapsy
• Blokowanie zależnych od potencjału kanałów sodowych w neuronach zdepolaryzowanych

⁵

Główną rolę w działaniu przeciwpadaczkowym karbamazepiny odgrywa przede wszystkim hamowanie zależnych od potencjału kanałów sodowych w neuronach zdepolaryzowanych. Proces ten zachodzi poprzez warunkowaną zużyciem oraz napięciem blokadę tych kanałów, co zapobiega powtarzalnym wyładowaniom potencjałów w komórkach nerwowych.⁶

Dodatkowo, za działanie przeciwpadaczkowe karbamazepiny odpowiada również:^{7 8}

• Hamowanie uwalniania glutaminianu (głównego neuroprzekaźnika pobudzającego w OUN)
• Stabilizacja błon neuronalnych

Natomiast za działanie przeciwmaniakalne i normotymiczne karbamazepiny odpowiada głównie hamowanie szybkości obrotu dopaminy i noradrenaliny.^{9 10}

W większych stężeniach karbamazepina zmniejsza także poskurczowe nasilenie reakcji na bodziec, co może mieć znaczenie w jej działaniu przeciwdrgawkowym.¹¹

Efekty przeciwpadaczkowe

Karbamazepina jako lek przeciwpadaczkowy wykazuje skuteczność w następujących typach napadów padaczkowych:^{12 13}

• Napady częściowe (proste i złożone) z uogólnieniem wtórnym lub bez
• Uogólnione drgawki toniczno-kloniczne
• Mieszane postacie typów napadów

Efekty neurotropowe

Karbamazepina wykazuje wysoką skuteczność w leczeniu neuralgii nerwu trójdzielnego. Mechanizm działania przeciwbólowego w tym schorzeniu polega prawdopodobnie na zahamowaniu przewodzenia impulsów nerwowych w jądrach rdzeniowych nerwu trójdzielnego.^{14 15}

W alkoholowym zespole abstynencyjnym karbamazepina wykazuje korzystne działanie poprzez:^{16 17}

• Podnoszenie obniżonego progu drgawkowego
• Zmniejszanie objawów abstynencji, takich jak:
  • Nadmierna pobudliwość
  • Drżenie mięśniowe
  • Zaburzenia chodu

Efekty psychotropowe

Karbamazepina wykazuje także działanie psychotropowe, które obejmuje:¹⁸

• Właściwości przeciwcholinergiczne
• Działanie uspokajające
• Działanie przeciwdepresyjne
• Działanie antydiuretyczne (poprzez wpływ na OUN)

W badaniach klinicznych u pacjentów z padaczką, szczególnie u dzieci i młodzieży, zaobserwowano, że karbamazepina stosowana w monoterapii wykazuje działanie psychotropowe obejmujące:¹⁹

• Znoszenie niepokoju
• Znoszenie stanów depresyjnych
• Zmniejszenie nadmiernej drażliwości
• Zmniejszenie agresywności

W zakresie wpływu na zdolności poznawcze i psychomotoryczne wyniki badań są niejednoznaczne – uzyskiwano wyniki wątpliwe lub negatywne, przy czym efekty te były zależne od zastosowanej dawki.²⁰ Jednakże w niektórych badaniach zaobserwowano korzystny wpływ na zdolność koncentrowania uwagi, procesy poznawcze i zapamiętywanie.²¹

Poza działaniem przeciwpadaczkowym, karbamazepina wykazuje pozytywny wpływ na towarzyszące padaczce zmiany psychiczne, prowadząc do podwyższenia nastroju.²²

Skuteczność w zaburzeniach afektywnych

Karbamazepina wykazuje skuteczność kliniczną w leczeniu zaburzeń afektywnych, w szczególności:²³

• Leczenie ostrych zespołów maniakalnych
• Terapia podtrzymująca psychoz maniakalno-depresyjnych (zaburzeń dwubiegunowych)

Lek może być stosowany zarówno w monoterapii, jak i w skojarzeniu z:²⁴

• Neuroleptykami
• Lekami przeciwdepresyjnymi
• Litem

Bezpieczeństwo stosowania karbamazepiny

Ryzyko myśli i zachowań samobójczych

Metaanaliza badań kontrolnych randomizowanych placebo obejmujących 11 leków przeciwdrgawkowych (199 prób z udziałem 27 863 pacjentów w grupie leków i 16 029 pacjentów w grupie placebo) stosowanych w leczeniu padaczki, zaburzeń psychicznych (włączając zaburzenia dwubiegunowe, schizofrenię i zaburzenia lękowe) lub innych zaburzeń (jak ból neuropatyczny) wykazała zwiększone ryzyko występowania zdarzeń związanych z samobójstwem (myśli i zachowania samobójcze) u pacjentów otrzymujących leki przeciwdrgawkowe w porównaniu z pacjentami otrzymującymi placebo.²⁵

Zdarzenia te rozkładały się przypadkowo na wszystkie badane leki przeciwdrgawkowe i występowały między 2 a 24 tygodniem leczenia.²⁶

²⁷