Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Deksopantenol

Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania deksopantenolu

Deksopantenol, będący pochodną kwasu pantotenowego (prowitamina B₅), jest substancją czynną występującą w wielu preparatach leczniczych stosowanych zarówno miejscowo na skórę, jak i błonę śluzową nosa. Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności podczas stosowania preparatów zawierających deksopantenol zależą od postaci farmaceutycznej, dodatkowych substancji czynnych oraz wskazań do stosowania.¹

Środki ostrożności przy stosowaniu preparatów na skórę

W przypadku preparatów dermatologicznych zawierających deksopantenol, należy unikać kontaktu z oczami, gdyż może to prowadzić do podrażnienia.^{1 2}

W przypadku wystąpienia objawów nadwrażliwości po zastosowaniu preparatu zawierającego deksopantenol, należy natychmiast przerwać jego stosowanie.³

Szczególną uwagę należy zwrócić na składniki pomocnicze zawarte w preparatach z deksopantenolem, które mogą wywoływać reakcje alergiczne. Przykładowo, produkt Recreol zawiera alkohol cetylowy, alkohol stearylowy i lanolinę, które mogą powodować miejscowe reakcje skórne, takie jak kontaktowe zapalenie skóry.⁴

Ryzyko związane z łatwopalnością

Niektóre maści zawierające deksopantenol mogą zawierać również parafinę, co wiąże się z ryzykiem łatwopalności. Należy poinformować pacjentów, aby nie palili ani nie zbliżali się do otwartego ognia podczas stosowania takich preparatów ze względu na ryzyko poważnych oparzeń. Tkaniny (odzież, pościel, opatrunki itp.), które miały kontakt z produktem zawierającym parafinę, łatwiej się palą i stanowią poważne zagrożenie pożarowe. Pranie tych materiałów może zmniejszyć nagromadzenie preparatu, ale nie usuwa go całkowicie.⁵

Ostrzeżenia dotyczące stosowania preparatów z deksopantenolem do nosa

Specjalne środki ostrożności dotyczą przede wszystkim preparatów złożonych, gdzie deksopantenol występuje w połączeniu z innymi substancjami czynnymi. W przypadku aerozoli do nosa, najczęściej deksopantenol jest połączony z ksylometazoliną – substancją sympatykomimetyczną o działaniu obkurczającym naczynia krwionośne.⁶

Szczególne grupy pacjentów z ryzykiem

Preparaty złożone z deksopantenolu i ksylometazoliny powinny być stosowane ze szczególną ostrożnością po dokładnym rozważeniu stosunku korzyści do ryzyka u pacjentów:

• przyjmujących inhibitory monoaminooksydazy (IMAO) lub inne leki mogące podwyższać ciśnienie tętnicze
• ze zwiększonym ciśnieniem wewnątrzgałkowym, szczególnie z jaskrą z wąskim kątem przesączania
• z ciężkimi chorobami układu sercowo-naczyniowego (np. choroba niedokrwienna serca, nadciśnienie tętnicze)
• z guzem chromochłonnym nadnerczy
• z zaburzeniami metabolicznymi (np. nadczynność tarczycy, cukrzyca)
• z nadwrażliwością na substancje sympatykomimetyczne (może prowadzić do bezsenności, zawrotów głowy, drżenia, zaburzeń rytmu serca i podwyższenia ciśnienia tętniczego)
• z porfirią
• z rozrostem gruczołu krokowego

^{7 8}

Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z zespołem długiego odstępu QT leczonych ksylometazoliną, gdyż mogą być oni w większym stopniu narażeni na wystąpienie ciężkich arytmii komorowych.^{9 10 11}

Ryzyko powikłań przy długotrwałym stosowaniu

Z powodu niebezpieczeństwa zaniku błony śluzowej nosa, stosowanie preparatów do nosa zawierających deksopantenol i ksylometazolinę w przewlekłym zapaleniu błony śluzowej nosa powinno odbywać się jedynie pod nadzorem lekarza.^{12 13}

Efekt „odbicia” – długotrwałe stosowanie i stosowanie w dawkach większych niż zalecane leków sympatykomimetycznych może prowadzić do reaktywnego przekrwienia błony śluzowej nosa. Ten efekt prowadzi do zwężenia dróg oddechowych, co powoduje, że pacjent wielokrotnie stosuje produkt, aż jego stosowanie staje się trwałe. Konsekwencją tego jest przewlekły obrzęk błony śluzowej nosa (rhinitis medicamentosa), a nawet zanik błony śluzowej nosa (ozena).^{14 15}

W łagodniejszych przypadkach może być odpowiednie przerwanie stosowania leku sympatykomimetycznego najpierw w jednym z otworów nosowych, a po ustąpieniu objawów podanie w drugim otworze nosowym w celu utrzymania oddychania w części nosa.^{16 17}

Ostrzeżenia dotyczące substancji pomocniczych

Niektóre preparaty zawierające deksopantenol mogą zawierać również chlorek benzalkoniowy, który może powodować podrażnienie lub obrzęk wewnątrz nosa, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu.^{18 19}

Ryzyko infekcji przy współdzieleniu opakowania

Ze względu na ryzyko przeniesienia zakażenia, opakowanie leku powinno być stosowane tylko przez jednego pacjenta.^{20 21}

Ostrzeżenia dotyczące deksopantenolu w suplementach diety

W przypadku suplementów diety zawierających deksopantenol (np. krople doustne Juvit Multi), należy przestrzegać zalecanych dawek produktu. W przypadku kamicy nerkowej (także w wywiadzie) oraz w przypadku sarkoidozy, produkt można stosować wyłącznie w porozumieniu z lekarzem i zgodnie z jego zaleceniami. Stosowanie jednocześnie z innymi produktami zawierającymi witaminę A i (lub) D powinno odbywać się wyłącznie na zlecenie lekarskie i zgodnie z dawkowaniem ustalonym przez lekarza.²²

Podsumowanie ostrzeżeń dla różnych postaci leków zawierających deksopantenol

Zalecenia szczególne dla poszczególnych grup pacjentów

Poza wspomnianymi wcześniej grupami ryzyka, szczególną uwagę należy zwrócić na następujące grupy pacjentów:

Pacjenci w podeszłym wieku

Pacjenci w podeszłym wieku mogą być bardziej narażeni na działania niepożądane preparatów zawierających deksopantenol w połączeniu z ksylometazoliną. Należy zachować szczególną ostrożność podczas stosowania aerozoli do nosa u tej grupy pacjentów.²³

Pacjenci z bezsennością

W bardzo rzadkich przypadkach ksylometazolina może powodować bezsenność. Jeśli występuje bezsenność, należy starać się unikać stosowania produktu zawierającego deksopantenol i ksylometazolinę późnym wieczorem lub w nocy.²⁴

Pacjenci z infekcją górnych dróg oddechowych

W trakcie długo utrzymującego się przeziębienia, produkt zawierający deksopantenol i ksylometazolinę należy stosować wyłącznie pod nadzorem lekarza ze względu na ryzyko ścieńczenia błony śluzowej nosa.²⁵

Pacjenci ze skłonnością do uzależnienia

Szczególnie podczas długotrwałego stosowania oraz w razie przedawkowania produktów udrożniających nos, ich działanie może być osłabione. Nieprawidłowe stosowanie produktów zmniejszających przekrwienie błony śluzowej nosa może prowadzić do wtórnego polekowego przekrwienia błony śluzowej nosa oraz zaniku błony śluzowej nosa.²⁶