Wpływ na płodność, ciążę i laktację
Azatiopryna

Wpływ azatiopryny na płodność, ciążę i laktację

Azatiopryna jest substancją czynną należącą do grupy leków immunosupresyjnych, stosowanych w różnych stanach klinicznych wymagających modulacji układu odpornościowego. W praktyce klinicznej dostępna jest w postaci tabletek, w dawkach 25 mg i 50 mg (Imuran) oraz 50 mg (Azathioprine VIS). Ponieważ stosowanie tego leku może wiązać się z istotnym ryzykiem dla rozwijającego się płodu oraz niemowlęcia karmionego piersią, wskazane jest dokładne omówienie wpływu azatiopryny na płodność, ciążę i laktację.¹

Wpływ na płodność

Specyficzny wpływ stosowania azatiopryny na płodność u ludzi nie jest w pełni poznany i udokumentowany. Dotychczasowe obserwacje kliniczne nie dostarczają jednoznacznych danych pozwalających na precyzyjne określenie potencjalnych zagrożeń związanych z wpływem azatiopryny na zdolności prokreacyjne u kobiet i mężczyzn.²

Stosowanie azatiopryny w ciąży

Azatiopryna oraz jej metabolity przenikają przez barierę łożyskową w znaczących ilościach i mogą być wykryte zarówno w łożysku, jak i płynie owodniowym. Oznacza to bezpośrednią ekspozycję rozwijającego się płodu na działanie leku i jego metabolitów.³

Ze względu na prawdopodobne właściwości teratogenne, produktu leczniczego zawierającego azatioprynę (Azathioprine VIS, Imuran) nie należy stosować w czasie ciąży. Dowody dotyczące teratogennego działania azatiopryny u ludzi są jednak niejednoznaczne. Stosowanie tego leku w ciąży jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest to bezwzględnie konieczne dla zdrowia matki, a stosowanie bezpieczniejszego leku alternatywnego jest niemożliwe lub przeciwwskazane.^{4 5}

Potencjalne ryzyko dla płodu

Należy poinformować pacjentkę o potencjalnych zagrożeniach związanych ze stosowaniem azatiopryny w ciąży:

• Opisywano przypadki porodów przedwczesnych i urodzeń noworodków z małą masą urodzeniową przez matki przyjmujące azatioprynę, szczególnie w połączeniu z kortykosteroidami
• Zgłaszano przypadki poronień samoistnych w sytuacjach, kiedy matka lub ojciec przyjmowali azatioprynę
• U części noworodków, których matki przyjmowały azatioprynę podczas ciąży, odnotowano wystąpienie leukopenii i (lub) małopłytkowości

⁶

Należy zwrócić szczególną uwagę na kontrolowanie morfologii krwi u kobiet w ciąży przyjmujących azatioprynę.⁷

Cholestaza ciążowa

Sporadycznie zgłaszano występowanie cholestazy ciążowej w związku z leczeniem azatiopryną. Wczesne rozpoznanie i przerwanie leczenia azatiopryną może zminimalizować wpływ na płód. Jednak w przypadku potwierdzenia cholestazy ciążowej należy przeprowadzić dokładną ocenę korzyści dla matki względem potencjalnego wpływu na płód.⁸

Zmiany chromosomalne

Nieprawidłowości chromosomalne, które ustępują z czasem, wykazano w limfocytach potomstwa pacjentów leczonych azatiopryną. Poza wyjątkowo rzadkimi przypadkami, nie obserwowano u nich widocznych wad fizycznych spowodowanych tymi nieprawidłowościami. Wykazano synergiczne klastogenne działanie azatiopryny i długofalowego światła ultrafioletowego u pacjentów otrzymujących azatioprynę w leczeniu różnych zaburzeń.⁹

Zalecenia dotyczące antykoncepcji

Tak jak w przypadku wszystkich produktów leczniczych cytotoksycznych, należy zalecić stosowanie odpowiedniej antykoncepcji, gdy którykolwiek z partnerów otrzymuje azatioprynę. Dotyczy to zarówno kobiet, jak i mężczyzn poddawanych terapii tym lekiem.¹⁰

Azatiopryna a karmienie piersią

W siarze i mleku kobiet leczonych azatiopryną wykryto 6-merkaptopurynę – aktywny metabolit azatiopryny. Dostępne dane wykazały, że 6-merkaptopuryna przenika do mleka ludzkiego w małych ilościach. Z ograniczonych dostępnych danych wynika, że ryzyko dla noworodków i (lub) niemowląt karmionych piersią jest małe, ale nie można go wykluczyć.¹¹

Kobiety przyjmujące azatioprynę (Azathioprine VIS, Imuran) nie powinny karmić piersią, chyba że spodziewane korzyści z karmienia piersią dla dziecka przewyższają potencjalne ryzyko. W czasie leczenia należy przerwać karmienie piersią.^{12 13}

W przypadku podjęcia decyzji o karmieniu piersią oraz biorąc pod uwagę, że 6-merkaptopuryna jest silnym produktem leczniczym immunosupresyjnym, należy ściśle monitorować niemowlę karmione piersią w celu wykrycia następujących objawów:¹⁴

• Immunosupresji – zwiększona podatność na infekcje, opóźnione gojenie ran
• Leukopenii – zmniejszenie liczby białych krwinek, objawiające się częstszymi infekcjami
• Trombocytopenii – zmniejszenie liczby płytek krwi, mogące prowadzić do zwiększonej tendencji do krwawień
• Hepatotoksyczności – uszkodzenie wątroby, mogące objawiać się żółtaczką, ciemnym moczem, bólem brzucha
• Zapalenia trzustki – silny ból w nadbrzuszu, nudności, wymioty
• Innych objawów ekspozycji na 6-merkaptopurynę

¹⁵

Podsumowanie informacji dla lekarzy

Lekarz prowadzący terapię azatiopryną u kobiet w wieku rozrodczym, ciężarnych lub karmiących piersią powinien przekazać pacjentce następujące kluczowe informacje:^{16 17}

1. Stosowanie azatiopryny w ciąży jest związane z potencjalnym ryzykiem dla płodu i powinno być ograniczone do sytuacji, gdy korzyści dla matki przewyższają ryzyko dla dziecka
2. Konieczność stosowania skutecznej antykoncepcji u kobiet w wieku rozrodczym oraz u mężczyzn przyjmujących azatioprynę
3. Potrzeba regularnego monitorowania morfologii krwi u kobiet ciężarnych przyjmujących azatioprynę
4. Zalecenie przerwania karmienia piersią podczas przyjmowania azatiopryny
5. W przypadku konieczności stosowania leku podczas ciąży, szczegółowe objaśnienie wszystkich potencjalnych zagrożeń oraz ustalenie planu monitorowania stanu matki i dziecka

Decyzja o stosowaniu azatiopryny u kobiet w ciąży lub karmiących piersią powinna być zawsze podejmowana indywidualnie, po dokładnej analizie ryzyka i korzyści, z uwzględnieniem dostępnych alternatyw terapeutycznych oraz stanu klinicznego pacjentki.^{18 19}