Działania niepożądane
Acyklowir

Działania niepożądane acyklowiru

Acyklowir jest substancją przeciwwirusową szeroko stosowaną w leczeniu zakażeń wirusami Herpes simplex oraz Varicella zoster. Pomimo udokumentowanego profilu bezpieczeństwa, terapia acyklowirem może wiązać się z wystąpieniem szeregu działań niepożądanych, których znajomość jest niezbędna dla prawidłowego monitorowania pacjenta w trakcie leczenia. Częstość występowania działań niepożądanych jest zróżnicowana i zależy od drogi podania leku, dawki oraz indywidualnej wrażliwości pacjenta.¹

Zaburzenia układu krwiotwórczego

W trakcie leczenia acyklowirem obserwowano niezbyt często występujące zaburzenia parametrów hematologicznych. Obejmują one niedokrwistość, małopłytkowość oraz leukopenię. Zaburzenia te należą do kategorii niezbyt częstych (≥1/1 000 do <1/100) w przypadku podawania dożylnego, natomiast przy terapii doustnej występują bardzo rzadko.^{2 3}

Reakcje nadwrażliwości

Szczególną uwagę należy zwrócić na możliwość wystąpienia poważnych reakcji nadwrażliwości na acyklowir. Reakcje anafilaktyczne obserwowano rzadko podczas podawania doustnego, natomiast wstrząs anafilaktyczny raportowano jako bardzo rzadkie powikłanie podczas terapii dożylnej.^{4 5} W przypadku stosowania miejscowego (krem, maść do oczu) u niektórych pacjentów obserwowano natychmiastowe reakcje nadwrażliwości, które mogą objawiać się obrzękiem naczynioruchowym i pokrzywką.^{6 7}

Zaburzenia neurologiczne i psychiatryczne

Acyklowir może powodować szereg zaburzeń neurologicznych i psychiatrycznych, które występują szczególnie często podczas terapii dożylnej. Obejmują one: ból głowy, zawroty głowy (często), a także rzadziej występujące pobudzenie, splątanie, drżenie, niezborność ruchową, zaburzenia mowy, omamy, objawy psychotyczne, drgawki, senność, encefalopatię i śpiączkę. Objawy te mają zazwyczaj charakter przemijający i występują głównie u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek lub innymi czynnikami predysponującymi.^{8 9}

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Do często zgłaszanych działań niepożądanych zarówno podczas leczenia dożylnego, jak i doustnego acyklowirem, należą dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego: nudności, wymioty, biegunka oraz bóle brzucha.^{10 11}

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Podczas terapii acyklowirem często obserwuje się przemijające zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych. Bardzo rzadko może wystąpić przemijające zwiększenie stężenia bilirubiny, żółtaczka oraz zapalenie wątroby.^{12 13}

Reakcje skórne

W trakcie stosowania acyklowiru często obserwowane są różnorodne reakcje skórne. Należą do nich: świąd, wysypka (w tym z nadwrażliwości na światło), pokrzywka. Rzadko może wystąpić obrzęk naczynioruchowy.¹⁴ Niezbyt często raportowano również przyspieszone, rozsiane wypadanie włosów, jednak związek przyczynowy z acyklowirem pozostaje niepewny ze względu na częste współwystępowanie tego objawu z różnorodnymi procesami chorobowymi i innymi lekami.¹⁵

Przy stosowaniu miejscowym (krem, żel, maść do oczu) mogą wystąpić dodatkowo: łagodne wysuszenie lub złuszczenie skóry, przemijające uczucie pieczenia lub mrowienia, swędzenie (niezbyt często) oraz rzadziej rumień i kontaktowe zapalenie skóry.¹⁶ W przypadku maści do oczu szczególnie często obserwowana jest powierzchowna, ogniskowa keratopatia, która zazwyczaj nie wymaga przerwania leczenia i goi się bez widocznych następstw.¹⁷

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Szczególnie istotnym zjawiskiem niepożądanym przy stosowaniu acyklowiru, zwłaszcza dożylnie, jest wpływ na funkcję nerek. Często obserwuje się zwiększenie stężenia mocznika i kreatyniny w surowicy krwi.^{18 19}

Uważa się, że to działanie niepożądane jest powiązane z maksymalnym stężeniem leku w osoczu oraz ze stanem nawodnienia pacjenta. Aby uniknąć tego efektu, podczas terapii dożylnej zaleca się podawanie roztworu acyklowiru w powolnej infuzji trwającej co najmniej jedną godzinę, a nie w szybkim wstrzyknięciu. Bardzo rzadko mogą wystąpić zaburzenia czynności nerek, ostra niewydolność nerek lub ból nerek.²⁰ Zaburzenia czynności nerek zazwyczaj szybko ustępują po uzupełnieniu płynów, zmniejszeniu dawki leku lub jego całkowitym odstawieniu. Ból nerek może wiązać się z niewydolnością nerek oraz obecnością kryształów acyklowiru w moczu (krystaluria).

Zaburzenia ogólne

Spośród zaburzeń ogólnych w trakcie terapii acyklowirem często obserwowane są: zmęczenie i gorączka.²¹ Przy podawaniu dożylnym, bardzo rzadko mogą wystąpić miejscowe reakcje zapalne. Szczególnie niebezpieczne mogą być ciężkie miejscowe reakcje zapalne po wynaczynieniu roztworu acyklowiru podczas nieprawidłowego podawania dożylnego, które mogą prowadzić nawet do martwicy tkanek.²²

Szczególne zagrożenia związane z działaniami niepożądanymi

Niewydolność nerek

Najpoważniejszym zagrożeniem związanym ze stosowaniem acyklowiru, zwłaszcza w formie dożylnej, jest możliwość wystąpienia ostrej niewydolności nerek. Ryzyko to jest szczególnie wysokie u pacjentów odwodnionych, z istniejącymi wcześniej zaburzeniami czynności nerek, przy stosowaniu wysokich dawek leku oraz przy szybkim podawaniu dożylnym.^{23 24}

Zaburzenia ośrodkowego układu nerwowego

Szczególną uwagę należy zwrócić na możliwość wystąpienia encefalopatii, która może objawiać się splątaniem, halucynacjami, drgawkami i w skrajnych przypadkach prowadzić do śpiączki. Ryzyko to jest wyższe u pacjentów z upośledzoną funkcją nerek oraz u osób w podeszłym wieku.²⁵

Reakcje anafilaktyczne

Chociaż występują rzadko, reakcje anafilaktyczne stanowią potencjalne zagrożenie życia. Objawiają się one nagłym spadkiem ciśnienia tętniczego, dusznością, pokrzywką, obrzękiem naczynioruchowym i mogą prowadzić do wstrząsu anafilaktycznego.^{26 27}

Toksyczne uszkodzenie wątroby

Choć występuje bardzo rzadko, toksyczne uszkodzenie wątroby w postaci zapalenia wątroby lub żółtaczki może stanowić poważne powikłanie terapii acyklowirem.²⁸

Tabela działań niepożądanych acyklowiru

^{29 30}

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

Monitorowanie pacjenta

Podczas stosowania acyklowiru, zwłaszcza dożylnie lub u pacjentów z grupy podwyższonego ryzyka, konieczne jest monitorowanie parametrów nerkowych (stężenie mocznika i kreatyniny), wątrobowych (aktywność enzymów wątrobowych, bilirubina) oraz morfologii krwi.^{31 32}

Odpowiednie nawodnienie

Szczególnie istotne dla zapobiegania nefrotoksyczności acyklowiru jest zapewnienie odpowiedniego nawodnienia pacjenta. Dotyczy to zwłaszcza terapii dożylnej, ale także leczenia doustnego wysokimi dawkami. Odpowiednie nawodnienie zmniejsza ryzyko krystalicznego osadzania się acyklowiru w kanalikach nerkowych i związanej z tym niewydolności nerek.^{33 34}

Wolna infuzja dożylna

Przy podawaniu dożylnym acyklowiru kluczowe jest stosowanie powolnej infuzji trwającej co najmniej jedną godzinę. Pozwala to uniknąć szybkiego wzrostu stężenia leku w osoczu, który jest główną przyczyną toksycznego działania na nerki.^{35 36}

Modyfikacja dawkowania

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych, zwłaszcza zaburzeń czynności nerek, wskazane może być zmniejszenie dawki acyklowiru lub jego całkowite odstawienie. Decyzję taką należy podejmować indywidualnie, w zależności od nasilenia objawów i stanu klinicznego pacjenta.³⁷

Leczenie reakcji alergicznych

W przypadku wystąpienia reakcji alergicznych należy natychmiast przerwać podawanie acyklowiru i wdrożyć odpowiednie postępowanie przeciwalergiczne. W ciężkich przypadkach, takich jak wstrząs anafilaktyczny, konieczne jest natychmiastowe leczenie zgodnie z obowiązującymi protokołami resuscytacyjnymi.³⁸

Zapobieganie powikłaniom miejscowym

Podczas podawania dożylnego acyklowiru należy upewnić się, że nie doszło do wynaczynienia roztworu poza naczynie. Wynaczynienie może prowadzić do ciężkich miejscowych reakcji zapalnych, w skrajnych przypadkach do martwicy tkanek.³⁹

Zgłaszanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych:⁴⁰

Al. Jerozolimskie 181C
02-222 Warszawa
Tel.: + 48 22 49 21 301
Faks: + 48 22 49 21 309
Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl

Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu.