Właściwości farmakodynamiczne
Submena 200 mcg

Właściwości farmakodynamiczne fentanylu

Fentanyl, substancja czynna produktu leczniczego Submena, jest klasyfikowany w grupie farmakoterapeutycznej jako lek przeciwbólowy z kategorii opioidów, pochodnych fenylopiperydyny (kod ATC: N02AB03). Jest on silnym μ-opioidowym lekiem przeciwbólowym charakteryzującym się szybkim początkiem działania analgetycznego oraz stosunkowo krótkim czasem działania. Pod względem siły działania przeciwbólowego, fentanyl przewyższa morfinę około 100-krotnie, co czyni go jednym z najsilniejszych dostępnych opioidów w praktyce klinicznej.¹

Podstawowe działanie farmakodynamiczne

Skuteczność przeciwbólowa fentanylu jest ściśle powiązana z jego stężeniem we krwi. Badania wykazały, że u pacjentów niestosujących wcześniej opioidów, minimalne skuteczne przeciwbólowe stężenie fentanylu w surowicy waha się w zakresie 0,3-1,2 ng/ml. Natomiast wyższe stężenia, rzędu 10-20 ng/ml, prowadzą do znieczulenia chirurgicznego i głębokiej depresji oddechowej.²

W badaniach klinicznych z udziałem pacjentów z przewlekłym bólem nowotworowym, którzy przyjmowali stabilne dawki podtrzymujące opioidów, zaobserwowano statystycznie istotną poprawę różnicy w natężeniu bólu przy zastosowaniu produktu leczniczego Submena w porównaniu z placebo. Ta poprawa była widoczna już od 10 minuty po podaniu leku, co potwierdza szybki początek działania fentanylu. Dodatkowo u pacjentów stosujących Submenę odnotowano istotnie mniejsze zapotrzebowanie na ratunkowe leczenie przeciwbólowe.³

Należy zaznaczyć, że badania bezpieczeństwa i skuteczności produktu Submena były przeprowadzane u pacjentów przyjmujących lek na początku epizodu bólu przebijającego. W badaniach klinicznych nie oceniano prewencyjnego stosowania tego produktu w przypadku przewidywalnych epizodów bólowych.⁴

Wtórne działania farmakodynamiczne

Oprócz głównego działania przeciwbólowego, fentanyl wykazuje typowe dla opioidowych leków przeciwbólowych drugorzędne działania na ośrodkowy układ nerwowy (OUN), czynność układu oddechowego oraz funkcje układu pokarmowego. Te drugorzędne efekty są uznawane za klasyczne działanie opioidów i obejmują:⁵

• Depresję oddechową – efekt zależny od dawki
• Bradykardię – spowolnienie akcji serca
• Hipotermię – obniżenie temperatury ciała
• Zaparcia – wynikające ze zmian w perystaltyce jelit
• Zwężenie źrenic (miozę)
• Uzależnienie fizyczne – przy długotrwałym stosowaniu
• Euforię – odczucie przyjemności i poprawy nastroju

Depresja oddechowa wywołana przez fentanyl, podobnie jak w przypadku wszystkich agonistów receptorów μ-opioidowych, jest zależna od zastosowanej dawki. Ryzyko wystąpienia tego działania jest znacząco większe u pacjentów, którzy nie przyjmowali wcześniej opioidów, w porównaniu do osób odczuwających silny ból lub przewlekle leczonych opioidami. W przypadku długotrwałego leczenia opioidami zwykle rozwija się tolerancja na ich wtórne działania.⁶

Wpływ na układ moczowy

Fentanyl, tak jak inne opioidy, wpływa na napięcie mięśni gładkich dróg moczowych, ogólnie je zwiększając. Jednakże efekty netto mogą być zmienne i zależne od indywidualnych cech pacjenta. U niektórych osób może to prowadzić do nasilonego parcia na mocz, podczas gdy u innych może wywoływać trudności w oddawaniu moczu (retencję moczu).⁷

Wpływ na układ pokarmowy

Opioidy, w tym fentanyl, zwiększają napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego przy jednoczesnym zmniejszeniu skurczów propulsywnych tych mięśni. Prowadzi to do wydłużenia czasu pasażu żołądkowo-jelitowego, co jest bezpośrednią przyczyną zapierającego działania fentanylu obserwowanego podczas terapii.⁸

Wpływ na układ hormonalny

Fentanyl, podobnie jak inne opioidy, może wpływać na dwie kluczowe osie hormonalne w organizmie:⁹

• Oś podwzgórze-przysadka-nadnercza
• Oś podwzgórze-przysadka-gonada

Zmiany hormonalne, które można zaobserwować podczas terapii fentanylem, obejmują:¹⁰

• Zwiększenie stężenia prolaktyny w surowicy
• Zmniejszenie stężenia kortyzolu w osoczu
• Zmniejszenie stężenia testosteronu w osoczu

Należy mieć na uwadze, że te zmiany hormonalne mogą prowadzić do wystąpienia różnorodnych klinicznych objawów przedmiotowych i podmiotowych, które należy uwzględnić podczas oceny stanu pacjenta w trakcie terapii fentanylem.¹¹