Właściwości farmakodynamiczne morfiny

Morfina siarczan, substancja czynna produktu leczniczego Oramorph, należy do grupy farmakoterapeutycznej: leki przeciwbólowe, naturalne alkaloidy opium (kod ATC: N02AA01). Jej działanie farmakodynamiczne opiera się na wiązaniu z określonymi receptorami opioidowymi zlokalizowanymi zarówno w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN), jak i w różnych narządach obwodowych. Dzięki tej interakcji z receptorami OUN następuje zmniejszenie wrażenia bólu oraz afektywnej reakcji na bodźce bólowe¹.

Wpływ na ośrodkowy układ nerwowy

Głównym działaniem morfiny jest działanie przeciwbólowe (analgetyczne), którego nasilenie jest ściśle zależne od zastosowanej dawki. Substancja ta wpływa również na zachowanie psychomotoryczne pacjenta, mogąc wywoływać – w zależności od wielkości dawki – albo działanie uspokajające, albo pobudzające².

Morfina charakteryzuje się szeregiem dodatkowych właściwości farmakodynamicznych związanych z działaniem ośrodkowym, takich jak:

• Działanie przeciwkaszlowe – hamowanie odruchu kaszlowego poprzez wpływ na ośrodek kaszlowy w pniu mózgu³
• Działanie uspokajające – sedacja będąca efektem interakcji z receptorami opioidowymi w strukturach limbicznych⁴
• Działanie antydiuretyczne – zwiększenie wydzielania hormonu antydiuretycznego⁵
• Działanie depresyjne na ośrodek oddechowy – widoczne nawet przy zastosowaniu dawek terapeutycznych⁶

Wpływ morfiny na ośrodek wymiotny poprzez oddziaływanie na strefę chemoreceptora charakteryzuje się dwojakim działaniem – może wywoływać wymioty przy podawaniu mniejszych dawek lub u pacjentów, którzy wcześniej nie przyjmowali morfiny, natomiast przy większych dawkach i przy powtarzanym podawaniu może mieć działanie przeciwwymiotne⁷.

Charakterystycznym objawem działania morfiny jest zwężenie źrenic (mioza) pochodzenia ośrodkowego. Objaw ten może być również wskaźnikiem przewlekłego zatrucia morfiną⁸.

Działania obwodowe

Morfina wywiera szereg efektów farmakodynamicznych poza ośrodkowym układem nerwowym, wpływając na różne układy i narządy⁹:

• Układ pokarmowy: zaparcia spowodowane zwiększeniem napięcia mięśniówki jelita oraz zmniejszeniem perystaltyki, skurcz zwieraczy dróg żółciowych, opóźnienie opróżniania żołądka wskutek zwężenia odźwiernika¹⁰
• Układ moczowy: zwiększenie napięcia mięśniówki pęcherza moczowego oraz zwieraczy pęcherza, co może powodować trudności w oddawaniu moczu¹¹
• Skóra: zaczerwienienie twarzy, pokrzywka i świąd w wyniku uwalniania histaminy¹²
• Układ oddechowy: u chorych na astmę możliwy skurcz oskrzeli¹³
• Układ endokrynny: wpływ na oś podwzgórzowo-przysadkową, co skutkuje zmianami w wydzielaniu kortykosteroidów, hormonów płciowych, prolaktyny i hormonu antydiuretycznego¹⁴

Należy podkreślić, że zmiany hormonalne indukowane przez morfinę mogą prowadzić do wystąpienia różnorodnych objawów klinicznych, których manifestacja zależy od długości stosowania leku oraz indywidualnej wrażliwości pacjenta¹⁵.

Znaczenie kliniczne właściwości farmakodynamicznych

Złożony profil farmakodynamiczny morfiny determinuje jej szerokie zastosowanie w terapii bólu o znacznym nasileniu. Jednakże wielokierunkowe działanie tej substancji wiąże się również z ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych, które należy wziąć pod uwagę podczas planowania leczenia. Szczególną uwagę należy zwrócić na możliwość wystąpienia depresji oddechowej, zaparć oraz potencjalnego ryzyka rozwoju tolerancji i uzależnienia przy długotrwałym stosowaniu leku.

Morfina, jako naturalny alkaloid opium, charakteryzuje się silnym powinowactwem do receptorów opioidowych μ (mi), które są głównie odpowiedzialne za jej działanie przeciwbólowe. Interakcja z tymi receptorami prowadzi do aktywacji wewnątrzkomórkowych szlaków sygnałowych skutkujących zahamowaniem transmisji bólowej na różnych poziomach ośrodkowego układu nerwowego.