Wprowadzenie do działań niepożądanych kwetiapiny

Kwetiapina, substancja czynna leku Kwetaplex, może wywoływać szereg działań niepożądanych, które wymagają szczególnej uwagi personelu medycznego. Najczęściej zgłaszane działania niepożądane podczas leczenia kwetiapiną to: senność, zawroty głowy, ból głowy, suchość błon śluzowych jamy ustnej, objawy odstawienia, zwiększenie stężenia triglicerydów we krwi i cholesterolu całkowitego (głównie cholesterolu LDL), obniżenie stężenia cholesterolu HDL, zwiększenie masy ciała, zmniejszenie stężenia hemoglobiny oraz objawy pozapiramidowe ¹.

Klasyfikacja działań niepożądanych

Działania niepożądane związane z leczeniem kwetiapiną zostały sklasyfikowane zgodnie z formatem zalecanym przez Radę Międzynarodowych Organizacji Nauk Medycznych (Grupa Robocza CIOMS III; 1995). Częstości występowania działań niepożądanych określono jako: bardzo często (≥1/10), często (≥1/100 do <1/10), niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100), rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000), bardzo rzadko (<1/10 000) oraz częstość nieznana (nie może być określona na podstawie dostępnych danych) ².

Szczegółowy przegląd działań niepożądanych

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Wśród zaburzeń krwi i układu chłonnego bardzo często obserwuje się zmniejszenie stężenia hemoglobiny. U 11% pacjentów biorących udział we wszystkich badaniach nad kwetiapiną, zaobserwowano przynajmniej jeden przypadek zmniejszenia stężenia hemoglobiny do ≤13 g/dl (8,07 mmol/l) u mężczyzn i ≤12 g/dl (7,45 mmol/l) u kobiet. Średnie maksymalne zmniejszenie stężenia hemoglobiny wynosiło w takich przypadkach -1,50 g/dL ³.

Często występuje leukopenia, definiowana jako zmiana wartości WBC do ≤3X10⁹ komórek/L w dowolnym czasie ⁴. Niezbyt często obserwuje się neutropenię i małopłytkowość, przy czym ta ostatnia definiowana jest jako liczba płytek krwi ≤100 x 10⁹/l co najmniej w jednym badaniu ⁵.

Rzadkim, ale poważnym działaniem niepożądanym jest agranulocytoza, charakteryzująca się zmianą dotycząca neutrofilów przed terapią od ≥1.5 x 10⁹/L do <0.5 x 10⁹/L w dowolnym czasie trwania terapii, z ciężką neutropenią (<0.5 x 10⁹/L) i zakażeniem ⁶.

Zaburzenia układu immunologicznego

Niezbyt często obserwuje się nadwrażliwość, w tym reakcje alergiczne skóry. Bardzo rzadko, ale potencjalnie zagrażające życiu, mogą wystąpić reakcje anafilaktyczne ⁷.

Zaburzenia endokrynologiczne

Często występuje hiperprolaktynemia, gdzie stężenie prolaktyny u dorosłych może przekraczać >20 μg/l (>869,56 pmol/l) u mężczyzn i >30 μg/l (>1304,34 pmol/l) u kobiet ⁸. Niezbyt często odnotowuje się zmniejszenie stężenia hormonów tarczycy (całkowitego T₄ i wolnego T₄) oraz zwiększenie stężenia TSH ⁹.

Bardzo rzadko może rozwinąć się nieprawidłowe wydzielanie hormonu antydiuretycznego ¹⁰.

Zaburzenia metabolizmu i odżywiania

Do bardzo częstych zaburzeń metabolicznych należą:

• Podwyższone stężenie triglicerydów w surowicy (≥200 mg/dl lub ≥2,258 mmol/l u dorosłych) ¹¹
• Zwiększenie stężenia cholesterolu całkowitego, głównie frakcji LDL (≥240 mg/dl lub ≥6,2064 mmol/l u dorosłych) ¹²
• Zmniejszenie stężenia cholesterolu HDL (<40 mg/dl lub 1,025 mmol/l u mężczyzn; <50 mg/dl lub 1,282 mmol/l u kobiet) ¹³
• Przyrost masy ciała (>7% w stosunku do wartości wyjściowej, głównie w pierwszych tygodniach leczenia) ¹⁴

Często wystąpić może zwiększenie apetytu oraz zwiększenie stężenia glukozy we krwi do poziomu hiperglikemicznego. Niezbyt często obserwuje się hiponatremię, a rzadko może rozwinąć się cukrzyca lub zaostrzenie istniejącej cukrzycy oraz zespół metaboliczny ¹⁵.

Zaburzenia psychiczne

Często u pacjentów występują nieprzyjemne sny i koszmary senne. Rzadziej, ale z istotnym klinicznie znaczeniem, mogą pojawić się wyobrażenia i zachowania samobójcze podczas terapii kwetiapiną lub zaraz po przerwaniu stosowania leku ¹⁶.

Do rzadkich działań niepożądanych należy lunatyzm i związane z nim reakcje, takie jak mówienie przez sen i zaburzenia jedzenia związane ze snem ¹⁷.

Zaburzenia układu nerwowego

Bardzo często obserwowane są:

• Zawroty głowy, które mogą być związane z ortostatycznymi spadkami ciśnienia ¹⁸
• Senność, występująca głównie podczas pierwszych dwóch tygodni od rozpoczęcia leczenia i zwykle ustępująca podczas dalszego podawania kwetiapiny ¹⁹
• Ból głowy

Często występują objawy pozapiramidowe i dyzartria. Niezbyt często obserwuje się napady padaczkowe, zespół niespokojnych nóg, dyskinezy późne oraz omdlenia, które mogą być związane z upadkami ²⁰.

Zaburzenia kardiologiczne i naczyniowe

Z zaburzeń serca często występują tachykardia i palpitacje. Niezbyt często obserwuje się wydłużenie odstępu QT, które może prowadzić do poważnych zaburzeń rytmu serca. Podczas stosowania neuroleptyków zgłoszono przypadki wydłużenia dostępu QT, arytmii komorowej, nagłego niewyjaśnionego zgonu, zatrzymania akcji serca i zaburzeń typu torsade de pointes, które uznaje się za działania związane z całą klasą leków ²¹.

Z częstością nieznaną odnotowano kardiomiopatię i zapalenie mięśnia sercowego ²².

Często występują ortostatyczne spadki ciśnienia, które mogą wiązać się z zawrotami głowy, tachykardią, a u niektórych pacjentów omdleniem, szczególnie w początkowym okresie zwiększania dawki leku ²³.

Rzadko może wystąpić żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, a z częstością nieznaną – udar ²⁴.

Zaburzenia układu oddechowego

Często zgłaszana jest duszność, a niezbyt często nieżyt nosa ²⁵.

Zaburzenia żołądka i jelit

Bardzo często występuje suchość błon śluzowych jamy ustnej. Często obserwuje się zaparcia, a niezbyt często niestrawność. Rzadko mogą pojawić się wymioty, dysfagia, zapalenie trzustki oraz niedrożność jelit ²⁶.

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Często obserwuje się zwiększenie aktywności aminotrasferazy alaninowej (AlAT). U niektórych pacjentów otrzymujących kwetiapinę obserwowano bezobjawowe zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych (AlAT, AspAT) lub gamma-GT, które zwykle ustępowało w trakcie dalszego leczenia ²⁷.

Rzadko może wystąpić żółtaczka i zapalenie wątroby ²⁸.

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Bardzo rzadko może wystąpić obrzęk naczynioruchowy. Z częstością nieznaną odnotowano ciężkie skórne działania niepożądane (SCAR), w tym zespół Stevensa-Johnsona (SJS), toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka (TEN), wysypka z eozynofilią i objawami układowymi (DRESS), rumień wielopostaciowy oraz zapalenie naczyń krwionośnych skóry ²⁹.

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe

Bardzo rzadko, ale potencjalnie zagrażająca życiu, może wystąpić rabdomioliza ³⁰.

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Niezbyt często zgłaszano zatrzymanie moczu ³¹.

Zaburzenia układu rozrodczego

Niezbyt często odnotowuje się zaburzenia seksualne. Rzadko występują: priapizm, mlekotok, obrzęk piersi i zaburzenia miesiączkowania ³².

Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania

Bardzo często występują objawy odstawienia leku, które w krótkoterminowych badaniach klinicznych obejmowały najczęściej: bezsenność, nudności, ból głowy, biegunkę, wymioty, zawroty głowy i drażliwość. Częstość tych objawów znacząco się zmniejszała po upływie 1 tygodnia od odstawienia leku ³³.

Często obserwuje się łagodne osłabienie, a rzadko obrzęki obwodowe, drażliwość, gorączka. Rzadko, ale z poważnymi konsekwencjami, może wystąpić złośliwy zespół neuroleptyczny lub hipotermia ³⁴.

Tabela działań niepożądanych kwetiapiny

Działania niepożądane u dzieci i młodzieży

Należy podkreślić, że działania niepożądane występujące u osób dorosłych mogą również występować u dzieci i młodzieży. Jednak pewne działania niepożądane występują z większą częstością u dzieci i młodzieży (10-17 lat) niż u osób dorosłych lub nie zostały dotychczas rozpoznane u dorosłych ³⁵.

Specyficzne działania niepożądane u dzieci i młodzieży

* Stężenie prolaktyny u pacjentów poniżej 18 lat może przekraczać: >20 μg/l (>869,56 pmol/l) u mężczyzn; >26 μg/l (>1130,428 pmol/l) u kobiet. U mniej niż 1% pacjentów odnotowano wzrost stężenia prolaktyny >100 μg/l ³⁶.

** Na podstawie zmian powyżej progów istotności klinicznej (ustalone na podstawie kryteriów National Institutes of Health) albo wzrostu ciśnienia skurczowego o >20 mmHg lub ciśnienia rozkurczowego >10 mmHg w dowolnym pomiarze ³⁷.

*** Częstość występowania jest zbliżona do obserwowanej u dorosłych, ale drażliwość u dzieci i młodzieży może mieć inne implikacje kliniczne niż u osób dorosłych ³⁸.

Szczególnie niebezpieczne działania niepożądane

Wśród działań niepożądanych kwetiapiny szczególną uwagę należy zwrócić na potencjalnie zagrażające życiu powikłania:

1. Zaburzenia kardiologiczne – wydłużenie odstępu QT może prowadzić do zaburzeń rytmu serca typu torsade de pointes, arytmii komorowej, a nawet nagłego zgonu ³⁹.
2. Ciężkie skórne działania niepożądane (SCAR) – w związku z leczeniem kwetiapiną notowano zespół Stevensa-Johnsona, toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka i wysypkę z eozynofilią i objawami układowymi (DRESS), które mogą zagrażać życiu ⁴⁰.
3. Złośliwy zespół neuroleptyczny – rzadkie, ale potencjalnie śmiertelne powikłanie, charakteryzujące się sztywnością mięśni, gorączką, zaburzeniami świadomości i niestabilnością autonomiczną ⁴¹.
4. Agranulocytoza – znaczne zmniejszenie liczby neutrofilów, prowadzące do zwiększonego ryzyka poważnych infekcji ⁴².
5. Rabdomioliza – rozpad mięśni prążkowanych, który może prowadzić do ostrej niewydolności nerek ⁴³.
6. Zaburzenia metaboliczne – cukrzyca, zespół metaboliczny i zaburzenia lipidowe mogą znacząco zwiększać ryzyko sercowo-naczyniowe ⁴⁴.
7. Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa – powikłanie, które może prowadzić do zatorowości płucnej i udaru ⁴⁵.

Zgłaszanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych: Al. Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa, tel.: +48 22 49-21-301, fax: +48 22 49-21-309, strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl ⁴⁶.

Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu ⁴⁷.