Zaburzenie eksplozywne przerywane
Objawy
Zaburzenie eksplozywne przerywane (IED) charakteryzuje się nawracającymi, nagłymi napadami impulsywnej agresji, które są nieproporcjonalne do wywołujących je sytuacji i trwają zwykle krócej niż 30 minut. Objawy obejmują zarówno agresję werbalną, jak i fizyczną, w tym napady złości, krzyki, uszkodzenia mienia oraz przemoc wobec ludzi i zwierząt. IED pojawia się zwykle około 11. roku życia i może utrzymywać się przez 12–20 lat lub dłużej, choć nasilenie wybuchów może maleć z wiekiem. Współwystępuje często z innymi zaburzeniami psychicznymi, takimi jak ADHD, zaburzenia nastroju, lękowe, PTSD oraz zaburzenia osobowości (klastry A, B i C). Diagnoza według DSM-5 wymaga obecności agresji werbalnej lub fizycznej co najmniej dwa razy w tygodniu przez minimum trzy miesiące lub trzech epizodów agresji fizycznej w ciągu roku, które skutkują obrażeniami lub zniszczeniem mienia. IED znacząco wpływa na funkcjonowanie psychospołeczne, prowadząc do problemów interpersonalnych, prawnych, zawodowych oraz obniżenia jakości życia.
- Objawy Zaburzenia Eksplozywnego Przerywanego
- Progresja Zaburzenia Eksplozywnego Przerywanego
- Początek i przebieg zaburzenia
- Wpływ na życie codzienne
- Współwystępujące zaburzenia
- Czynniki ryzyka i progresja u dzieci i młodzieży
- Diagnoza i kryteria DSM-5
- Leczenie Zaburzenia Eksplozywnego Przerywanego
- Prognozy i długotermionowy przebieg
Objawy Zaburzenia Eksplozywnego Przerywanego
Zaburzenie eksplozywne przerywane (ang. Intermittent Explosive Disorder, IED) charakteryzuje się nawracającymi, nagłymi napadami impulsywnej agresji, zachowań przemocowych lub gwałtownych wybuchów słownej złości. Reakcje te są nieproporcjonalnie intensywne w stosunku do sytuacji, która je wywołała. Agresja drogowa, przemoc domowa, rzucanie lub niszczenie przedmiotów oraz inne napady złości mogą być objawami zaburzenia eksplozywnego przerywanego.12
Charakterystyka napadów złości
Impulsywne ataki i wybuchy złości pojawiają się nagle, z niewielkim ostrzeżeniem lub bez niego. Zazwyczaj trwają krócej niż 30 minut. Napady te mogą występować często lub być oddzielone tygodniami czy miesiącami. Wybuchy słowne lub mniej nasilone ataki fizyczne mogą nadal występować pomiędzy tymi epizodami. Osoba z IED może być rozdrażniona, impulsywna, agresywna lub zła przez większość czasu.12
Eksplozywne wybuchy słowne i behawioralne są zbyt intensywne w stosunku do sytuacji, bez przemyślenia, co może się stać w ich wyniku. Wybuchy mogą obejmować:
- Napady złości
- Długie, gniewne przemowy
- Gorące kłótnie
- Krzyki
- Uderzenia, popychanie
- Walki fizyczne
- Uszkodzenie mienia
- Grożenie lub krzywdzenie ludzi lub zwierząt12
Osoby cierpiące na zaburzenie eksplozywne przerywane opisują swoje epizody agresji jako napady, w których zachowanie wybuchowe poprzedzone jest poczuciem napięcia lub pobudzenia, a po nim następuje natychmiastowe poczucie ulgi. Później mogą czuć się zaniepokojone, skruszone, żałować swoich działań lub odczuwać zakłopotanie.12
Objawy fizyczne i emocjonalne
Napady agresji mogą być poprzedzone lub towarzyszyć im różne objawy fizyczne i emocjonalne:
- Intensywna drażliwość lub wściekłość
- Gonitwa myśli i drżenie
- Uczucie mrowienia i kołatanie serca
- Ucisk w klatce piersiowej
- Uczucie utraty kontroli12
Do objawów fizycznych pojawiających się przed epizodem można zaliczyć:
- Napięcie lub ucisk w głowie lub klatce piersiowej
- Bóle głowy
- Napięcie mięśniowe
- Uczucie mrowienia
- Drżenie
- Słyszenie echa
- Kołatanie serca12
Po epizodzie często występuje uczucie zmęczenia. Osoby z IED mogą również doświadczać objawów poznawczych, takich jak wyścig myśli, słaba koncentracja lub niemożność skupienia się oraz słabe funkcjonowanie akademickie lub zawodowe.1
Objawy psychospołeczne
Objawy psychospołeczne przed i w trakcie epizodu obejmują:
- Poczucie utraty kontroli
- Niska tolerancja na frustrację
- Zmiany nastroju przed wybuchem
- Skrajna lub intensywna złość
- Krótki okres emocjonalnego oderwania
- Zaślepiająca wściekłość
- Przygnębiony lub frenetyczny nastrój12
W trakcie i między wybuchami często występuje drażliwość, a po epizodzie mogą pojawić się uczucia winy, wstydu lub zakłopotania.1
Progresja Zaburzenia Eksplozywnego Przerywanego
Początek i przebieg zaburzenia
Zaburzenie eksplozywne przerywane zazwyczaj pojawia się w późnym dzieciństwie lub okresie dojrzewania i może utrzymywać się w dorosłości, jeśli nie jest leczone. Typowy wiek wystąpienia to około 11 lat, chociaż zaburzenie może być zdiagnozowane u dzieci już w wieku 6 lat.12
IED jest schorzeniem przewlekłym, które może trwać przez lata. Badania wskazują, że IED może trwać od 12 do 20 lat, a nawet przez całe życie. Jednak nasilenie wybuchów może z wiekiem maleć.12
Według badań prowadzonych przez National Institute of Mental Health (NIMH), IED może wpływać na nawet 7,3% dorosłych, czyli nawet 16 milionów Amerykanów w ciągu ich życia. W danym roku zaburzenie to dotyka prawie 4% Amerykanów, czyli 8,6 miliona dorosłych.12
Wpływ na życie codzienne
Zaburzenie eksplozywne przerywane może mieć znaczący wpływ na codzienne funkcjonowanie osoby. Eksplozywne wybuchy, które występują od czasu do czasu, powodują duży stres. Mogą one szkodzić relacjom i powodować problemy w pracy lub szkole. Mogą również prowadzić do problemów z prawem.12
Osoby z IED mają tendencję do niskiej satysfakcji z życia i niższej jakości życia. Może to mieć bardzo negatywny wpływ na zdrowie i prowadzić do poważnych problemów osobistych i relacyjnych.1
Bez leczenia IED może prowadzić do niszczących konsekwencji, w tym:
- Problemy w relacjach międzyludzkich
- Przemoc domowa lub znęcanie się nad dziećmi
- Problemy prawne
- Uwięzienie
- Uzależnienie od narkotyków lub alkoholu
- Problemy w pracy, domu lub szkole
- Niska samoocena i nienawiść do siebie
- Samookaleczanie
- Myśli i zachowania samobójcze12
Współwystępujące zaburzenia
Objawy zaburzenia eksplozywnego przerywanego często bezpośrednio odzwierciedlają objawy różnych innych zaburzeń. Niektóre z najczęstszych zaburzeń psychicznych, które współwystępują z IED, to:
- Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD)
- Zaburzenia zachowania
- Zaburzenie opozycyjno-buntownicze (ODD)
- Zaburzenie afektywne dwubiegunowe
- Zaburzenia lękowe
- Zaburzenia depresyjne
- Zespół stresu pourazowego (PTSD)12
Według dużego badania epidemiologicznego IED opartego na kryteriach z czwartej edycji Podręcznika Diagnostyczno-Statystycznego Zaburzeń Psychicznych (DSM-IV), 38,1% osób z IED spełniało również kryteria zaburzenia nastroju trwającego całe życie, podczas gdy 60,2% spełniało kryteria zaburzenia lękowego, a 39,6% spełniało kryteria zaburzenia związanego z używaniem substancji, przy czym IED zwykle pojawiał się przed współistniejącym zaburzeniem.1
Współwystępowanie między IED a zaburzeniami osobowości jest jeszcze wyższe. Niedawne badanie 650 uczestników zdiagnozowanych z IED wykazało, że 92% spełniało ogólne kryteria zaburzenia osobowości, w tym 48% spełniało kryteria zaburzenia z klastra B (tj. borderline, antyspołeczne, narcystyczne i histrioniczne), 27% spełniało kryteria zaburzenia z klastra C (unikające, obsesyjno-kompulsyjne i zależne), a 18% spełniało kryteria zaburzenia z klastra A (tj. paranoidalne, schizoidalne i schizotypowe).1
Czynniki ryzyka i progresja u dzieci i młodzieży
Zidentyfikowano wiele czynników ryzyka związanych z rozwojem zaburzenia eksplozywnego przerywanego, takich jak:
- Płeć męska
- Młody wiek
- Bezrobocie
- Stan wolny
- Niższy poziom wykształcenia
- Bycie ofiarą przemocy fizycznej lub seksualnej1
U dzieci i młodzieży z IED problemy behawioralne związane z tym zaburzeniem mogą poprawiać się wraz z wiekiem. Na przykład zachowania agresywne, zarówno fizyczne, jak i werbalne, mają tendencję do zmniejszania się w miarę dojrzewania jednostek. Jednak nastolatki z IED są nadal bardziej narażone na trudności społeczne, słabsze wyniki w nauce i zachowania przestępcze.1
Dzieci cierpiące na IED często mają trudności w tworzeniu i utrzymywaniu relacji z powodu swojego agresywnego zachowania, co może prowadzić do izolacji i trudności w interakcjach z rówieśnikami. Częste wybuchy emocjonalne mogą zakłócać wyniki szkolne dziecka, prowadząc do problemów z koncentracją, interakcjami z rówieśnikami i zachowaniem w szkole.1
Dzieci z nieleczonym IED są bardziej narażone na rozwój lęku, depresji i problemów z samooceną. Stany te mogą mieć długotrwały wpływ na zdrowie psychiczne i ogólne samopoczucie.1
Diagnoza i kryteria DSM-5
Według piątej edycji Podręcznika Diagnostyczno-Statystycznego Zaburzeń Psychicznych (DSM-5), zaburzenie eksplozywne przerywane charakteryzuje się nawracającymi behawioralnymi wybuchami, które reprezentują niezdolność do kontrolowania impulsów agresywnych, przejawiającą się w następujący sposób:
- Nasilenie agresji wyrażanej podczas nawracających wybuchów jest rażąco nieproporcjonalne do prowokacji lub do wszelkich poprzedzających stresorów psychospołecznych.12
- Nawracające wybuchy agresji nie są premedytowane (tj. są impulsywne i/lub oparte na gniewie) i nie są popełniane w celu osiągnięcia pewnego konkretnego celu (np. pieniędzy, władzy, zastraszenia).1
- Nawracające wybuchy agresji powodują albo zauważalne cierpienie u jednostki, albo upośledzenie funkcjonowania zawodowego lub interpersonalnego, albo są związane z konsekwencjami finansowymi lub prawnymi.1
- Wiek chronologiczny wynosi co najmniej 6 lat (lub równoważny poziom rozwoju).1
Nawracające wybuchy agresji nie są lepiej wyjaśnione przez inne zaburzenie psychiczne (np. zaburzenia depresyjne, zaburzenie afektywne dwubiegunowe, zaburzenie dysregulacji nastroju z dysforią, zaburzenie psychotyczne, zaburzenie osobowości antyspołecznej, zaburzenie osobowości borderline) i nie można ich przypisać innemu schorzeniu medycznemu (np. urazowi głowy, chorobie Alzheimera) ani wpływom fizjologicznym substancji (np. narkotykom nadużywanym, lekom).1
Aby otrzymać diagnozę IED według DSM-5, osoba musi wykazywać się agresją werbalną lub fizyczną wobec własności, zwierząt lub innych ludzi mniej więcej dwa razy w tygodniu przez okres co najmniej trzech miesięcy.1
Według Podręcznika Diagnostyczno-Statystycznego Zaburzeń Psychicznych, diagnoza zaburzenia eksplozywnego przerywanego może być postawiona, jeśli dana osoba ma problemy z kontrolą zachowania agresywnego i należy do jednej z następujących dwóch kategorii:
- Epizody o niskiej częstotliwości i wysokiej intensywności: W ciągu 12 miesięcy osoba była zaangażowana w trzy epizody związane z atakiem fizycznym, który skutkuje obrażeniami wobec zwierzęcia lub człowieka lub zniszczeniem mienia.
- Epizody o wysokiej częstotliwości i niskiej intensywności: W ciągu trzech miesięcy osoba była zaangażowana średnio w dwa tygodniowe epizody agresji werbalnej lub fizycznej wobec zwierząt lub ludzi, które nie doprowadziły do obrażeń.12
Leczenie Zaburzenia Eksplozywnego Przerywanego
Leczenie zaburzenia eksplozywnego przerywanego zazwyczaj obejmuje podejście multimodalne łączące różne strategie terapeutyczne. Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) i leki mogą skutecznie zarządzać IED.1
Terapia psychologiczna
Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) jest powszechnie używana do leczenia IED. CBT może pomóc osobom zidentyfikować zniekształcone myśli, zyskać wgląd w czynniki wyzwalające i rozwinąć zdrowsze metody radzenia sobie.1
Konkretne techniki stosowane w CBT dla IED obejmują restrukturyzację poznawczą, trening relaksacyjny, trening umiejętności radzenia sobie i zapobieganie nawrotom.1
Badania wykazały, że osoby z IED, które uczestniczą w grupowej terapii CBT, mogą lepiej zarządzać swoją złością i uczyć się nowych umiejętności radzenia sobie z objawami swojego zaburzenia w środowisku grupowym.1
Nauka konkretnych umiejętności zarządzania stresem, efektywnej komunikacji i rozwiązywania konfliktów może znacznie zmniejszyć impulsywną złość. Wiele programów kładzie nacisk na strategie relaksacyjne, takie jak głębokie oddychanie, uważność lub relaksacja mięśni, aby powstrzymać narastającą złość.1
Terapia rodzinna lub grupy wsparcia mogą wzbogacić leczenie, ucząc bliskich, jak skutecznie reagować, gdy osoba okazuje złość.1
Leczenie farmakologiczne
Nie ma konkretnych leków zatwierdzonych dla IED, ale istnieje wiele skutecznych opcji, takich jak:
- Leki przeciwlękowe, w tym beta-blokery takie jak propranolol (Inderal) i nadolol (Corgard)
- Leki przeciwdepresyjne, w tym fluoksetyna (Prozac), fluwoksamina (Luvox) i citalopram (Celexa), które są selektywnymi inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI)
- Przeciwdrgawkowe stabilizatory nastroju, w tym kwas walproinowy (Depakote) i topiramat (Topamax)1
Fluoksetyna, selektywny inhibitor wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), jest najlepiej zbadanym lekiem w leczeniu IED.1
Inne leki, które okazały się obiecujące w leczeniu IED, to fenytoina, lit, okskarbazepina i karbamazepina.1
Badania wykazały, że osoby z IED mają nieprawidłowości w poziomie serotoniny w mózgu. Serotonina jest neuroprzekaźnikiem związanym z uczuciem dobrego samopoczucia. Odgrywa również rolę w stabilizacji nastroju.1
Zmiany stylu życia i strategie radzenia sobie
Wprowadzenie zdrowych zmian w stylu życia może pomóc wspierać cele terapii, utrzymując uziemienie i kontrolę nad emocjami.1
Życie z zaburzeniem eksplozywnym przerywanym może być wyzwaniem, ale przy odpowiednim leczeniu i wsparciu osoby z tym zaburzeniem mogą prowadzić satysfakcjonujące życie. Osoby zdiagnozowane z IED ogólnie muszą nauczyć się sposobów samodzielnego zarządzania swoim stanem i dalszej poprawy jakości życia.1
Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie są kluczowe dla skutecznego zarządzania IED. Jeśli podejrzewasz, że ty lub ktoś, kogo znasz, może mieć zaburzenie eksplozywne przerywane, nie wahaj się szukać profesjonalnej pomocy.1
Prognozy i długotermionowy przebieg
Zaburzenie eksplozywne przerywane jest schorzeniem długoterminowym, które może trwać przez lata. Jednak nasilenie wybuchów może z wiekiem maleć.12
Prognozy dla osób z IED są różne. Podczas gdy u niektórych osób objawy zmniejszają się z wiekiem z powodu poprawy regulacji emocjonalnej i umiejętności społecznych, inni nadal zmagają się z tym bez odpowiedniego leczenia.1
Objawy IED mogą łagodnieć lub zmieniać się z upływem czasu, szczególnie gdy osoby dojrzewają. Chociaż IED jest często schorzeniem długoterminowym, nasilenie i częstotliwość wybuchów może się zmniejszać, gdy osoby dojrzewają i gromadzą doświadczenia życiowe.1
Gdy osoby z IED stają się starsze, mogą lepiej zarządzać swoimi emocjami i reakcjami dzięki uzyskanym wskazówkom z terapii i skutecznym strategiom radzenia sobie. Wiele opcji leczenia, w tym psychoterapia i leki, odgrywa znaczącą rolę w pomaganiu osobom bardziej efektywnie radzić sobie z objawami.1
Chociaż wczesna interwencja jest kluczowa, wpływ czynników ryzyka, takich jak brutalne wychowanie lub nadużywanie substancji, może z czasem zmniejszać się przy odpowiednim wsparciu. Ogólnie rzecz biorąc, wiele osób może odkryć, że ich objawy IED stają się bardziej możliwe do opanowania z wiekiem, prowadząc do poprawy jakości życia i relacji międzyludzkich.1
Według badaczy IED wydaje się być kombinacją zaburzenia nastroju i słabej kontroli impulsów. Olvera zgadza się, że osoby z IED potrzebują kombinacji terapii i leków, aby pomóc im radzić sobie z agresją.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.