Wrodzona przepuklina przeponowa
Objawy
Wrodzona przepuklina przeponowa (CDH) to wada rozwojowa przepony, występująca z częstością 1:2500-4000 żywych urodzeń, najczęściej typu Bochdaleka (70-75%), zlokalizowana po lewej stronie (83%). Przemieszczenie narządów jamy brzusznej do klatki piersiowej prowadzi do hipoplazji płucnej i nadciśnienia płucnego, które są głównymi determinantami śmiertelności. Diagnostyka prenatalna opiera się na ultrasonografii, z oceną stopnia hipoplazji płucnej za pomocą wskaźnika O/E LHR, gdzie wartości ≤15% wskazują na skrajną hipoplazję i praktycznie brak przeżycia, a >45% na łagodną hipoplazję i wysokie prawdopodobieństwo przeżycia. Obecność wątroby w klatce piersiowej oraz wielkość przepukliny pogarszają rokowanie. Po urodzeniu dominują objawy ciężkiej niewydolności oddechowej, sinicy, tachypnoe i tachykardii, a badanie fizykalne ujawnia asymetrię klatki piersiowej, zapadnięty brzuch i szmery jelitowe w klatce piersiowej.
Definicja wrodzonej przepukliny przeponowej
Wrodzona przepuklina przeponowa (ang. Congenital Diaphragmatic Hernia, CDH) to wada rozwojowa przepony, która powstaje we wczesnym okresie rozwoju płodu. Charakteryzuje się nieprawidłowym otworem w przeponie, przez który narządy jamy brzusznej (jelita, żołądek, wątroba, śledziona) przemieszczają się do klatki piersiowej. Przepuklina ta występuje z częstością około 1 na 2500-4000 żywych urodzeń i stanowi poważne zagrożenie dla życia noworodka12.
Wrodzona przepuklina przeponowa może występować w różnych miejscach przepony. Najczęstszym typem jest przepuklina typu Bochdaleka (70-75% przypadków), zlokalizowana w tylno-bocznej części przepony, głównie po lewej stronie. Drugim pod względem częstości występowania typem jest przepuklina Morgagniego (20-25%), która dotyczy przednio-przyśrodkowej części przepony. Przepukliny centralne stanowią 2-5% przypadków. Około 83% przepuklin przeponowych występuje po lewej stronie, co umożliwia przemieszczanie się żołądka, jelit, a czasem również wątroby do klatki piersiowej12.
Patofizjologia objawów
Głównym problemem w CDH jest kompresja rozwijających się płuc przez narządy jamy brzusznej, które przemieszczają się do klatki piersiowej. Prowadzi to do niedorozwoju płuc (hipoplazji płucnej) oraz nadciśnienia płucnego, które są głównymi determinantami chorobowości i śmiertelności u pacjentów z CDH1.
Hipoplazja płucna oznacza zmniejszenie objętości płuc i nieprawidłowy rozwój dróg oddechowych oraz naczyń krwionośnych. W konsekwencji, po urodzeniu, noworodki mają trudności z oddychaniem i utrzymaniem odpowiedniego stężenia tlenu we krwi. Szczególnie dotkliwe jest to po urodzeniu, kiedy dziecko musi zacząć samodzielnie oddychać, a jego płuca są zbyt małe lub nieprawidłowo rozwinięte, aby zapewnić odpowiednią wymianę gazową12.
Nadciśnienie płucne, które często towarzyszy CDH, prowadzi do przecieku krwi z prawej do lewej strony serca na poziomie otworu owalnego lub przetrwałego przewodu tętniczego, co utrudnia odpowiednie utlenienie krwi, nawet przy suplementacji tlenu czy wentylacji mechanicznej. Jest to główna przyczyna zgonów wśród niemowląt z wrodzoną przepukliną przeponową1.
Objawy w okresie prenatalnym
CDH jest często diagnozowane w okresie prenatalnym podczas rutynowych badań ultrasonograficznych. W USG prenatalnym można zaobserwować następujące objawy12:
- Nieprawidłowe położenie narządów jamy brzusznej, które są widoczne w klatce piersiowej
- Nadmierna ilość płynu owodniowego (wielowodzie), co może wskazywać na trudności w połykaniu
- Przemieszczenie serca na przeciwną stronę klatki piersiowej
- Ucisk i wpływ na rozwijającą się tkankę płucną
Najsilniejszym czynnikiem prognostycznym ciężkości CDH jest lokalizacja wątroby. Gdy wątroba przemieszcza się do klatki piersiowej, występuje większy stopień hipoplazji płucnej, co wiąże się z gorszym rokowaniem1.
Czynniki prognostyczne w okresie prenatalnym
W diagnostyce prenatalnej stosuje się różne wskaźniki do oceny stopnia ciężkości CDH i szacowania rokowania. Jednym z nich jest stosunek powierzchni płuca do obwodu głowy (lung-to-head ratio, LHR), który jest markerem objętości płuc. Oblicza się go poprzez pomiar powierzchni przeciwległego płuca podzielonej przez obwód głowy płodu1.
Obserwowany do oczekiwanego stosunek płuca do głowy (O/E LHR) koreluje ze stopniem hipoplazji płucnej i może być używany do przewidywania wskaźników przeżycia1:
- O/E LHR ≤15% (skrajna hipoplazja płucna): praktycznie brak szans na przeżycie
- O/E LHR 15-25% (ciężka hipoplazja płucna): przewidywane przeżycie 15%
- O/E LHR 26-45% (umiarkowana hipoplazja płucna): przewidywane przeżycie 30-75%
- O/E LHR >45% (łagodna hipoplazja płucna): bardzo prawdopodobne przeżycie
Inne czynniki prognostyczne gorszego rokowania obejmują123:
- Duży rozmiar przepukliny
- Wczesny wiek ciążowy w momencie diagnozy
- Obecność wątroby w klatce piersiowej
- Małe przeciwległe płuco
- Nadciśnienie płucne
- Wczesna dysfunkcja komór serca, szczególnie obustronna
- Obecność towarzyszących wad rozwojowych
- Obustronna CDH
- Niekorzystny stosunek płuco-głowa
Objawy w okresie noworodkowym
Nasilenie objawów u noworodków z CDH zależy od wielkości ubytku w przeponie oraz stopnia hipoplazji płucnej. W większości przypadków problemy z oddychaniem pojawiają się zaraz po urodzeniu lub w ciągu pierwszych kilku godzin życia12.
Problemy oddechowe
Najczęstszymi objawami u noworodków z CDH są123:
- Ciężka niewydolność oddechowa spowodowana małymi płucami, które nie funkcjonują prawidłowo (hipoplazja płucna)
- Szybki oddech (tachypnoe)
- Wysiłek oddechowy, wykorzystywanie dodatkowych mięśni do oddychania
- Dźwięki oddechowe nieobecne lub zmniejszone po stronie przepukliny
- Sinica (niebieskawe zabarwienie skóry) z powodu niedotlenienia
- Szybka czynność serca (tachykardia)
Objawy fizyczne
W badaniu fizykalnym noworodka z CDH można zaobserwować12:
- Nieprawidłowy rozwój klatki piersiowej, z jedną stroną większą od drugiej (klatka piersiowa beczkowata)
- Zapadnięty (łódkowaty) brzuch z powodu przemieszczenia narządów jamy brzusznej do klatki piersiowej
- Przesunięte tony serca, często w kierunku przeciwnym do strony przepukliny
- Szmery jelitowe słyszalne w klatce piersiowej
- Brzuch wydający się mniej wypełniony podczas badania palpacyjnego
Nadciśnienie płucne
Wiele noworodków z CDH rozwija nadciśnienie płucne, które może być trudne do leczenia i stanowić zagrożenie dla życia1. Nadciśnienie płucne charakteryzuje się2:
- Wysokim ciśnieniem w tętnicach płucnych
- Zaburzeniami w przepływie krwi przez płuca
- Obciążeniem prawej komory serca
- Niskim poziomem tlenu we krwi, co może być stanem zagrażającym życiu
Objawy u większych dzieci i dorosłych
W 5-10% przypadków, CDH może nie dawać żadnych objawów w okresie noworodkowym i zostać zdiagnozowane później w życiu1. W takich przypadkach, objawy mogą być łagodne lub niespecyficzne, co utrudnia diagnozę2.
Objawy oddechowe
Późne objawy oddechowe mogą obejmować12:
- Duszność
- Świszczący oddech
- Przewlekły kaszel
- Tachypnoe (przyspieszony oddech)
- Nawracające infekcje dróg oddechowych
Objawy żołądkowo-jelitowe
Objawy żołądkowo-jelitowe często towarzyszą późno rozpoznanej CDH i mogą obejmować12:
- Ból brzucha
- Wymioty
- Biegunka
- Trudności w karmieniu
- Refluks żołądkowo-przełykowy
- Zaparcia
- Słabe przyrosty masy ciała (failure to thrive)
W niektórych przypadkach, objawy mogą pojawiać się nagle i być związane z uwięźnięciem przepukliny, co wymaga natychmiastowej interwencji chirurgicznej1.
Progresja choroby i powikłania
Stan zdrowia dziecka urodzonego z CDH może się nieoczekiwanie zmieniać, co czyni koniecznym poród w szpitalu, gdzie dziecko będzie leczone po urodzeniu, z dostępną specjalistyczną opieką1.
Wczesne powikłania
Wszystkie noworodki z CDH wymagają operacji po urodzeniu, jednak operacja może nie być wykonana natychmiast. Ważne jest, aby upewnić się, że oddychanie dziecka jest stabilne, a nadciśnienie płucne jest pod kontrolą przed przystąpieniem do operacji. Operacja może być przeprowadzona już 2-3 dni po urodzeniu lub tak późno jak 4-6 tygodni po urodzeniu, w zależności od stanu dziecka1.
Wczesne powikłania CDH mogą obejmować1:
- Tracheobronchomalachia (osłabienie chrząstek tchawicy i oskrzeli)
- Odma opłucnowa
- Wtórne infekcje płuc (szczególnie wirusowe zapalenie płuc)
Wiele niemowląt wymaga ciągłego podawania tlenu i leków moczopędnych po chirurgicznej korekcji CDH. Ze względu na niezwykłą zdolność płuc do wzrostu i regeneracji, te leczenia mogą być zazwyczaj przerwane w ciągu pierwszych dwóch lat życia2.
Długoterminowe powikłania
Długoterminowe powikłania CDH mogą obejmować123:
- Przewlekłą chorobę płuc, w tym dysplazję oskrzelowo-płucną (BPD)
- Nadciśnienie płucne, które może uszkodzić serce, ponieważ wymaga ono większego wysiłku, aby pompować krew do płuc
- Refluks żołądkowo-przełykowy, charakteryzujący się zgagą spowodowaną przedostawaniem się kwasów z żołądka do przełyku
- Trudności w karmieniu, często wymagające wstawienia sondy żołądkowej w pierwszych latach życia
- Słaby przyrost masy ciała – wzrost i waga poniżej 3. percentyla są powszechne wśród niemowląt z bardziej znaczącą hipoplazją płucną
- Opóźnienia rozwojowe, zwłaszcza u dzieci leczonych za pomocą ECMO
- Problemy neurologiczne, takie jak trudności z koncentracją i uwagą
- Problemy ze słuchem, szczególnie odbiorczy ubytek słuchu, który może wystąpić u 25% osób z CDH i nawet u 100% osób leczonych ECMO w niektórych seriach przypadków
- Asymetria klatki piersiowej, która występuje u prawie połowy osób z CDH
- Deformacje klatki piersiowej, najczęściej typu excavatum, i skolioza (kąt Cobba >10°), które występują u około 25% osób
Nawrót przepukliny
Co najmniej 10% osób doświadcza nawrotu przepukliny po pierwotnej naprawie chirurgicznej; ryzyko jest znacznie większe u tych, których naprawa przepukliny wymagała łaty protetycznej1.
Objawy nawrotu przepukliny mogą obejmować12:
- Odruchy wymiotne
- Dławienie się
- Wymioty podczas karmienia
- Ból
- Przyspieszony oddech
Niektóre dzieci mogą nie mieć żadnych objawów. W przypadku podejrzenia nawrotu, dziecko powinno zostać zabrane na SOR, a jego historia medyczna i podejrzenia powinny zostać wyjaśnione zespołowi SOR1.
Rokowanie
Czynniki wpływające na rokowanie
Długoterminowe rokowanie dla dzieci z CDH zależy od wielu czynników12:
- Wcześniactwo
- Wielkość ubytku w przeponie
- Stopień hipoplazji płucnej i nadciśnienia płucnego
- Towarzyszące wady rozwojowe
- Obecność wady sercowo-naczyniowej
- Stopień hipoplazji płucnej, mierzony różnymi metodami obrazowania
- Przepuklina wątroby, która wiąże się z gorszym rokowaniem
- Ciężkość nadciśnienia płucnego w okresie okołoporodowym
Wskaźniki przeżycia
Wskaźniki przeżycia dla niemowląt z CDH znacznie się poprawiły w ciągu ostatnich lat dzięki postępom w strategiach wentylacji, zarządzaniu nadciśnieniem płucnym i udoskonaleniu technik chirurgicznych1.
Zgłaszane ogólne wskaźniki przeżycia w CDH wahają się od 60% do 70%, choć niektóre ośrodki trzeciorzędowe raportują wskaźnik przeżycia do 92%12. Jednak badania populacyjne dotyczące wyników dla wszystkich prenatalne zdiagnozowanych przypadków CDH wskazują na śmiertelność co najmniej 50%, jeśli uwzględnimy przerwanie ciąży i utratę płodu w późnej ciąży1.
Wyższa śmiertelność występuje w przypadku złożonego CDH związanego z nieprawidłowościami chromosomowymi, zaburzeniami pojedynczego genu i/lub współistnieniem dużych wad rozwojowych2.
Niektóre, ale nie wszystkie badania pokazują, że przepuklina po prawej stronie wiąże się z większą śmiertelnością niż przepuklina po lewej stronie. Obustronna CDH zawsze wiąże się z wysoką śmiertelnością1.
Długoterminowe wyniki
Większość dzieci z łagodnymi lub umiarkowanymi przypadkami CDH ma znacznie łatwiejszy proces zdrowienia. Przy wczesnej diagnozie i odpowiednim leczeniu, dzieci te często prowadzą normalne, zdrowe życie bez długoterminowych powikłań1.
Dla dzieci z ciężkim CDH, które przeżyją okres noworodkowy, występuje ryzyko trwałych problemów zdrowotnych, w tym przewlekłej choroby płuc wymagającej tlenoterapii, refluksu żołądkowo-przełykowego, opóźnień rozwojowych, problemów ze słuchem i skrzywienia kręgosłupa1.
Niemniej jednak, wiele dzieci z CDH leczone w wyspecjalizowanych ośrodkach osiąga oczekiwane kamienie milowe rozwoju i wzrostu do momentu rozpoczęcia edukacji szkolnej1.
Podsumowanie objawów
Wrodzona przepuklina przeponowa może prezentować się w różny sposób, w zależności od wieku pacjenta i ciężkości wady. Poniżej przedstawiono podsumowanie najczęstszych objawów CDH w różnych grupach wiekowych123:
Objawy prenatalne
- Nieprawidłowe położenie narządów jamy brzusznej widoczne w USG prenatalnym
- Nadmierna ilość płynu owodniowego (wielowodzie)
- Przesunięcie serca
Objawy u noworodków
- Ciężka niewydolność oddechowa
- Sinica (niebieskawe zabarwienie skóry)
- Szybki oddech (tachypnoe)
- Szybka czynność serca (tachykardia)
- Zapadnięty brzuch
- Nieprawidłowy rozwój klatki piersiowej
- Szmery jelitowe słyszalne w klatce piersiowej
Objawy u niemowląt i starszych dzieci
- Nawracające problemy oddechowe
- Słabe karmienie i wolny przyrost masy ciała
- Refluks żołądkowo-przełykowy
- Bóle brzucha
- Wymioty
- Zaparcia
- Opóźnienia rozwojowe
Wrodzona przepuklina przeponowa to poważna wada rozwojowa, która wymaga kompleksowej opieki medycznej. Dzięki postępom w diagnostyce prenatalnej, technikach chirurgicznych i intensywnej opiece noworodkowej, wskaźniki przeżycia znacznie się poprawiły w ostatnich latach. Wczesna diagnoza i odpowiednie leczenie są kluczowe dla poprawy długoterminowych wyników u dzieci z CDH1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.