Wirusowe zapalenie wątroby typu b
Zapobieganie i profilaktyka
Wirusowe zapalenie wątroby typu B (WZW B) stanowi istotne zagrożenie zdrowotne, prowadząc do przewlekłego zapalenia, marskości, raka wątrobowokomórkowego oraz zgonu. Zakażenie HBV przenosi się przez kontakt z zakażoną krwią i płynami ustrojowymi. Najskuteczniejszą metodą profilaktyki jest szczepienie, które zapewnia 90-95% skuteczności w zapobieganiu przewlekłemu zakażeniu. Szczepionka podawana jest w 3-4 dawkach, z pierwszą dawką w ciągu 24 godzin po urodzeniu. Szczepienia zaleca się noworodkom, dzieciom, młodzieży, dorosłym z grup ryzyka oraz pracownikom ochrony zdrowia. Dostępne są różne preparaty, w tym Heplisav-B (2 dawki w odstępie miesiąca) oraz szczepionka skojarzona Twinrix. Profilaktyka poekspozycyjna (PEP) powinna być wdrożona do 72 godzin po ekspozycji i obejmuje podanie immunoglobuliny HBIG oraz rozpoczęcie lub kontynuację szczepień, w zależności od statusu szczepienia i źródła zakażenia.
- Wirusowe zapalenie wątroby typu B – Zapobieganie i profilaktyka
- Szczepienia ochronne przeciwko WZW B
- Profilaktyka poekspozycyjna (PEP) WZW B
- Profilaktyka zakażenia perinatalnego WZW B
- Profilaktyka reaktywacji zakażenia HBV
- Inne strategie zapobiegania zakażeniu HBV
- Zapobieganie zakażeniom HBV w placówkach ochrony zdrowia
- Skuteczność profilaktyki WZW B i perspektywy na przyszłość
Wirusowe zapalenie wątroby typu B – Zapobieganie i profilaktyka
Wirusowe zapalenie wątroby typu B (WZW B) jest poważną chorobą zakaźną wątroby, która może prowadzić do przewlekłego zapalenia, marskości, raka wątrobowokomórkowego i zgonu. Zakażenie HBV (Hepatitis B Virus) może rozprzestrzeniać się poprzez kontakt z zakażoną krwią lub płynami ustrojowymi.12 Skuteczne zapobieganie i profilaktyka WZW B są kluczowe, ponieważ choroba ta może prowadzić do poważnych, zagrażających życiu powikłań. Na szczęście istnieją skuteczne metody zapobiegania zakażeniu HBV, w tym szczepienia, bariery ochronne i odpowiednio wdrożona profilaktyka poekspozycyjna.34
Szczepienia ochronne przeciwko WZW B
Szczepienie jest najskuteczniejszym sposobem zapobiegania wirusowemu zapaleniu wątroby typu B.56 Szczepionka przeciwko WZW B oferuje prawie 100% ochrony przed wirusem i jest bezpieczna oraz skuteczna. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca, aby wszystkie osoby uprawnione otrzymały szczepionkę przeciwko WZW B.78
Szczepionka przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B była pierwszą szczepionką przeciwko nowotworom (rak wątrobowokomórkowy), pierwszą szczepionką chroniącą przed zakażeniem przenoszonym drogą płciową oraz pierwszą szczepionką przeciwko chorobie przewlekłej.9 Jest podawana w serii trzech lub czterech dawek, a skuteczność w zapobieganiu przewlekłemu zakażeniu HBV wynosi 90-95%.10 Pierwsza dawka powinna być podana jak najszybciej po urodzeniu (w ciągu 24 godzin), a następnie kolejne dawki w odstępach co najmniej czterech tygodni.11
Szczepienie przeciwko WZW B zalecane jest dla następujących grup:1213
- Wszystkie noworodki w ciągu 24 godzin od urodzenia
- Nieszczepione dzieci i młodzież poniżej 19 roku życia
- Dorośli w wieku 19-59 lat
- Dorośli w wieku 60 lat i starsi z czynnikami ryzyka zakażenia HBV
- Partnerzy seksualni osób zakażonych HBV
- Osoby mieszkające z nosicielami HBV
- Pracownicy ochrony zdrowia i inne osoby narażone na kontakt z krwią
- Osoby z wieloma partnerami seksualnymi
- Mężczyźni mający kontakty seksualne z mężczyznami
- Osoby przyjmujące narkotyki drogą iniekcji
- Pacjenci z przewlekłą chorobą wątroby, zakażeniem HIV lub schyłkową niewydolnością nerek
Dostępne opcje szczepionek przeciwko WZW B dla dorosłych obejmują nowszą szczepionkę Heplisav-B, która wymaga tylko dwóch dawek podawanych w odstępie miesiąca, oraz starsze szczepionki, takie jak Recombivax HB i Engerix-B, które wymagają trzech dawek w ciągu sześciu miesięcy.16 Dostępna jest również szczepionka skojarzona przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B (Twinrix).17 Działania niepożądane szczepionek są zwykle łagodne i mogą obejmować bolesność w miejscu wstrzyknięcia, niską gorączkę i bóle ciała.1819
Profilaktyka poekspozycyjna (PEP) WZW B
Profilaktyka poekspozycyjna (PEP) stosowana jest po potencjalnej ekspozycji na wirusa zapalenia wątroby typu B w celu zmniejszenia ryzyka zakażenia.2021 PEP musi być zastosowana w ciągu 72 godzin od ekspozycji, ale jest najbardziej skuteczna, gdy zostanie podana jak najszybciej.22 W zależności od charakteru ekspozycji, statusu szczepienia osoby eksponowanej i statusu źródła ekspozycji, PEP może obejmować:23
Zalecane protokoły PEP dla wirusowego zapalenia wątroby typu B obejmują:2425
- Osoby nieszczepione: podanie immunoglobuliny przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (HBIG) oraz rozpoczęcie serii szczepień przeciwko WZW B jak najszybciej po ekspozycji (najlepiej w ciągu 24 godzin)
- Osoby, które rozpoczęły, ale nie ukończyły serii szczepień: podanie HBIG i dokończenie pozostałych dawek serii szczepień
- Osoby, które ukończyły serię szczepień: podanie dawki przypominającej szczepionki, jeśli źródło jest HBsAg-dodatnie
Pracownicy ochrony zdrowia, którzy otrzymali pełną serię szczepień przeciwko WZW B i nie odpowiedzieli odpowiednio (poziom przeciwciał anty-HBs <10 mIU/ml po 1-2 miesiącach od ukończenia cyklu), powinni otrzymać HBIG po ekspozycji (oraz szczepionkę).28 Podanie HBIG ma na celu zapewnienie natychmiastowej, biernej ochrony immunologicznej, podczas gdy szczepionka indukuje aktywną odpowiedź immunologiczną.29
Profilaktyka zakażenia perinatalnego WZW B
Zapobieganie okołoporodowego zakażenia WZW B jest niezwykle istotne, ponieważ większość osób z przewlekłym zakażeniem HBV zaraziła się jako niemowlęta lub małe dzieci, gdy ich układ odpornościowy nie był w pełni rozwinięty.30 Zakażenie perinatalne może prowadzić do przewlekłego zakażenia HBV u 90% niemowląt, jeśli nie zastosuje się odpowiedniej profilaktyki.31
Kluczowe elementy profilaktyki zakażenia perinatalnego obejmują:3233
- Powszechne badania przesiewowe wszystkich kobiet w ciąży na obecność HBsAg w ramach opieki prenatalnej (najlepiej w pierwszym trymestrze)
- Podanie immunoprofilaktyki po porodzie niemowlętom urodzonym przez matki zakażone HBV, w tym immunoglobuliny przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (HBIG) i pierwszej dawki szczepionki przeciwko WZW B w ciągu 12 godzin od urodzenia
- Ukończenie serii szczepień przeciwko WZW B przez niemowlęta
- Powszechne szczepienie wszystkich niemowląt pierwszą dawką szczepionki przeciwko WZW B w ciągu 24 godzin od urodzenia
Postępowanie z niemowlętami urodzonymi przez matki HBsAg-dodatnie powinno obejmować:3637
- Podanie HBIG (0,5 ml domięśniowo) i szczepionki przeciwko WZW B (0,5 ml domięśniowo) w ciągu 12 godzin od urodzenia
- Kontynuację schematu szczepień zgodnie z kalendarzem (drugą dawkę w wieku 1-2 miesięcy, trzecią dawkę w wieku 6 miesięcy)
- Badania serologiczne na obecność HBsAg i przeciwciał anty-HBs w wieku 9-12 miesięcy (lub 1-2 miesiące po ostatniej dawce szczepionki, jeśli seria została opóźniona)
Niemowlęta, które nie odpowiadają na początkową serię szczepień (anty-HBs-ujemne) i nie są HBsAg-dodatnie, powinny otrzymać drugą 3-dawkową serię szczepionek przeciwko WZW B i ponownie przejść badania przesiewowe 1-2 miesiące po ostatniej dawce.40 Taka profilaktyka poekspozycyjna jest w 85-95% skuteczna w zapobieganiu zakażeniu HBV.41
Dodatkowo, kobiety ciężarne z przewlekłym zakażeniem HBV powinny być skierowane do specjalisty i rozważona powinna być terapia przeciwwirusowa HBV, aby dodatkowo zmniejszyć ryzyko przeniesienia wirusa.42 Najnowsze wytyczne WHO zalecają, aby kobiety ciężarne HBsAg-dodatnie z poziomem HBV DNA ≥5,3 log10 IU/ml (200 000 IU/ml) otrzymywały profilaktykę tenofowirem od 28. tygodnia ciąży do co najmniej porodu.43
Profilaktyka reaktywacji zakażenia HBV
Reaktywacja zakażenia HBV to istotny problem kliniczny u pacjentów poddawanych terapii immunosupresyjnej.44 Ryzyko reaktywacji HBV znacznie wzrasta, gdy pacjenci zakażeni HBV otrzymują leczenie immunosupresyjne, chemioterapię, leczenie biologiczne lub przeszczepienie komórek macierzystych.4546
Zalecenia dotyczące zapobiegania reaktywacji HBV obejmują:4748
- Badanie wszystkich potencjalnych kandydatów do terapii immunosupresyjnych na obecność HBsAg, przeciwciał anty-HBc i anty-HBs
- U pacjentów z wykrywalnym HBsAg dodatkowo badanie na obecność HBV-DNA
- Profilaktyczne stosowanie analogów nukleozydów/nukleotydów o wysokiej barierze oporności (entekawir, tenofowir dizoproksyl fumaran lub tenofowir alafenamid) przed rozpoczęciem lub w momencie rozpoczęcia chemioterapii, immunosupresji lub leczenia biologicznego
- Rozważenie szczepienia przeciwko WZW B u pacjentów bez żadnego z trzech serologicznych markerów zakażenia HBV
Osoby HBsAg-dodatnie z wykrywalnym HBV-DNA powinny otrzymać profilaktykę analogami nukleozydów/nukleotydów niezależnie od poziomu ryzyka reaktywacji HBV.51 Pacjenci HBsAg-dodatni bez wykrywalnego HBV-DNA oraz pacjenci HBsAg-ujemni/anty-HBc-dodatni, którzy mają zostać poddani terapii związanej z wysokim lub średnim ryzykiem reaktywacji, również powinni rozpocząć profilaktykę reaktywacji HBV.5253
Aktualne międzynarodowe zalecenia dla pacjentów leczonych autologicznym lub allogenicznym przeszczepieniem komórek krwiotwórczych (HSCT) są następujące:54
- Pacjenci HBsAg-dodatni, niezależnie od ich wiremii HBV, powinni otrzymać leczenie entekawirem lub lamiwudyną
- Pacjenci anty-HBc-dodatni powinni otrzymać profilaktykę przeciwwirusową przez okres co najmniej 18 miesięcy po zakończeniu leczenia immunosupresyjnego
- Szczepienie przeciwko HBV powinno być podawane wszystkim pacjentom w okresie 6-12 miesięcy, zarówno po allo-, jak i autoHSCT
Inne strategie zapobiegania zakażeniu HBV
Poza szczepieniami i profilaktyką poekspozycyjną, inne ważne strategie zapobiegania zakażeniu HBV obejmują:5758
- Bezpieczne praktyki seksualne – używanie prezerwatyw konsekwentnie i prawidłowo, ograniczenie liczby partnerów seksualnych
- Unikanie dzielenia się igłami lub innym sprzętem używanym do wstrzykiwania narkotyków, piercingu lub tatuażu
- Dokładne mycie rąk wodą z mydłem po potencjalnym kontakcie z krwią
- Unikanie bezpośredniego kontaktu z krwią i płynami ustrojowymi
- Czyszczenie rozlanej krwi świeżo rozcieńczonym roztworem wybielacza (1 część wybielacza na 9 części wody)
- Unikanie dzielenia się ostrymi przedmiotami, takimi jak maszynki do golenia, obcinacze do paznokci, szczoteczki do zębów
- Wyrzucanie podpasek higienicznych i tamponów do plastikowych torebek
- Unikanie nielegalnych narkotyków (wstrzykiwanie, wdychanie, wciąganie lub połykanie tabletek)
- Zapewnienie stosowania nowych, sterylnych igieł do przekłuwania uszu, piercingu ciała, tatuaży i akupunktury
Istotne jest również badanie przesiewowe produktów krwiopochodnych i właściwa sterylizacja igieł do wstrzykiwań i strzykawek, aby zapobiec poziomemu przenoszeniu HBV.61 Należy również promować edukację na temat unikania ryzykownych zachowań.62
Zapobieganie zakażeniom HBV w placówkach ochrony zdrowia
Pracownicy ochrony zdrowia są narażeni na różne patogeny zakaźne po ekspozycji na krew lub płyny ustrojowe, w tym na wirusa zapalenia wątroby typu B.63 Zapobieganie zawodowemu zakażeniu HBV jest ważnym priorytetem w amerykańskim systemie ochrony zdrowia, a Komitet Doradczy ds. Praktyk Immunizacyjnych (ACIP) zaleca rutynowe szczepienie pracowników ochrony zdrowia.64
Najwyższe ryzyko zawodowego przeniesienia HBV występuje podczas zakłucia igłą lub obrażeń związanych z ostrymi narzędziami.65 Po ekspozycji zawodowej na krew lub płyny ustrojowe ważne jest określenie, czy ekspozycja wymaga profilaktyki poekspozycyjnej, aby zapobiec zakażeniu HBV.66
Pracownicy ochrony zdrowia, którzy otrzymali pełną serię szczepień przeciwko WZW B i mają udokumentowany poziom anty-HBs wynoszący 10 mIU/ml lub wyższy, są uważani za odpowiednio reagujących na szczepionkę i odpornych na HBV; nie są oni narażeni na ryzyko zakażenia HBV w wyniku ekspozycji zawodowej.67 Osoby, które nie odpowiedziały na szczepienie lub są niekompletnie zaszczepione, mogą wymagać profilaktyki poekspozycyjnej w postaci HBIG i/lub szczepionki przeciwko WZW B.68
Skuteczność profilaktyki WZW B i perspektywy na przyszłość
Powszechne szczepienia przeciwko WZW B drastycznie zmniejszyły częstość występowania zakażeń HBV i raka wątrobowokomórkowego w wielu krajach.69 Po wprowadzeniu powszechnych szczepień przeciwko WZW B zmniejszyła się zapadalność na ostre zapalenie wątroby typu B, a wskaźnik przewlekłych zakażeń HBV zmniejszył się o 90%.70
Skuteczność szczepienia przeciwko WZW B w zapobieganiu rakowi wątrobowokomórkowego (HCC) wynosi około 70%.71 Ta szczepionka jest pierwszą szczepionką zapobiegającą nowotworom, pierwszą szczepionką chroniącą przed zakażeniem przenoszonym drogą płciową i pierwszą szczepionką przeciwko chorobie przewlekłej.72
Mimo ogromnego postępu w zapobieganiu WZW B, nadal istnieją wyzwania, które wymagają dalszych wysiłków. Mniej niż 40% krajów UE/EOG z powszechnym programem szczepień dzieci osiągnęło cel 95% wyszczepialności przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B.73 Konieczne są również działania na rzecz zwiększenia zasięgu szczepień u dorosłych, zwłaszcza w populacjach podwyższonego ryzyka.74
Ponadto istnieją luki w danych dotyczących działań profilaktycznych w zakresie wirusowego zapalenia wątroby w całej UE/EOG, co podkreśla potrzebę priorytetowego traktowania przez kraje gromadzenia pełniejszych danych monitorujących w celu właściwej oceny postępów w kierunku celów eliminacji.75
Zapobieganie wirusowemu zapaleniu wątroby typu B wymaga skoordynowanego podejścia obejmującego szczepienia, profilaktykę poekspozycyjną, badania przesiewowe, edukację i interwencje behawioralne. Dzięki kontynuacji i rozszerzeniu tych strategii zapobiegawczych, eliminacja WZW B jako problemu zdrowia publicznego jest osiągalnym celem w przyszłości.7677
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.