Przewlekła białaczka szpikowa
Zapobieganie i profilaktyka
Przewlekła białaczka szpikowa (CML) jest chorobą hematologiczną charakteryzującą się nieprawidłowym wzrostem względnie dojrzałych komórek mieloidalnych, wywołaną specyficzną mutacją genową BCR-ABL1. Profilaktyka pierwotna CML jest ograniczona, gdyż znane czynniki ryzyka są nieliczne i obejmują głównie ekspozycję na wysokie dawki promieniowania jonizującego. Modyfikowalne czynniki stylu życia, takie jak unikanie tytoniu, alkoholu, utrzymanie wskaźnika masy ciała (BMI) <25, regularna aktywność fizyczna oraz dieta bogata w owoce i warzywa, choć korzystne w profilaktyce wielu nowotworów, nie mają jednoznacznie potwierdzonego wpływu na rozwój CML. Zalecenia dotyczące zapobiegania infekcjom u pacjentów z CML obejmują szczepienia przeciwko pneumokokom, grypie i COVID-19 oraz zachowanie higieny, co jest istotne ze względu na immunosupresję i ryzyko powikłań infekcyjnych.
- Wprowadzenie do profilaktyki przewlekłej białaczki szpikowej
- Ogólne strategie zapobiegania nowotworom a CML
- Profilaktyka infekcji u pacjentów z CML
- Zapobieganie krwawieniom i siniaczeniu
- Odżywianie i nawodnienie u pacjentów z CML
- Przestrzeganie zaleceń terapeutycznych w CML
- Remisja bez leczenia (TFR) w CML
- Perspektywy przyszłościowe w profilaktyce CML
Wprowadzenie do profilaktyki przewlekłej białaczki szpikowej
Przewlekła białaczka szpikowa (CML) to schorzenie charakteryzujące się nieprawidłowym wzrostem względnie dojrzałych komórek mieloidalnych (białych krwinek). Zdecydowana większość przypadków CML nie może być zapobieżona, ponieważ nie znamy dokładnych przyczyn tej choroby.12 Badacze medyczni wiedzą, że CML pojawia się, gdy dochodzi do specyficznej mutacji genowej, jednak nie odkryto jeszcze, dlaczego ta mutacja zachodzi.3
Nie istnieje znany sposób zapobiegania większości przypadkom przewlekłej białaczki szpikowej. W przypadku niektórych nowotworów możliwa jest profilaktyka poprzez zmianę stylu życia i unikanie określonych czynników ryzyka, jednak nie odnosi się to do większości przypadków CML. Jedynym potencjalnie możliwym do uniknięcia czynnikiem ryzyka dla CML jest ekspozycja na wysokie dawki promieniowania, co dotyczy bardzo niewielkiej liczby osób.45
Ogólne strategie zapobiegania nowotworom a CML
Choć nowotwory są w dużej mierze chorobami, którym można zapobiegać, a dwie trzecie zgonów z powodu nowotworów w USA można powiązać z używaniem tytoniu, złą dietą, otyłością i brakiem aktywności fizycznej, to w przypadku CML sytuacja jest odmienna. Wszystkie te czynniki można modyfikować, ale ich wpływ na rozwój CML nie został jednoznacznie potwierdzony.16
Mimo to, badacze wciąż poznają coraz więcej informacji o białaczce i mają nadzieję na ustalenie wytycznych dotyczących jej profilaktyki. W kontekście ogólnej profilaktyki przeciwnowotworowej, która teoretycznie może mieć zastosowanie również w przypadku CML, podaje się następujące zalecenia:7
- Niestosowanie żadnych wyrobów tytoniowych
- Niepicie alkoholu
- Utrzymywanie wskaźnika masy ciała poniżej 25
- Codzienna aktywność fizyczna
- Dieta bogata w owoce i warzywa, a uboga w przetworzone mięsa
Dieta i odżywianie
Dieta stanowi obszar, w którym można wprowadzić natychmiastowe interwencje indywidualne i społeczne w celu zmniejszenia ryzyka zachorowania na niektóre nowotwory. Liczne badania dostarczyły wielu, często sprzecznych informacji na temat szkodliwych i ochronnych czynników zawartych w różnych pokarmach.126
Istnieją przekonujące dowody, że nadmiar tkanki tłuszczowej znacznie zwiększa ryzyko zachorowania na wiele typów nowotworów. Podczas gdy wiele informacji dotyczących żywienia w kontekście nowotworów przestrzega przed dietą wysokotłuszczową, prawdziwym winowajcą może być nadmiar kalorii. Badania wskazują, że istnieje niewielki lub żaden związek między tkanką tłuszczową a zawartością tłuszczu w diecie. Badania te pokazują, że nadmierne spożycie kalorii zarówno z tłuszczów, jak i węglowodanów prowadzi do tego samego rezultatu – nadmiaru tkanki tłuszczowej. Idealnym sposobem uniknięcia nadmiaru tkanki tłuszczowej jest ograniczenie spożycia kalorii i/lub zrównoważenie spożycia kalorii odpowiednią ilością ćwiczeń.6
Ważne jest jednak ograniczenie spożycia tłuszczu, ponieważ dowody nadal potwierdzają związek między nowotworami a tłuszczami wielonienasyconymi, nasyconymi i zwierzęcymi. W szczególności badania pokazują, że wysokie spożycie czerwonego mięsa i produktów mlecznych może zwiększać ryzyko niektórych nowotworów. Strategią pozytywnej zmiany diety jest zastąpienie czerwonego mięsa kurczakiem, rybami, orzechami i roślinami strączkowymi.8
Wysokie spożycie owoców i warzyw jest związane ze zmniejszonym ryzykiem rozwoju co najmniej 10 różnych nowotworów. Może to wynikać z potencjalnie ochronnych czynników, takich jak karotenoidy, kwas foliowy, witamina C, flawonoidy, fitoestrogeny i izotiocyjaniany. Substancje te są często określane jako antyoksydanty.8
Alkohol i tytoń
Istnieją silne dowody, że umiarkowane do wysokiego spożycie alkoholu zwiększa również ryzyko niektórych nowotworów. Jednym z powodów tego związku może być fakt, że alkohol zakłóca dostępność kwasu foliowego. Alkohol w połączeniu z tytoniem stwarza jeszcze większe ryzyko niektórych typów nowotworów.8
Należy unikać palenia papierosów i picia alkoholu. Alkohol może rozrzedzać krew i zwiększać ryzyko krwawienia. Palenie zwiększa ryzyko nowego lub nawracającego nowotworu. Palenie może również opóźniać gojenie się po leczeniu. Nie należy używać e-papierosów ani tytoniu bezdymnego zamiast papierosów lub jako pomocy w rzucaniu palenia, ponieważ nadal zawierają one nikotynę.9
Aktywność fizyczna
Wyższe poziomy aktywności fizycznej mogą zmniejszyć częstość występowania niektórych nowotworów. Według badaczy z Harvardu, gdyby cała populacja zwiększyła poziom aktywności fizycznej o 30 minut energicznego spaceru dziennie (lub równoważny wydatek energii w innych aktywnościach), zaobserwowalibyśmy 15% redukcję częstości występowania raka okrężnicy.1210
CML lub jego leczenie może powodować uczucie zmęczenia. Ćwiczenia mogą pomóc zwiększyć poziom energii. Należy ćwiczyć zgodnie z zaleceniami lekarza prowadzącego.11
Profilaktyka infekcji u pacjentów z CML
Pacjenci z CML powinni szczególnie dbać o unikanie infekcji, takich jak COVID-19, przeziębienia i grypa. Zaleca się częste mycie rąk. Ważne jest również otrzymanie szczepionki przeciwko pneumokokom – jeśli pacjent otrzymał ją wcześniej, powinien skonsultować się z lekarzem, czy potrzebna jest kolejna dawka. Coroczne szczepienie przeciwko grypie oraz aktualizacja szczepień przeciwko COVID-19 są również istotne.12
Aby zapobiec infekcjom, zaleca się częste mycie rąk, unikanie kontaktu z chorymi osobami oraz codzienne czyszczenie nawilżaczy. Dalsze informacje dotyczące zapobiegania infekcjom powinny być uzyskane od lekarza prowadzącego.9
Zapobieganie krwawieniom i siniaczeniu
Pacjenci z CML powinni zachować ostrożność podczas posługiwania się ostrymi lub spiczastymi przedmiotami, takimi jak noże i wykałaczki. Nie powinni uprawiać sportów kontaktowych, takich jak piłka nożna. Zaleca się stosowanie miękkiej szczoteczki do zębów oraz unikanie nitkowania zębów przy niskiej liczbie płytek krwi. Należy delikatnie wydmuchiwać nos, ponieważ może on krwawić przy dłubaniu. Istotne jest również niestosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) ani aspiryny, które rozrzedzają krew i zwiększają ryzyko krwawienia.9
Odżywianie i nawodnienie u pacjentów z CML
Pacjenci powinni pić płyny zgodnie z zaleceniami. Mogą potrzebować dodatkowych płynów, aby zapobiec odwodnieniu, szczególnie w przypadku wymiotów lub biegunki spowodowanych leczeniem nowotworowym. Należy skonsultować się z lekarzem odnośnie ilości płynów potrzebnych każdego dnia oraz które płyny są najlepsze.11
Zdrowe jedzenie może pomóc pacjentom poczuć się lepiej i mieć więcej energii. Jeśli występują problemy z przełykaniem, mogą zostać zalecone pokarmy miękkie lub w formie płynnej. Należy zapytać o dodatkowe składniki odżywcze, takie jak napoje odżywcze lub witaminy. Problemy z jedzeniem lub nudności powinny być zgłaszane lekarzowi prowadzącemu.11
Przestrzeganie zaleceń terapeutycznych w CML
Przestrzeganie zaleceń terapeutycznych (adherence), nazywane również często zgodnością (compliance), podczas leczenia CML inhibitorami kinazy tyrozynowej (TKI) jest bardzo ważne dla skutecznego działania leków. Jeśli w organizmie nie ma wystarczającej ilości leku (z powodu pominiętych dawek), możliwe jest, że komórki CML mogą stać się oporne poprzez proces zwany mutacją.13
Celem leczenia CML jest zniszczenie komórek białaczkowych w organizmie i przywrócenie zdrowych komórek do normalnego poziomu. Zwykle nie jest możliwe pozbycie się wszystkich nieprawidłowych komórek. Jeśli pacjent otrzyma leczenie we wczesnej, przewlekłej fazie CML, może to pomóc zapobiec przejściu choroby do poważniejszego stadium.14
Remisja bez leczenia (TFR) w CML
W ostatnich latach międzynarodowe wytyczne leczenia przewlekłej białaczki szpikowej uwzględniły zalecenia dotyczące prób przerwania leczenia inhibitorami kinazy tyrozynowej (TKI) poza środowiskiem badań klinicznych, z celem osiągnięcia remisji bez leczenia (TFR). Lekarze zajmujący się leczeniem przewlekłej białaczki szpikowej muszą być wystarczająco dobrze poinformowani, aby pokierować pacjentami w procesie podejmowania decyzji o przerwaniu leczenia TKI, dostarczając zrównoważonej oceny potencjalnych korzyści i ryzyka związanego z przerwaniem lub kontynuacją terapii.15
Dostępność czułej, standaryzowanej ilościowej reakcji łańcuchowej polimerazy z odwrotną transkryptazą (PCR) do wykrywania mRNA BCR-ABL1 we krwi obwodowej, z szybkim uzyskaniem wyników, jest niezbędnym wymogiem przed zaoferowaniem pacjentom odstawienia TKI. Czynniki biologiczne i kliniczne wpływające na wynik po odstawieniu TKI są badane, a możliwe predyktory obejmują czas trwania leczenia i/lub odpowiedzi, głębokość odpowiedzi molekularnej oraz czynniki immunologiczne.16
Badania kliniczne wykazują, że około 50% pacjentów z trwałą głęboką odpowiedzią molekularną może przerwać leczenie TKI i pozostać w remisji bez leczenia.15 Dla przykładu, w badaniu GIMEMA CML 0307, które objęło 73 dorosłych pacjentów z nowo zdiagnozowaną CML w fazie przewlekłej leczonych nilotynibem w pierwszej linii, 24 (32,8%) pacjentów przerwało leczenie nilotynibem będąc w stabilnej głębokiej odpowiedzi molekularnej (DMR).17
Spośród 24 pacjentów, którzy przerwali leczenie nilotynibem, 18 (75%) utrzymało stabilną TFR do ostatniej oceny. Szacowane przeżycie bez leczenia po 24 miesiącach wynosiło 72,6%. Biorąc pod uwagę całą kohortę zarejestrowanych pacjentów, wskaźnik stabilnej TFR wynosił 24,7% (18 z 73 pacjentów). Długoterminowe wyniki badania GIMEMA CML 0307 pokazują, że zastosowanie nilotynibu w pierwszej linii może indukować stabilną TFR u istotnej liczby pacjentów.18
Perspektywy przyszłościowe w profilaktyce CML
Badania nad przewlekłą białaczką szpikową nadal trwają, co daje nadzieję na opracowanie skuteczniejszych strategii profilaktycznych w przyszłości. Obecnie około 20% przypadków CML jest diagnozowanych podczas rutynowych badań lub badań dotyczących innych chorób.2
Aby badania przesiewowe były skuteczne, pacjenci z grupy ryzyka muszą być możliwi do zidentyfikowania, a to jest obecnie niemożliwe w przypadku CML.2 Dlatego dalsze badania nad genetycznymi i środowiskowymi czynnikami ryzyka CML są niezbędne do opracowania skutecznych strategii profilaktycznych i metod wczesnego wykrywania tej choroby.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.