Poparzenia kwasowe i chemiczne
Diagnostyka i diagnoza
Oparzenia chemiczne stanowią poważne uszkodzenia tkanek wywołane przez substancje żrące, których ciężkość zależy od pH (kwasy <7, zasady >7), stężenia, czasu kontaktu, ilości i postaci fizycznej substancji oraz miejsca ekspozycji (skóra, oczy, błony śluzowe). Diagnostyka obejmuje szczegółowe badanie fizykalne z oceną bólu, głębokości i charakteru uszkodzeń (koagulacja martwicza dla kwasów, martwica rozpływna dla zasad), a w przypadku kontaktu z oczami – pomiar pH i ocenę okulistyczną z użyciem fluoresceiny. Połknięcie substancji wymaga endoskopii przełyku i żołądka do 48-96 godzin od zdarzenia, klasyfikacji oparzeń (powierzchowne, śródścienne, przezmurowe) oraz badań laboratoryjnych dostosowanych do rodzaju toksycznej substancji (np. wapń, magnez, potas, EKG przy kwasie fluorowodorowym). Obrazowanie (RTG, TK) jest niezbędne do wykrycia perforacji i oceny uszkodzeń wewnętrznych.
- Diagnostyka oparzeń kwasowych i chemicznych
- Ocena kliniczna i badanie fizykalne
- Badanie fizykalne skóry
- Ocena oparzenia chemicznego oczu
- Ocena oparzenia chemicznego przewodu pokarmowego
- Badania laboratoryjne i diagnostyka obrazowa
- Ocena powikłań systemowych
- Klasyfikacja oparzeń chemicznych
- Natychmiastowe działania diagnostyczne
- Podsumowanie diagnostyki oparzeń kwasowych i chemicznych
Diagnostyka oparzeń kwasowych i chemicznych
Oparzenia chemiczne to uszkodzenia tkanek spowodowane przez substancje żrące lub korozyjne, które wchodzą w kontakt ze skórą, oczami lub błonami śluzowymi. Właściwa diagnostyka takich oparzeń jest kluczowa dla zapewnienia odpowiedniego leczenia i zapobiegania długoterminowym komplikacjom12.
Kluczowe czynniki oceny ciężkości oparzeń chemicznych
Ciężkość oparzenia chemicznego zależy od kilku istotnych czynników, które należy uwzględnić podczas diagnozy3:
- pH substancji chemicznej (kwas poniżej 7 pH, zasada powyżej 7 pH)
- Stężenie substancji
- Czas kontaktu z tkanką
- Ilość substancji chemicznej
- Postać fizyczna substancji (ciało stałe, ciecz, gaz)
- Miejsce kontaktu (np. oczy, skóra, błony śluzowe)
- Czy substancja została połknięta lub wdychana
- Stan skóry (czy jest nienaruszona)
Ocena kliniczna i badanie fizykalne
Bezpośrednie badanie miejsc narażenia zewnętrznego jest obowiązkowe, a w przypadku połknięcia konieczna jest ocena endoskopowa6. Personel medyczny powinien przeprowadzić dokładną ocenę pacjenta, która obejmuje78:
Badanie fizykalne skóry
Podczas badania fizykalnego należy ocenić910:
- Poziom bólu w obszarze dotkniętym oparzeniem
- Stopień uszkodzenia tkanek
- Głębokość oparzenia
- Oznaki możliwego zakażenia
- Obecność obrzęku
- Charakterystyczny wygląd oparzenia w zależności od substancji chemicznej:
- Koagulacja martwicza (typowa dla kwasów) – prowadzi do utworzenia strupa, który ogranicza penetrację kwasu
- Martwica rozpływna (typowa dla zasad) – powoduje głębsze uszkodzenia tkanek
- Charakterystyczne żółte zabarwienie skóry (charakterystyczne dla oparzenia kwasem azotowym)
Ocena oparzenia chemicznego oczu
W przypadku kontaktu substancji chemicznej z oczami, kluczowa jest natychmiastowa ocena13:
- Przed pełnym badaniem okulistycznym należy sprawdzić pH obu oczu
- Jeśli pH nie jest w zakresie fizjologicznym (między 7 a 7,2), oko musi być płukane, aby doprowadzić pH do odpowiedniego zakresu
- Ocena stopnia uszkodzenia rogówki, spojówki i rąbka rogówki
- Dokumentacja objawów: silny ból, łzawienie, kurcz powiek i obniżona ostrość wzroku
Badanie diagnostyczne może obejmować ocenę fluoresceinową, która polega na użyciu specjalnego barwnika, który zabarwia uszkodzone lub martwe tkanki oka na żółto-zielony kolor, gdy są oglądane w świetle ultrafioletowym16.
Ocena oparzenia chemicznego przewodu pokarmowego
W przypadku podejrzenia połknięcia substancji żrącej1718:
- Lekarz bada jamę ustną w poszukiwaniu oparzeń chemicznych
- Endoskopia przełyku i żołądka jest wskazana u wszystkich pacjentów z objawowymi połknięciami oraz u pacjentów bezobjawowych, ale z historią znaczącego połknięcia substancji, która może spowodować poważne obrażenia
- Wyniki endoskopii nie korelują dobrze z objawami fizykalnymi
- Oparzenia klasyfikuje się jako powierzchowne, śródścienne lub przezmurowe
Bezpieczne jest wykonanie ezofagogastroduodenoskopii (EGD) do 48 lub nawet 96 godzin po oparzeniu w celu wczesnej oceny. Ocena endoskopowa uszkodzenia pozwala przewidzieć ciężkość przebiegu i ryzyko powikłań, w tym rozwój zwężenia21.
Badania laboratoryjne i diagnostyka obrazowa
Badania laboratoryjne
Badania laboratoryjne zależą od rodzaju oparzenia i stopnia narażenia22. W przypadku ciężkich oparzeń należy rozważyć:
- Elektrolity, kreatynina, mocznik (BUN), glukoza
- Badanie ogólne moczu
- Morfologia krwi (CBC)
- Kinaza fosfokreatynowa
- Profil koagulologiczny
Specyficzne badania w zależności od rodzaju substancji chemicznej:
| Substancja chemiczna | Zalecane badania laboratoryjne |
|---|---|
| Kwas fluorowodorowy (HF) | Wapń, magnez, potas, EKG (wydłużony QTc, zaburzenia rytmu serca) |
| Kwas szczawiowy | Wapń |
| Kwas chromowy | BUN, kreatynina |
| Kwas monofluorooctowy | Elektrolity, gazometria |
| Fenol | Elektrolity, morfologia, badanie moczu, kreatynina, testy funkcji wątroby |
W przypadku połknięcia substancji żrących, zaleca się następujące badania: hemoglobina/hematokryt, pulsoksymetria lub gazometria krwi tętniczej w przypadku objawów ze strony układu oddechowego28.
Diagnostyka obrazowa
Przeglądowe zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej i jamy brzusznej przy przyjęciu służą jako część wstępnej oceny29:
- RTG klatki piersiowej może ujawnić perforację przełyku, odma śródpiersia, płyn w opłucnej lub odmę opłucnową
- RTG jamy brzusznej może pokazać wolne powietrze pod przeponą, wskazując na perforację żołądkowo-przełykową
Tomografia komputerowa (TK) szyi, klatki piersiowej i jamy brzusznej to standardowe badania u pacjentów z oparzeniami górnego odcinka przewodu pokarmowego, służące do wykrycia perforacji lub częściowego uszkodzenia ścian przełyku, które mogą mieć poważne konsekwencje3132.
Ocena powikłań systemowych
Niektóre substancje chemiczne są wchłaniane przez skórę lub wytwarzają pary, opary lub aerozole wchłaniane przez płuca, powodując toksyczność ogólnoustrojową i/lub uszkodzenie dróg oddechowych/płuc33.
Ocena uszkodzenia dróg oddechowych
Obecność duszności, kaszlu, chrypki, ślinotoku, świszczącego oddechu, tachypnei, osłabionych szmerów oddechowych, świstów, trzeszczeń, rzężeń lub używania dodatkowych mięśni oddechowych sugeruje wdychanie żrącej substancji chemicznej z obrzękiem górnych dróg oddechowych lub uszkodzeniem miąższu płucnego34.
W przypadku ciężkich objawów oddechowych wymagana jest intubacja dotchawicza. Zalecana jest bezpośrednia wizualizacja w celu oceny stopnia uszkodzenia35.
Ocena toksyczności systemowej
Szczególnie w przypadku oparzeń kwasem fluorowodorowym, należy monitorować pacjenta pod kątem3637:
- Wydłużenia QTc
- Zaburzeń rytmu komorowego
- Hipokalcemii
- Hiperkaliemii
- Hipomagnezemii
Fenol może powodować oparzenia skóry. Ciężkie oparzenia skóry mogą powodować toksyczność ogólnoustrojową, taką jak zaburzenia centralnego układu nerwowego i sercowe, a nawet śmierć38.
Klasyfikacja oparzeń chemicznych
Klasyfikacja oparzeń skóry
Oparzenia chemiczne skóry są klasyfikowane w zależności od głębokości uszkodzenia39:
- Oparzenie powierzchowne – dotyka tylko górnej warstwy skóry (naskórka)
- Oparzenie częściowej grubości – uszkodzenie skóry właściwej (drugiej warstwy)
- Oparzenie pełnej grubości – uszkodzenie najgłębszej warstwy skóry (tkanki podskórnej)
Oparzenia chemiczne należy traktować jako oparzenia pełnej grubości do czasu udowodnienia, że jest inaczej40.
Klasyfikacja oparzeń oczu
Oparzenia chemiczne oka są klasyfikowane podobnie jak inne rodzaje oparzenia – w stopniach41:
- Oparzenia pierwszego stopnia: Uważane za drobne uszkodzenie oka, ale nadal wymagające natychmiastowej interwencji. Charakteryzują się przezroczystą rogówką bez niedokrwienia rąbkowego
- Oparzenia drugiego stopnia: Umiarkowane uszkodzenie, charakteryzuje się mętną rogówką, gdzie szczegóły tęczówki są nadal widoczne
- Oparzenia trzeciego stopnia: Poważne uszkodzenie, charakteryzuje się całkowitą utratą zewnętrznej warstwy tkanki rogówki i prawie całkowitą nieprzezroczystością tęczówki
- Oparzenia czwartego stopnia: Najcięższe oparzenie chemiczne oka, charakteryzujące się całkowicie nieprzezroczystą lub zablokowaną rogówką
W przypadku oparzeń chemicznych oka stosuje się również klasyfikacje prognostyczne, takie jak klasyfikacja Roper-Hall i klasyfikacja Duas4243.
Klasyfikacja oparzeń przełyku
Oparzenia przełyku klasyfikuje się według skali Zargara44:
- Oparzenia stopnia IIa-IIIb prawdopodobnie prowadzą do zwężeń przełyku lub żołądka, które wymagają leczenia endoskopowego jako pierwszego etapu
- U pacjentów ze zmianami w TK zgodnymi z oparzeniami przełyku stopnia 3 lub 4 istnieje większe ryzyko rozwoju zwężenia przełyku
Natychmiastowe działania diagnostyczne
Oparzenia chemiczne wymagają natychmiastowej interwencji, ponieważ czas kontaktu z substancją chemiczną, oprócz potencji i stężenia substancji toksycznej, określa stopień uszkodzenia tkanek4546.
Ważne działania diagnostyczne obejmują4748:
- Ustalenie, jaka substancja chemiczna spowodowała oparzenie
- Określenie ilości substancji chemicznej i czasu kontaktu ze skórą
- Sprawdzenie pH w przypadku oparzeń oka
- Monitorowanie parametrów życiowych pacjenta: saturacja tlenu, temperatura, tętno, częstość oddechów, ciśnienie krwi
Szybkie i dokładne rozpoznanie oparzenia chemicznego przez personel medyczny jest kluczowe dla zapewnienia odpowiedniego leczenia i zapobiegania długoterminowym powikłaniom49.
Podsumowanie diagnostyki oparzeń kwasowych i chemicznych
Diagnostyka oparzeń kwasowych i chemicznych obejmuje kompleksową ocenę kliniczną, badania laboratoryjne i diagnostykę obrazową5051:
- Szybka ocena, jakiego rodzaju substancja chemiczna spowodowała oparzenie
- Określenie stopnia uszkodzenia tkanek
- Badanie fizykalne miejsca oparzenia
- Badania laboratoryjne dostosowane do rodzaju substancji chemicznej
- Diagnostyka obrazowa w przypadku podejrzenia uszkodzeń wewnętrznych
- Endoskopia w przypadku połknięcia substancji żrących
- Monitorowanie parametrów życiowych i potencjalnych powikłań systemowych
Natychmiastowa diagnostyka i leczenie są kluczowe dla zminimalizowania uszkodzeń tkanek i zapobiegania długoterminowym powikłaniom5253. W przypadku ciężkich oparzeń chemicznych pacjenci powinni być kierowani do specjalistycznych ośrodków leczenia oparzeń5455.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.