Poparzenia kwasowe i chemiczne
Etiologia i przyczyny
Oparzenia chemiczne stanowią istotny problem kliniczny, odpowiadając za 2,4-10,7% wszystkich oparzeń, ale aż 30% zgonów z ich powodu. Powstają w wyniku kontaktu z substancjami żrącymi, głównie silnymi kwasami (pH <7) i zasadami (pH >7), które uszkadzają skórę, oczy i narządy wewnętrzne. Mechanizmy uszkodzeń różnią się w zależności od rodzaju czynnika: kwasy powodują koagulacyjną martwicę tkanek, tworząc eschar ograniczający dalsze przenikanie, natomiast zasady wywołują martwicę upłynniającą, prowadząc do głębokich i postępujących uszkodzeń. Szczególnie niebezpieczny jest kwas fluorowodorowy, który oprócz działania korozyjnego powoduje hipokalcemię i hiperkaliemię, zagrażającą życiu arytmią serca. Do najczęstszych czynników należą kwas siarkowy, azotowy, fluorowodorowy, wodorotlenek sodu i potasu, amoniak oraz środki gospodarstwa domowego i przemysłowe. Ekspozycja zawodowa dotyczy 4-14% przypadków, zwłaszcza w przemyśle chemicznym, górnictwie i rolnictwie.
- Definicja oparzeń chemicznych
- Przyczyny oparzeń chemicznych
- Kwasy powodujące oparzenia
- Zasady powodujące oparzenia
- Inne substancje powodujące oparzenia
- Przyczyny związane z produktami gospodarstwa domowego
- Przyczyny związane z ekspozycją zawodową
- Mechanizm powstawania oparzeń chemicznych
- Specyficzne efekty poszczególnych substancji
- Przypadki szczególne i okoliczności oparzeń chemicznych
- Oparzenia w przemyśle i miejscu pracy
- Oparzenia domowe i przypadkowe
- Napady z użyciem kwasu i ataki celowe
- Oparzenia wynikające z błędów w oznakowaniu
- Charakterystyka i cechy oparzeń chemicznych
- Wygląd i prezentacja kliniczna
- Różnice między oparzeniami kwasowymi i zasadowymi
- Oparzenia chemiczne w różnych lokalizacjach
- Czynniki ryzyka oparzeń chemicznych
- Powikłania i długoterminowe efekty oparzeń chemicznych
Definicja oparzeń chemicznych
Oparzenia chemiczne to obrażenia tkanek spowodowane kontaktem z substancjami żrącymi lub korozyjnymi, takimi jak silne kwasy (pH poniżej 7), zasady (pH powyżej 7) oraz inne substancje chemiczne. Uszkodzenia te mogą dotknąć zarówno skóry, oczu, jak i narządów wewnętrznych, prowadząc do zniszczenia komórek i tkanek organizmu12. W przeciwieństwie do oparzeń termicznych, oparzenia chemiczne mogą powodować postępujące uszkodzenia nawet po zakończeniu bezpośredniego kontaktu z czynnikiem sprawczym, co sprawia, że natychmiastowe działanie jest kluczowe dla minimalizacji szkód3.
Oparzenia chemiczne stanowią około 2,4-10,7% wszystkich przypadków oparzeń, jednak odpowiadają za około 30% zgonów związanych z oparzeniami, co świadczy o ich wysokiej szkodliwości45. Znanych jest ponad milion związków chemicznych, z czego około 300 zostało uznanych za wysoce niebezpieczne substancje chemiczne przez Krajowe Towarzystwo Ochrony Przeciwpożarowej6.
Przyczyny oparzeń chemicznych
Oparzenia chemiczne mogą być spowodowane przez różnorodne substancje, które są powszechnie dostępne w gospodarstwach domowych, miejscach pracy oraz środowisku. Najczęściej oparzenia chemiczne powodowane są przez silne kwasy lub zasady78.
Kwasy powodujące oparzenia
Do najczęstszych kwasów powodujących oparzenia należą910:
- Kwas siarkowy – występujący w środkach do czyszczenia toalet, bateriach samochodowych, środkach do czyszczenia metali, płynach akumulatorowych, amunicji i produkcji nawozów11
- Kwas azotowy
- Kwas fluorowodorowy – używany w środkach do usuwania rdzy, środkach do czyszczenia opon i płytek, do wytrawiania szkła, w stomatologii, garbowaniu, półprzewodnikach, produkcji czynników chłodniczych i nawozów oraz w rafinacji ropy naftowej12
- Kwas solny
- Kwas octowy
- Kwas mrówkowy
- Kwas fosforowy
- Fenole
- Kwas chlorooctowy
Kwas fluorowodorowy jest szczególnie niebezpieczny z powodu podwójnego mechanizmu działania. Oprócz korozyjnego działania kwasowego, jony fluorkowe przenikają głęboko do tkanek i reagują z wapniem i magnezem, powodując liczne lokalne i ogólnoustrojowe efekty13.
Zasady powodujące oparzenia
Do najczęstszych zasad powodujących oparzenia należą14:
- Wodorotlenek sodu i wodorotlenek potasu – używane w środkach do udrażniania odpływów, środkach do czyszczenia piekarników, tabletkach Clinitest i środkach do czyszczenia protez15
- Wodorotlenek wapnia
- Podchloryn sodu i wapnia
- Amoniak – używany w środkach czyszczących i detergentach, jako nawóz oraz jako przemysłowy środek czyszczący i sterylizujący16
- Fosforany
- Związki krzemianowe
- Węglan sodu
- Wodorek litu
Inne substancje powodujące oparzenia
Oprócz kwasów i zasad, oparzenia chemiczne mogą być spowodowane przez1718:
- Utleniacze: wybielacze używane w domu, nadtlenki, chromiany, manganiany
- Białe fosfor
- Metale
- Środki do koloryzacji włosów
- Obrażenia związane z poduszkami powietrznymi – poduszki powietrzne mogą powodować otarcia, rany szarpane i stłuczenia poprzez fizyczną siłę szybkiego rozprężania. Mogą również powodować chemiczne oparzenia zasadowe19
- Rozpuszczalniki organiczne: fenole, terpentyna, rozcieńczalniki do farb, benzyna, nafta20
Przyczyny związane z produktami gospodarstwa domowego
Wiele produktów gospodarstwa domowego może zawierać substancje chemiczne zdolne do powodowania oparzeń2122:
- Wybielacze
- Amoniak
- Kwas z baterii
- Środki do czyszczenia basenów
- Środki do udrażniania odpływów lub czyszczenia misek toaletowych
- Środki do czyszczenia piekarników
- Nawozy
- Środki do czyszczenia metali
- Mieszanka betonu
- Mokry cement – może powodować poważne oparzenia, podobne do oparzeń zasadowych. Mokry cement niszczy skórę na 3 sposoby: poprzez alergiczne zapalenie skóry w wyniku reakcji z jonami chromianowymi sześciowartościowymi, poprzez zużycie spowodowane drobnym kruszywem w cemencie oraz poprzez oparzenia zasadowe, ponieważ ma pH 12,523
- Rozcieńczalniki do farb
- Produkty do wybielania zębów
- Środki relaksujące włosy
- Środki do usuwania farb
- Pestycydy
- Środki odkażające
- Środki chemiczne do basenów
- Środki do usuwania rdzy
Przyczyny związane z ekspozycją zawodową
Oparzenia chemiczne są często związane z ekspozycją zawodową i stanowią od 4% do nawet 14% przyjęć na oddziały leczenia oparzeń w ośrodkach o dużych i ograniczonych zasobach24. Osoby pracujące w określonych zawodach są szczególnie narażone na kontakt z substancjami chemicznymi mogącymi powodować oparzenia25:
- Górnictwo
- Produkcja chemiczna
- Konserwacja basenów
- Tworzenie substancji leczniczych
- Przemysł elektroniczny
- Rolnictwo
Oparzenia kwasem fluorowodorowym są stosunkowo rzadkim wypadkiem przemysłowym, z około 1000 przypadków zgłaszanych globalnie każdego roku26.
Mechanizm powstawania oparzeń chemicznych
Oparzenia chemiczne powstają w wyniku reakcji substancji chemicznej ze skórą lub innymi tkankami organizmu, co prowadzi do uszkodzenia komórek27. Mechanizm powstawania oparzeń różni się w zależności od rodzaju substancji chemicznej28.
Mechanizm działania kwasów
Kwasy działają poprzez denaturację i koagulację białek, co prowadzi do cytotoksyczności29. W wyniku kontaktu z kwasem dochodzi do koagulacyjnej martwicy tkanek, czyli tworzenia się strupa (eschar), który ogranicza dalsze przenikanie kwasu w głąb tkanek3031.
Uszkodzenie spowodowane przez kwas jest zwykle ograniczone do obszaru kontaktu i zazwyczaj nie powoduje uszkodzeń głęboko w tkance32. Kwasy mają tendencję do przejadania się przez zewnętrzną warstwę skóry i tworzenia utwardzonej bariery (koagulacyjna martwica), co zapobiega dalszej ekspozycji i uszkodzeniom33.
Wyjątkiem jest kwas fluorowodorowy, który zachowuje się inaczej niż inne kwasy. W swojej niezjonizowanej formie działa jak substancja zasadowa, która może przenikać przez zrębek rogówki i prowadzić do rozległych uszkodzeń przedniego odcinka oka34. Kwas fluorowodorowy szybko przenika przez warstwę naskórka do skóry właściwej i głębszych warstw35.
Mechanizm działania zasad
Zasady (alkalia) typowo powodują poważniejsze uszkodzenia znane jako martwica upłynniająca (liquefaction necrosis)36. Proces ten obejmuje denaturację białek, a także zmydlanie tłuszczów, co nie ogranicza penetracji tkanek37.
Substancje zasadowe są bardziej toksyczne niż kwasowe ze względu na nieodwracalne zmiany w białkach i uszkodzenia tkanek38. Po narażeniu na czynnik zasadowy, grupa -OH powoduje obrażenia ze względu na martwicę upłynniającą, która prowadzi do często nieodwracalnych zmian w matrycy białkowej39.
Substancje zasadowe mogą być bardziej niebezpieczne niż kwasy, ponieważ przenikają głębiej w skórę, powodując bardziej rozległe uszkodzenia tkanek40. W przeciwieństwie do kwasów, które tworzą warstwę ochronną poprzez utwardzenie tkanki, zasady rozkładają struktury komórkowe, co prowadzi do ciągłych uszkodzeń nawet po początkowym kontakcie41.
Alkalia działają jako akceptory protonów i klasycznie powodują postępujące obrażenia mimo usunięcia szkodliwego czynnika42. Substancje zasadowe są lipofilne, tzn. rozpuszczają się w tłuszczach i przenikają przez skórę i oko głębiej niż kwas43.
Czynniki wpływające na stopień uszkodzenia
Stopień uszkodzenia tkanek przez oparzenie chemiczne zależy od kilku czynników4445:
- Siła lub stężenie substancji – im wyższe stężenie, tym większe uszkodzenie
- Miejsce kontaktu (oko, skóra, błona śluzowa)
- Czy substancja została połknięta lub wdychana
- Stan skóry (czy jest nienaruszona)
- Ilość substancji chemicznej
- Czas trwania ekspozycji – im dłuższy czas kontaktu, tym większe uszkodzenie
- Sposób działania substancji chemicznej
- Czas do przemycia (dekontaminacji)
Oparzenia zasadowe są bardziej niebezpieczne niż kwasowe, ponieważ zasady powodują głębsze oparzenia niż kwasy46. Wyjątkiem jest kwas fluorowodorowy, który jest tak samo niebezpieczny jak oparzenie zasadowe47.
Specyficzne efekty poszczególnych substancji
Każda substancja chemiczna ma swój własny mechanizm wywoływania oparzeń i może powodować specyficzne objawy wtórne48.
Kwas fluorowodorowy
Kwas fluorowodorowy (HF) jest wysoce korozyjnym kwasem nieorganicznym o licznych zastosowaniach49. Ekspozycja na kwas fluorowodorowy może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych, w tym oparzeń skóry, urazów oczu, ostrych objawów oddechowych, problemów żołądkowych i nieprawidłowości rytmu serca50.
Uszkodzenie skóry występuje poprzez dwa mechanizmy: wolne jony wodorowe mogą powodować oparzenie korozyjne, a wolne jony fluorkowe mogą powodować lokalne zniszczenie komórek i przenikać przez skórę, powodując martwicę mięśni i kości51.
Systemowo, toksyczność fluorku przez dowolną drogę ekspozycji może powodować śmiertelne arytmie serca, które wywoływane są przez hipokalcemię i hiperkaliemię52. Kwas fluorowodorowy powoduje intensywny ból i zniszczenie tkanek, a także zaburzenia elektrolitowe, które mogą prowadzić do zatrzymania akcji serca53.
Kwas fluorowodorowy może spowodować zatrzymanie akcji serca wkrótce po ekspozycji, zużywając cały wapń w organizmie, co sprawia, że serce nie jest w stanie bić54.
Fenole
Fenole powodują oparzenia skóry. Ciężkie oparzenia skóry mogą powodować toksyczność systemową, taką jak zaburzenia centralnego układu nerwowego (CNS) i nieprawidłowości rytmu serca, a nawet śmierć55.
Specyficzne objawy mogą obejmować pobudzenie, drgawki, śpiączkę, hipotensję i zaburzenia rytmu serca56.
Biały fosfor
Biały fosfor wytwarza oparzenie będące połączeniem oparzenia chemicznego i termicznego57. Cząsteczki białego fosforu, które zostają osadzone w ranach, mogą nadal utleniać się i powodować uszkodzenie tkanek, dopóki nie zostaną usunięte chirurgicznie, leczone lub zużyte58.
Specyficzne objawy mogą obejmować hipokalcemię, hiperfosfatemię i martwicę wątroby59.
Oparzenia zasadowe
Oparzenia zasadowe charakteryzują się stopniem obrzęku i utratą płynów60. Bezwodny amoniak i cement są jednymi z częstszych przyczyn oparzeń zasadowych61.
Oparzenia cementowe występują najczęściej na dolnych częściach nóg i kolanach. Objawy przedmiotowe i podmiotowe rozwijają się zwykle kilka godzin po ekspozycji i obejmują uczucie pieczenia, rumień, ból i tworzenie się pęcherzy62.
Węglowodory
Węglowodory powodują rozpuszczanie lipidów i uszkodzenie błon komórkowych, a przy przedłużonej ekspozycji prowadzi to do martwicy skóry63.
Specyficzne objawy mogą obejmować urazy płucne, neurologiczne, nerkowe, sercowo-naczyniowe i żołądkowo-jelitowe64.
Przypadki szczególne i okoliczności oparzeń chemicznych
Oparzenia w przemyśle i miejscu pracy
Oparzenia chemiczne są często wynikiem wypadków w miejscu pracy65. Ryzyko ekspozycji zawodowej występuje szczególnie w przemyśle chemicznym, gdzie pracownicy mają kontakt z kwasami i zasadami o wysokim stężeniu66.
Różne czynniki odpowiedzialne za oparzenia chemiczne w miejscu pracy obejmują niewłaściwe obchodzenie się z chemikaliami, brak świadomości dotyczącej działania i skutków ubocznych określonych chemikaliów, brak wiedzy pracowników oraz niestosowanie odpowiednich środków ochronnych67.
Oparzenia domowe i przypadkowe
Większość oparzeń chemicznych jest wynikiem przypadkowego rozlania substancji chemicznej na siebie68. Natychmiastowa dostępność i złe oznakowanie tych substancji przyczyniły się do wzrostu liczby niezamierzonych oparzeń chemicznych69.
Dzieci (zwłaszcza maluchy) są w grupie wysokiego ryzyka oparzeń spowodowanych domowymi produktami chemicznymi70. Osoby, które są najbardziej narażone na oparzenia chemiczne, to niemowlęta, osoby starsze i osoby niepełnosprawne. Grupy te mogą nie być w stanie prawidłowo obchodzić się z chemikaliami71.
Napady z użyciem kwasu i ataki celowe
Na całym świecie substancje żrące są powszechnie używane do napaści chemicznych. Najczęściej używanymi substancjami są ług i kwas siarkowy72.
W jednym z badań wykazano, że 28 pacjentów (29%) było przypadkami vitriolage (ataków kwasem), z czego 21 (75%) stanowiły kobiety73. Vitriolage/atak kwasem na kobiety w Indiach wymaga szczególnego wyjaśnienia i jest powodem do niepokoju74.
Oparzenia chemiczne mogą również wystąpić celowo. Może to być wynikiem napaści, samookaleczenia lub próby samobójczej75.
Oparzenia wynikające z błędów w oznakowaniu
Nieprawidłowe oznakowanie pojemników z chemikaliami może prowadzić do wypadków i oparzeń76. W jednym z udokumentowanych przypadków naukowiec był nieświadomy, że pojemnik oznaczony jako 2-propanol w rzeczywistości zawierał stężony kwas azotowy, co doprowadziło do wypadku77.
Kwas azotowy jest silnym kwasem utleniającym; eksplozje mogą wystąpić, gdy organiczne substancje chemiczne (takie jak izopropanol) są dodawane do silnych kwasów utleniających78.
Charakterystyka i cechy oparzeń chemicznych
Oparzenia chemiczne mają charakterystyczne cechy, które różnią je od innych typów oparzeń79.
Wygląd i prezentacja kliniczna
Oparzenie chemiczne może przybrać kształt plam oparzeń skóry w przypadkach zanurzenia części ciała w kontakcie z czynnikiem chemicznym. Linie smugowe idące zgodnie z kierunkiem grawitacji i plamy oparzeń w wyniku rozprysku cieczy chemicznej są charakterystycznymi prezentacjami oparzeń chemicznych80.
Niektóre objawy przedmiotowe i podmiotowe oparzeń chemicznych obejmują81:
- Tworzenie się czarnej martwej skóry (eschar) – występuje szczególnie w przypadku oparzeń chemicznych kwasem, ponieważ powodują one martwicę koagulacyjną poprzez denaturację białek
- Głębokie uszkodzenie tkanek skóry spowodowane przez oparzenia chemiczne zasadami, ponieważ powodują one martwicę upłynniającą, która obejmuje denaturację białek, jak również zmydlanie tłuszczów
Inne objawy oparzeń chemicznych mogą obejmować8283:
- Zaczerwienienie lub pieczenie w miejscu oparzenia, lub zaczerniona/martwa skóra
- Ból lub drętwienie w obszarze dotkniętym
- Utrata wzroku lub zmiany w widzeniu, jeśli chemikalia miały kontakt z oczami
- Podrażnienie, zaczerwienienie lub pieczenie w obszarze dotkniętym
- Drętwienie lub ból w obszarze dotkniętym
Różnice między oparzeniami kwasowymi i zasadowymi
Oparzenia kwasowe i zasadowe tradycyjnie przypisywane są do wyraźnie zdefiniowanych ścieżek patofizjologicznych, poprzez które dochodzi do urazów i uszkodzeń tkanek, ale w ciężkich przypadkach wynik jest równie niszczący84.
Kwasy zwykle powodują koagulację tkanek i kurczenie się włókien kolagenowych. Białka tkanek powierzchni oka wiążą się z cząsteczkami kwasu, neutralizując kwas i powodując martwicę koagulacyjną. Skrzep działa jako bariera zapobiegająca dalszemu przenikaniu kwasu, teoretycznie ograniczając jego niszczące działanie85.
Oparzenia zasadowe, które stanowią dwie trzecie oparzeń chemicznych na świecie, powodują degenerację hydrofilową i lipofilową. Zmydlanie kwasów tłuszczowych błony komórkowej powoduje szybką penetrację zasady do komórek. Wraz z hydrolizą glikozaminoglikanów międzywłókienkowych i kurczeniem się włókien kolagenowych, tkanka staje się bardziej podatna na degradację enzymatyczną, co powoduje dalsze przenikanie zasady do tkanki ocznej86.
Oparzenia chemiczne w różnych lokalizacjach
Oparzenia chemiczne najczęściej występują na twarzy, oczach, kończynach, dłoniach lub stopach. Chemikalia mogą również oparzyć wnętrze ciała, jeśli zostaną połknięte lub wdychane do płuc87.
Oparzenia oczu chemikaliami stanowią 7-10% urazów oczu88. Oparzenia kwasowe są zwykle mniej poważne niż oparzenia alkaliczne, ponieważ nie przenikają do oka tak łatwo jak substancje zasadowe. Wyjątkiem jest oparzenie kwasem fluorowodorowym, które jest tak samo niebezpieczne jak oparzenie zasadowe89.
Kwasy zwykle uszkadzają tylko przednią część oka; jednak mogą powodować poważne uszkodzenia rogówki i również mogą prowadzić do ślepoty90.
Czynniki ryzyka oparzeń chemicznych
Istnieje kilka grup szczególnie narażonych na ryzyko oparzeń chemicznych9192:
- Niemowlęta i małe dzieci – są narażone na ryzyko z powodu ciekawości i odkrywania swojego otoczenia, a także mogą nie rozumieć zagrożeń związanych z chemikaliami
- Osoby starsze – mogą mieć ograniczoną zdolność do bezpiecznego obchodzenia się z chemikaliami
- Osoby niepełnosprawne – mogą mieć ograniczoną zdolność do bezpiecznego obchodzenia się z chemikaliami
- Osoby pracujące z chemikaliami – są narażone na ryzyko z powodu swojej pracy
Badania pokazują, że najwyższy odsetek oparzeń chemicznych występuje w grupie wiekowej 21-30 lat (29%), a następnie u dzieci poniżej 10 roku życia (27%)93.
Dorośli narażeni na działanie chemikaliów o przemysłowej sile często cierpią na poważniejsze oparzenia94.
Miejsca występowania oparzeń chemicznych
Oparzenia chemiczne mogą wystąpić w różnych miejscach9596:
- W miejscu pracy – szczególnie w przemyśle, gdzie używa się substancji chemicznych
- W domu – przez przypadkowe rozlanie substancji chemicznych używanych w gospodarstwie domowym
- W szkole – przez przypadkowy kontakt z substancjami chemicznymi używanymi w laboratoriach
Badania wskazują, że oparzenia występują w obszarach mieszkalnych, miejscach pracy i na zewnątrz odpowiednio w 66%, 12,9% i 21% przypadków97.
Powikłania i długoterminowe efekty oparzeń chemicznych
Oparzenia chemiczne mogą prowadzić do różnych powikłań i długoterminowych efektów, w zależności od stopnia uszkodzenia tkanek98.
Powikłania systemowe
W przypadku ciężkich oparzeń chemicznych, gdy substancja została połknięta, wdychana lub wchłonięta do krwiobiegu, mogą wystąpić następujące objawy systemowe99:
- Niskie ciśnienie krwi
- Omdlenia, słabość, zawroty głowy
- Duszność lub ciężki kaszel
- Ból głowy
- Drganie mięśni lub drgawki
- Zatrzymanie akcji serca lub nieregularne bicie serca
Wdychanie oparów kwasu siarkowego może być szczególnie szkodliwe dla płuc. W ciężkich przypadkach może prowadzić do chemicznego zapalenia płuc, zwłóknienia płuc (bliznowacenia płuc) i rozstrzenia oskrzeli (nieprawidłowego poszerzenia dróg oddechowych)100.
Powikłania lokalne i długoterminowe
Poważne oparzenia chemiczne mogą powodować długoterminowe powikłania101102:
- Ból i bliznowacenie
- Oparzenia w oku mogą prowadzić do ślepoty
- Połknięcie szkodliwych chemikaliów może prowadzić do problemów w układzie pokarmowym, potencjalnie prowadząc do trwałej niepełnosprawności
- Niektóre oparzenia kwasowe mogą prowadzić do utraty palców rąk lub nóg
- Zniekształcenie
- Utrata kończyn
- Infekcja
- Uszkodzenie mięśni i tkanek
- Depresja
- Retrospekcje
- Koszmary
Uszkodzenia nadal występują w przełyku i żołądku przez kilka tygodni po połknięciu trucizny, co może prowadzić do poważnej infekcji i niewydolności wielu narządów. Leczenie może wymagać usunięcia części przełyku i żołądka103.
Jeśli trucizna dostanie się do płuc, może wystąpić poważne uszkodzenie, zarówno natychmiastowe, jak i długoterminowe104.
Śmiertelność i prognozy
Oparzenia chemiczne mogą powodować krótkoterminowe, długoterminowe i dożywotnie problemy zdrowotne, szczególnie jeśli są niedostatecznie leczone105. Czasami mogą prowadzić do przedwczesnej śmierci, szczególnie jeśli substancja została połknięta w próbie samookaleczenia106.
Połknięcie trucizny może spowodować śmierć. Może ona nastąpić nawet miesiąc po zatruciu107.
Większość łagodnych oparzeń chemicznych goi się bez pozostawienia trwałych blizn108. Jednak długoterminowe efekty ciężkich oparzeń chemicznych mogą obejmować bliznowacenie, uszkodzenie nerwów i trwałe zniekształcenie109.
Rokowanie zależy od rodzaju chemikaliów i zakresu urazu. Większość małych zmian goi się dobrze, ale większe rany często nie goją się i mogą rozwinąć się w blizny110.
Oparzenia chemiczne mają potencjał do upośledzenia krótko i długoterminowego zdrowia, a szczególnie gdy dotyczy to oka lub przełyku, mogą poważnie zmienić dobrostan osoby111.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.