Obfite krwawienie miesiączkowe
Diagnostyka i diagnoza
Obfite krwawienie miesiączkowe (HMB) definiuje się jako utratę krwi przekraczającą 80 ml na cykl lub krwawienie trwające ponad 7 dni, co znacząco wpływa na jakość życia pacjentek. Diagnostyka opiera się na szczegółowym wywiadzie, badaniu fizykalnym oraz badaniach laboratoryjnych, w tym morfologii krwi, testach funkcji tarczycy, badaniach układu krzepnięcia (PT, APTT, vWF) i testach hormonalnych. Obrazowanie, głównie ultrasonografia przezpochwowa (USG TV), sonohisterografia oraz w wybranych przypadkach rezonans magnetyczny, pozwala na identyfikację przyczyn strukturalnych, takich jak mięśniaki, polipy czy adenomioza. Histeroskopia i biopsja endometrium są wskazane w celu wykluczenia rozrostu lub nowotworu endometrium, zwłaszcza u kobiet z czynnikami ryzyka lub nieodpowiadających na leczenie farmakologiczne. Diagnostyka różnicowa opiera się na klasyfikacji PALM-COEIN, uwzględniającej przyczyny strukturalne i niestrukturalne, w tym koagulopatie, dysfunkcje owulacyjne i czynniki jatrogenne.
Diagnoza obfitego krwawienia miesiączkowego
Obfite krwawienie miesiączkowe (ang. Heavy Menstrual Bleeding, HMB), wcześniej znane jako menorrhagia, to stan charakteryzujący się nadmiernym krwawieniem menstruacyjnym, które zakłóca fizyczną, emocjonalną, społeczną i materialną jakość życia kobiety. Dotyczy ono około 27-54% kobiet miesiączkujących i stanowi jeden z najczęstszych powodów wizyt ginekologicznych.12 Właściwa diagnoza jest kluczowym krokiem w procesie leczenia, ponieważ obfite krwawienie może być objawem wielu różnych stanów chorobowych.
Definicja i kryteria diagnostyczne
Obfite krwawienie miesiączkowe definiuje się najczęściej jako utratę krwi przekraczającą 80 ml podczas jednego cyklu menstruacyjnego (w porównaniu do normalnej utraty 30-40 ml) lub krwawienie trwające dłużej niż 7 dni.34 W praktyce klinicznej ocena rzeczywistej objętości krwi jest trudna, dlatego stosuje się kryteria subiektywne, oparte na doświadczeniach pacjentki:
- Konieczność wymiany podpasek lub tamponów co 1-2 godziny5
- Konieczność używania dwóch środków higienicznych jednocześnie6
- Przesiąkanie przez ubranie lub pościel7
- Obecność skrzepów krwi większych niż 2,5 cm (wielkość monety 10p)8
- „Zalewanie” lub gwałtowne krwawienie ograniczające codzienne aktywności9
- Zmęczenie, duszność lub inne objawy niedokrwistości z niedoboru żelaza10
Pomocnym narzędziem diagnostycznym jest pictorial blood assessment chart (PBAC) – subiektywna metoda oceny nasilenia krwawienia, która pomaga określić, czy pacjentka spełnia kryteria HMB.11
Wywiad medyczny
Pierwszym krokiem w diagnostyce HMB jest dokładny wywiad medyczny, który powinien obejmować:1213
- Szczegółowy opis cykli menstruacyjnych (regularność, długość, intensywność)
- Liczbę zużywanych środków higienicznych i częstotliwość ich wymiany
- Obecność skrzepów i ich wielkość
- Wpływ krwawienia na codzienne funkcjonowanie
- Wywiad rodzinny w kierunku zaburzeń krzepnięcia
- Przebyte ciąże i porody
- Choroby współistniejące
- Stosowane leki
- Objawy towarzyszące (ból, osłabienie, zawroty głowy)
Zaleca się, aby pacjentki prowadziły dziennik menstruacyjny przez kilka cykli, co pomaga lekarzowi w dokładniejszej ocenie charakteru krwawień.1415
Badanie przedmiotowe
Badanie fizykalne obejmuje ocenę ogólnego stanu pacjentki oraz badanie ginekologiczne:1617
- Ocena stabilności hemodynamicznej (ciśnienie tętnicze, tętno, w tym próba ortostatyczna)
- Badanie ginekologiczne z oceną macicy i przydatków
- Badanie z użyciem wziernika do oceny szyjki macicy
- Badanie palpacyjne jamy brzusznej
Badanie przedmiotowe powinno być wykonane przez odpowiedniego pracownika służby zdrowia, gdy pacjentka zgłasza się z HMB z towarzyszącymi objawami lub gdy wskazany jest system wewnątrzmaciczny uwalniający lewonorgestrel (LNG-IUS) jako metoda leczenia.18
Badania laboratoryjne
Badania laboratoryjne stanowią istotny element diagnostyki obfitego krwawienia miesiączkowego, pomagając wykluczyć różne potencjalne przyczyny oraz ocenić wpływ krwawienia na ogólny stan zdrowia pacjentki.
Podstawowe testy laboratoryjne
Do podstawowych badań laboratoryjnych zaleca się:192021
- Morfologia krwi (CBC) – ocena stężenia hemoglobiny i hematokrytu oraz określenie stopnia niedokrwistości, jeśli występuje
- Badania żelaza – w tym ferrytyna, całkowita zdolność wiązania żelaza (TIBC) i całkowite żelazo
- Test ciążowy – ciąża pozostaje najczęstszą przyczyną nieprawidłowych krwawień z macicy u kobiet w wieku rozrodczym
- Grupa krwi i próba krzyżowa – w przypadku niestabilności hemodynamicznej lub objawowej niedokrwistości
- Testy funkcji tarczycy – TSH do wykluczenia niedoczynności lub nadczynności tarczycy
- Poziom prolaktyny – do wykluczenia hiperprolaktynemii
- Próby wątrobowe i nerkowe – gdy podejrzewa się chorobę wątroby lub nerek
Badania specjalistyczne
W zależności od wyników wstępnej oceny i podejrzewanych przyczyn krwawienia, mogą być wskazane dodatkowe badania:222324
- Badania układu krzepnięcia – czas protrombinowy (PT), czas częściowej tromboplastyny po aktywacji (APTT), czynnik von Willebranda (vWF), czynnik VIII i inne – zalecane przy podejrzeniu koagulopatii
- Badania hormonalne – poziomy LH, FSH, estradiolu, progesteronu i androgenów (w przypadku podejrzenia zespołu policystycznych jajników)
- Testy na obecność infekcji przenoszonych drogą płciową
Ważne, aby zaznaczyć, że około 90% przypadków AUB związanych z koagulopatią można zidentyfikować przy użyciu ustrukturyzowanych kryteriów wywiadu.25 U kobiet z HMB od okresu pokwitania należy rozważyć badania w kierunku zaburzeń krzepnięcia, przy czym chorobą von Willebranda jest najczęstszą koagulopatią powodującą obfite krwawienia miesiączkowe.2627
Chociaż badania wydają się najbardziej czułe podczas menstruacji, gdy poziomy czynników krzepnięcia, zwłaszcza vWF i czynnika VIII, są potencjalnie najniższe, testowanie nie powinno być opóźniane, aby zbiegło się z miesiączką, ale powtórne badanie podczas miesiączki należy rozważyć, jeśli początkowe poziomy vWF są na dolnej granicy normy.28
Badania obrazowe
Badania obrazowe są kluczowe w diagnostyce strukturalnych przyczyn obfitego krwawienia miesiączkowego. Pomagają w identyfikacji zmian w obrębie macicy i przydatków, które mogą być odpowiedzialne za nasilone krwawienia.
Ultrasonografia przezpochwowa
Ultrasonografia przezpochwowa (USG TV) jest podstawowym i najczęściej wykorzystywanym badaniem obrazowym w diagnostyce HMB:293031
- Pozwala na ocenę kształtu, wielkości i konturu macicy
- Umożliwia pomiar grubości endometrium
- Pozwala na identyfikację zmian strukturalnych takich jak mięśniaki, polipy, adenomioza
- Umożliwia ocenę obszarów przydatków
- Jest badaniem nieinwazyjnym i szeroko dostępnym
USG TV powinno być pierwszym krokiem w badaniach obrazowych i jest zalecane u większości pacjentek z HMB.32 Transwaginalna ultrasonografia jest preferowaną metodą obrazowania i jest wskazana, gdy podejrzewa się etiologię strukturalną lub gdy objawy utrzymują się pomimo odpowiedniego początkowego leczenia.33
Sonohisterografia
Sonohisterografia (SIS) lub sonografia z infuzją soli fizjologicznej/żelu jest bardziej czuła i swoista w wykrywaniu nieprawidłowości endometrium niż standardowa ultrasonografia przezpochwowa:343536
- Polega na wprowadzeniu cienkiego, elastycznego cewnika do macicy
- Sól fizjologiczna (roztwór soli) jest wstrzykiwana przez elastyczny cewnik do wewnętrznej części macicy
- Sonda ultradźwiękowa przekazuje obrazy wnętrza macicy na pobliski monitor
- Umożliwia lepszą wizualizację jamy macicy i dokładniejsze wykrywanie wszelkich zmian wewnątrzmacicznych
SIS lub sonografia z infuzją żelu są zalecanymi procedurami diagnostycznymi do wykluczenia nieprawidłowości wewnątrzmacicznych u kobiet z HMB, szczególnie gdy standardowe USG jest niejednoznaczne lub gdy podejrzewa się zmiany wewnątrzmaciczne.37
Inne metody obrazowania
W wybranych przypadkach mogą być stosowane inne techniki obrazowania:3839
- Rezonans magnetyczny (MRI) – szczególnie przydatny w dokładnym określeniu adenomiozy lub podejrzanych mas; stosowany, gdy inne testy są niejednoznaczne
- Tomografia komputerowa (CT) – rzadko stosowana w diagnostyce HMB, może być wykorzystana w ocenie zaawansowanych stanów patologicznych
MRI może być stosowany do pomocy w diagnostyce wielu strukturalnych przyczyn ciężkiego krwawienia miesiączkowego, takich jak mięśniaki, polipy, endometrioza i adenomioza.40
Procedury diagnostyczne
Procedury diagnostyczne są często niezbędne do potwierdzenia rozpoznania i wykluczenia poważnych patologii jako przyczyny obfitego krwawienia miesiączkowego.
Histeroskopia
Histeroskopia to procedura, w której cienki, oświetlony instrument (histeroskop) umożliwia bezpośredni wgląd do wnętrza macicy:4142
- Pozwala na bezpośrednią wizualizację endometrium
- Umożliwia dokładne wykrycie polipów, mięśniaków podśluzówkowych lub innych zmian strukturalnych
- Daje możliwość jednoczesnego pobrania biopsji lub usunięcia drobnych zmian
- Może być wykonywana w gabinecie lekarskim lub na sali operacyjnej
Histeroskopia jest szczególnie wskazana, gdy badania obrazowe sugerują obecność zmian wewnątrzmacicznych lub gdy krwawienie utrzymuje się pomimo leczenia.43 Jeśli nie znaleziono nieprawidłowości, należy rozważyć histeroskopię.44
Biopsja endometrium
Biopsja endometrium polega na pobraniu próbki tkanki z wnętrza macicy w celu badania histopatologicznego:454647
- Pozwala wykluczyć rozrost endometrium, atypia lub nowotwór złośliwy
- Biopsja endometrium zazwyczaj pobiera około 10% wyściółki macicy
- Czułość wykrywania rozrostu z atypią wynosi 82,3%, a raka endometrium 91% (swoistość 98% dla obu)
- Może być wykonana w gabinecie lekarskim lub w ramach zabiegu łyżeczkowania
ACOG zaleca ocenę tkanki endometrium w celu wykluczenia raka u nastolatek i kobiet w wieku poniżej 35 lat z przedłużoną, nieopozycjonowaną stymulacją estrogenową, kobiet w wieku 35 lat lub starszych z podejrzeniem krwawienia anowulacyjnego oraz kobiet nieodpowiadających na leczenie farmakologiczne.48
Rozszerzenie i łyżeczkowanie
Rozszerzenie i łyżeczkowanie (D&C) to zabieg diagnostyczno-terapeutyczny:4950
- Polega na rozszerzeniu kanału szyjki macicy i wyłyżeczkowaniu jamy macicy
- Pozwala na uzyskanie materiału do badania histopatologicznego
- Może mieć również efekt terapeutyczny poprzez usunięcie patologicznie zmienionego endometrium
Należy jednak zauważyć, że D&C nie powinno być stosowane jako metoda diagnostyczna lub lecznicza obfitego krwawienia miesiączkowego, ponieważ jest klinicznie nieskuteczne. Badania USG i badania kamerą z pobraniem próbki wyściółki macicy (histeroskopia i biopsja) mogą być stosowane do badania ciężkich miesiączek.51
Badanie cytologiczne
Badanie cytologiczne (test Pap) to standardowa procedura stosowana w diagnostyce różnicowej HMB:5253
- Pozwala na wykrycie stanu zapalnego, infekcji lub zmian nowotworowych szyjki macicy
- Umożliwia wykrycie ludzkiego wirusa brodawczaka (HPV) u kobiet w wieku 25-30 lat i starszych
- Jest częścią rutynowego badania ginekologicznego
Wyniki badania cytologicznego szyjki macicy powinny być aktualne u pacjentek z obfitym krwawieniem miesiączkowym.54
Diagnostyka różnicowa
Diagnostyka różnicowa obfitego krwawienia miesiączkowego jest kluczowa dla identyfikacji konkretnej przyczyny, co pozwala na wdrożenie właściwego leczenia. W procesie diagnostycznym należy uwzględnić szereg możliwych przyczyn, które można sklasyfikować zgodnie z systemem PALM-COEIN.
Klasyfikacja PALM-COEIN
System PALM-COEIN to akronim ułatwiający klasyfikację nieprawidłowych krwawień macicznych:5556
- PALM – przyczyny strukturalne:
- Polyp – polipy
- Adenomyosis – adenomioza
- Leiomyoma – mięśniaki
- Malignancy and hyperplasia – nowotwór złośliwy i rozrost
- COEIN – przyczyny niestrukturalne:
- Coagulopathy – koagulopatia
- Ovulatory dysfunction – dysfunkcja owulacyjna
- Endometrial – endometrialne
- Iatrogenic – jatrogenne
- Not otherwise classified – niesklasyfikowane inaczej
Klasyfikacja ta pomaga w ukierunkowaniu procesu diagnostycznego i wyboru odpowiedniej metody leczenia.57
Objawy wskazujące na zaburzenia krzepnięcia
Według międzynarodowego panelu ekspertów, należy rozważyć podstawowe zaburzenia krzepnięcia, gdy pacjentka ma którykolwiek z następujących objawów:5859
- Obfite krwawienia miesiączkowe od pierwszej miesiączki
- Rodzinne występowanie zaburzeń krzepnięcia
- Osobisty wywiad obejmujący jedno lub więcej z poniższych:
- Znaczne siniaczenie bez znanego urazu
- Krwawienie z jamy ustnej lub przewodu pokarmowego bez oczywistej zmiany
- Krwawienie z nosa trwające dłużej niż 10 minut (mogące wymagać tamponady lub przyżegania)
Obfite krwawienie miesiączkowe objawiające się zalewaniem i/lub przedłużoną miesiączką, lub obfite krwawienie miesiączkowe z osobistym lub rodzinnym wywiadem krwawienia, jest bardzo sugestywne dla zaburzeń krzepnięcia i powinno skłonić do skierowania do hematologa.6061
Różnicowanie przyczyn krwawienia
Celem diagnostyki jest ustalenie, czy obfite krwawienie miesiączkowe jest spowodowane:6263
- Nieprawidłowościami macicy/endometrium – polipy, mięśniaki, adenomioza, rozrost endometrium, nowotwór
- Zaburzeniami owulacji – zespół policystycznych jajników, zaburzenia endokrynologiczne
- Zaburzeniami krzepnięcia – choroba von Willebranda, małopłytkowość, inne koagulopatie
Ważne jest zdiagnozowanie podstawowej przyczyny, aby określić najlepszą opcję leczenia.64
Obfite krwawienie miesiączkowe może być spowodowane przez nieprawidłowe krzepnięcie krwi, zaburzenie normalnej regulacji hormonalnej lub patologię macicy (np. mięśniaki, polipy, adenomioza).65
Postępowanie po rozpoznaniu
Po zdiagnozowaniu obfitego krwawienia miesiączkowego i określeniu jego przyczyny, należy wdrożyć odpowiednie leczenie. Wybór metody terapii zależy od wielu czynników, w tym przyczyny krwawienia, nasilenia objawów, wieku pacjentki oraz jej planów dotyczących płodności.
Strategie leczenia farmakologicznego
Leczenie farmakologiczne jest zazwyczaj pierwszą linią terapii w przypadku obfitego krwawienia miesiączkowego:666768
- System wewnątrzmaciczny uwalniający lewonorgestrel (LNG-IUS) – rekomendowany jako leczenie pierwszego wyboru w przypadku przewidywanego długoterminowego zarządzania (≥12 miesięcy); zmniejsza krwawienie miesiączkowe nawet o 96% po roku stosowania
- Kwas traneksamowy – lek antyfibrynolityczny, który hamuje aktywację plazminogenu do plazminy, zmniejszając krwawienie o około 58%
- Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) – zmniejszają krwawienie poprzez działanie przeciwzapalne i hamowanie prostaglandyn, redukują krwawienie o około 49%
- Złożone leki antykoncepcyjne – zawierają zarówno estrogen, jak i progesteron, szacuje się, że zmniejszają utratę krwi nawet o 50%
- Noretysterion – lek hormonalny (progestagen), zapobiega proliferacji endometrium i zmniejsza utratę krwi nawet o 83%
W przypadku niepowodzenia początkowego leczenia, przed skierowaniem do specjalisty można zastosować kombinację leczenia niehormonalnego i hormonalnego.69
Leczenie chirurgiczne
Leczenie chirurgiczne jest rozważane, gdy terapia farmakologiczna jest nieskuteczna lub nieodpowiednia:7071
- Ablacja endometrium – niszczy wyściółkę macicy, zatrzymuje lub zmniejsza krwawienie miesiączkowe; ciąża po ablacji jest mało prawdopodobna, ale jeśli wystąpi, ryzyko poważnych powikłań jest znacznie zwiększone
- Histeroskopowa resekcja polipów lub mięśniaków – usunięcie zmian strukturalnych powodujących krwawienie
- Embolizacja tętnic macicznych – małoinwazyjna procedura zmniejszająca dopływ krwi do macicy
- Histerektomia – chirurgiczne usunięcie macicy; jest to ostateczne i najbardziej skuteczne leczenie HMB
Histerektomia jest definitywnym leczeniem obfitego krwawienia miesiączkowego u kobiet, które nie planują już zajść w ciążę.72 Po usunięciu macicy kobieta nie będzie już miała miesiączek i nie będzie mogła zajść w ciążę.73
Leczenie w ostrych przypadkach
W przypadku ostrego, ciężkiego krwawienia miesiączkowego wymagane jest natychmiastowe postępowanie:7475
- Ocena stabilności hemodynamicznej i rozpoczęcie resuscytacji płynami i produktami krwiopochodnymi w razie potrzeby
- Dożylne skoniugowane estrogeny podawane co 4-6 godzin lub doustne złożone tabletki antykoncepcyjne (zawierające 30-50 μg etynyloestradiolu) przyjmowane co 6-8 godzin do ustania krwawienia
- Antyfibrinolityki, takie jak kwas traneksamowy lub aminokapronowy, w formie doustnej lub dożylnej
- Hospitalizacja pacjentek niestabilnych hemodynamicznie lub intensywnie krwawiących
U pacjentek, u których stwierdzono zaburzenia krzepnięcia, należy przypomnieć, że produkty zapobiegające adhezji płytek krwi, takie jak aspiryna lub niesteroidowe leki przeciwzapalne, powinny być stosowane tylko na zalecenie hematologa.76
Monitorowanie i opieka po leczeniu
Pacjentki z obfitym krwawieniem miesiączkowym wymagają regularnej kontroli i monitorowania:7778
- Ocena skuteczności zastosowanego leczenia
- Monitorowanie parametrów morfologicznych krwi, zwłaszcza w kierunku niedokrwistości
- Kontrola i leczenie niedoboru żelaza
- Regularne wizyty kontrolne
- W przypadku braku poprawy – rozważenie alternatywnych metod leczenia
Warto zaznaczyć, że nieleczone obfite krwawienia miesiączkowe mogą zakłócać normalne funkcjonowanie i prowadzić do niedokrwistości, pozostawiając uczucie zmęczenia i osłabienia. Bez odpowiedniego leczenia i pomocy lekarza, mogą pojawić się również inne problemy zdrowotne.79
Ważne jest, aby specjaliści ochrony zdrowia byli świadomi uwarunkowań kulturowych, społecznych i edukacyjnych pacjentek zgłaszających się z HMB, aby zapewnić najlepszą jakość opieki i podejmowanie świadomych decyzji.80
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.