Niedożywienie
Epidemiologia
Niedożywienie pozostaje jednym z kluczowych globalnych problemów zdrowotnych, szczególnie dotykającym dzieci poniżej 5 roku życia, z 22,3% przypadków zahamowania wzrostu i 45 milionami dzieci cierpiących na wyniszczenie, w tym 13,7 miliona w stanie ciężkiego wyniszczenia (dane z 2022 roku). W regionach takich jak Azja Południowa i Afryka Subsaharyjska wskaźniki niedożywienia są szczególnie wysokie, co przekłada się na znaczną śmiertelność dzieci (300 000 zgonów rocznie) oraz długoterminowe konsekwencje rozwojowe i ekonomiczne. Nadzór żywieniowy, obejmujący systematyczne zbieranie i analizę danych antropometrycznych (np. wskaźniki waga-dla-wzrostu, wzrost-dla-wieku, MUAC) oraz wskaźników klinicznych i biochemicznych, jest niezbędny do monitorowania stanu odżywienia populacji, planowania interwencji oraz wczesnego ostrzegania przed kryzysami żywieniowymi. Zalecana wielkość próby w badaniach sondażowych to około 500 dzieci, co zapewnia 95% reprezentatywność, a częstotliwość badań powinna wynosić początkowo co 2 miesiące, a następnie co 3-6 miesięcy.
- Epidemiologia niedożywienia
- Systemy nadzoru żywienia
- Metody nadzoru żywienia
- Badania sondażowe
- Monitorowanie z wykorzystaniem placówek zdrowotnych
- Technologie mobilne w nadzorze żywienia
- Wskaźniki w nadzorze żywienia
- Globalne inicjatywy w nadzorze żywienia
- Zrównoważenie systemów nadzoru żywienia
- Wyzwania i przyszłość nadzoru żywienia
- Wnioski
Epidemiologia niedożywienia
Niedożywienie, we wszystkich swoich formach, stanowi jedno z największych globalnych wyzwań zdrowotnych, odpowiadając za znaczącą część zgonów dzieci poniżej 5 roku życia oraz powodując poważne i długotrwałe skutki rozwojowe, ekonomiczne, społeczne i medyczne dla jednostek, społeczności oraz całych krajów1. Według danych z 2022 roku, około 390 milionów dorosłych na świecie cierpiało z powodu niedowagi, podczas gdy 2,5 miliarda miało nadwagę, w tym 890 milionów cierpiało na otyłość. Wśród dzieci i młodzieży w wieku 5-19 lat, 390 milionów miało nadwagę, w tym 160 milionów żyło z otyłością, a kolejne 190 milionów cierpiało z powodu niedowagi2.
W 2022 roku na świecie ponad jeden na pięć (22,3%) dzieci poniżej 5 roku życia wykazywało zahamowanie wzrostu (stunting)3. Trzy regiony miały szczególnie wysoką częstość występowania zahamowania wzrostu, gdzie około jedna trzecia dzieci była dotknięta tym problemem4. Dodatkowo, 45 milionów dzieci poniżej piątego roku życia cierpiało na wyniszczenie (wasting), z czego 13,7 miliona znajdowało się w stanie ciężkiego wyniszczenia5. Poważnym problemem jest wysoka częstość występowania wyniszczenia w Azji Południowej, gdzie wskaźnik 14,8% wymaga pilnej interwencji i odpowiednich programów leczenia6.
Pomimo globalnego spadku częstości występowania niedożywienia od 2000 roku, w 2022 roku nadal było 735,1 miliona niedożywionych osób na świecie7. Redukcja niedożywienia stanowi kluczowy element Celu Zrównoważonego Rozwoju 2 – „Zero głodu”8. Według Global Hunger Index, Azja Południowa (znana również jako Subkontynent Indyjski) ma najwyższy wskaźnik niedożywienia dzieci wśród regionów świata9. W Indiach 30% dzieci ma niedowagę, co stanowi jeden z najwyższych wskaźników na świecie i prawie dwukrotnie przewyższa wskaźnik w Afryce Subsaharyjskiej10.
Niedożywienie jest bezpośrednio odpowiedzialne za 300 000 zgonów rocznie wśród dzieci poniżej 5 roku życia w krajach rozwijających się i pośrednio przyczynia się do ponad połowy wszystkich zgonów dzieci na świecie11. Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że do 2015 roku częstość występowania niedożywienia miała spaść do 17,6% globalnie, z 113,4 milionami dzieci poniżej 5 roku życia dotkniętymi tym problemem, mierzonym niską masą ciała w stosunku do wieku12.
Mimo znacznej poprawy na poziomie globalnym, wskaźniki niedożywienia i zahamowania wzrostu nadal rosną w Afryce, gdzie wzrosły odpowiednio z 24% do 26,8% oraz z 47,3% do 48% od 1990 roku, przy czym największe wzrosty odnotowano we wschodnim regionie Afryki13. Według World Vision, w Afryce 257 milionów osób doświadcza niedożywienia, co stanowi około 20% całej populacji kontynentu14. Regiony z najwyższymi wskaźnikami niedożywienia w Afryce to region subsaharyjski oraz części Afryki południowej15.
Systemy nadzoru żywienia
Nadzór żywieniowy oznacza systematyczne obserwowanie i podejmowanie decyzji prowadzących do poprawy stanu odżywienia populacji12. Systemy nadzoru żywieniowego obejmują regularne i systematyczne zbieranie danych dotyczących stanu odżywienia i czynników, które na niego wpływają34. Informacje żywieniowe, gdy są odpowiednio powiązane z interwencjami, politykami i programami, mogą pomóc w łagodzeniu niedożywienia, szczególnie w krajach rozwijających się5.
Nadzór żywieniowy ma tradycyjnie trzy główne cele: planowanie długoterminowe, monitorowanie programów oraz wczesne ostrzeganie67. Jest to kluczowy element zdolności rządów i innych agencji do śledzenia postępów w redukcji niedożywienia, promowania odpowiedzialności za ich działania oraz poprawy zdolności do szybkiego reagowania na gwałtowne zmiany stanu odżywienia spowodowane zmiennością cen żywności i innymi wstrząsami8.
Systemy nadzoru żywieniowego gromadzą, analizują, interpretują i raportują dane dotyczące stanu odżywienia populacji, co jest kluczowe dla formułowania strategii reagowania9. Głównymi metodami stosowanymi w nadzorze żywieniowym są: duże ogólnokrajowe badania, powtarzane małe badania, monitoring oparty na klinikach, nadzór w miejscach sentinel oraz dane z rejestrów szkolnych10. W sytuacjach kryzysowych dodatkowe dane mogą pochodzić z szybkich ocen stanu odżywienia i badań przesiewowych11.
Znaczenie nadzoru żywienia
Nadzór stanu odżywienia jest kluczowy dla zrozumienia sytuacji kryzysowych, kierowania i priorytetyzacji działań oraz alokacji zasobów1. Dzieci są pierwsze, które wykazują oznaki niedożywienia podczas niedoboru żywności, a ich stan odżywienia jest wskaźnikiem ilości i stopnia niedożywienia w całej populacji2. Obserwacja przy użyciu wskaźników antropometrycznych jest kluczowa dla wykrycia pogorszenia stanu odżywienia populacji, ponieważ dostarcza informacji o trendach do monitorowania postępów i skuteczności interwencji oraz ułatwia analizę sytuacji geograficznej i kontekstowej, która informuje o priorytetach działań i alokacji zasobów3.
Informacje z nadzoru żywieniowego stanowią coraz ważniejszy mechanizm rozliczania rządów i śledzenia postępów w kierunku międzynarodowych celów4. Modele ekonomiczne sugerują, że zwroty z inwestycji w żywienie mają wysokie wskaźniki korzyści do kosztów i że zapobieganie niedożywieniu powinno być priorytetem rozwojowym5.
W ciągu ostatnich 40 lat informacje pochodzące z nadzoru żywieniowego były wykorzystywane na kilka sposobów, w szczególności do monitorowania sytuacji żywieniowej, identyfikowania czynników związanych z niedożywieniem, informowania o polityce żywieniowej i programowania, śledzenia postępów w osiąganiu celów, służenia jako wczesne ostrzeżenie o zwiększonym ryzyku żywieniowym, oceny świadczenia i zasięgu usług oraz przyczyniania się do oceny programów6.
Wyzwania w nadzorze żywienia
Nadzór żywieniowy w krajach o niskich dochodach jest skomplikowany ze względu na wysokie koszty i trudności logistyczne, często prowadzące do jego braku w krajach o ograniczonych zasobach1. Systemy nadzoru są również ograniczone przez czasochłonne i podatne na błędy ręczne zbieranie danych na papierze, a następnie ręczne wprowadzanie danych. W konsekwencji monitorowanie wyników żywieniowych w czasie rzeczywistym i szybkie reagowanie na kryzysy żywieniowe jest często niemożliwe2.
Największym wyzwaniem dla wszystkich systemów nadzoru żywieniowego jest zapewnienie efektywnych powiązań między informacją a działaniem3. Kwestie takie jak wiarygodność danych, terminowość raportowania, efektywne i wydajne powiązania z działaniem oraz zrównoważoność pozostają wyzwaniem4.
Systemom nadzoru żywieniowego zagraża również stronniczość obserwacyjna. Badanie przeprowadzone w północnej Nigerii wykazało, że powtarzane badania w tym samym cluster-village, nawet jeśli wybrano różne dzieci, prowadzą do stopniowej poprawy stanu odżywienia tej wioski. Nadzór miejsca sentinel w zakresie stanu odżywienia jest podatny na stronniczość obserwacyjną, przy czym miejsce sentinel stopniowo odbiega od stanu społeczności, którą ma reprezentować5.
Metody nadzoru żywienia
Metody stosowane w nadzorze żywienia są różnorodne i obejmują zarówno zbieranie danych pierwotnych, jak i wykorzystanie istniejących źródeł danych. Ostateczne wykorzystanie informacji determinuje optymalną strategię i metody nadzoru1.
Badania sondażowe
Badania sondażowe są powszechnie stosowane w nadzorze żywieniowym. Zalecana wielkość próby dla systematycznego losowego próbkowania wynosi 500 dzieci. Ta wielkość próby zapewni 95-procentowe prawdopodobieństwo, że próba jest reprezentatywna1. W przypadku niektórych badań wielkość próby potrzebna do uzyskania 95-procentowego prawdopodobieństwa wynosi 900 dzieci2.
Początkowo takie badania powinny być przeprowadzane co 2 miesiące. Gdy warunki się ustabilizują, wystarczy przeprowadzać badanie co 3-6 miesięcy3. Dane o częstości występowania zahamowania wzrostu, wyniszczenia i nadwagi u dzieci poniżej 5 roku życia są szacowane poprzez porównanie rzeczywistych pomiarów z międzynarodową standardową populacją referencyjną4.
Monitorowanie z wykorzystaniem placówek zdrowotnych
Zaletami korzystania z danych z systemów zdrowotnych są generalnie: uniknięcie kosztów zbierania danych pierwotnych; szybsza dostępność danych niż w przypadku danych z badań; oraz większy zakres pokrycia5. Nadzór oparty na placówkach zdrowotnych jest często wykorzystywany do monitorowania stanu odżywienia dzieci.
Pediatryczny System Nadzoru Żywieniowego (PedNSS) jest jednym z przykładów takiego systemu. PedNSS to system nadzoru zdrowia publicznego, który monitoruje stan odżywienia dzieci o niskich dochodach w federalnie finansowanych programach zdrowia matki i dziecka6. Dane dotyczące masy urodzeniowej, anemii, karmienia piersią, niskiego wzrostu, niedowagi, nadwagi i otyłości są zbierane dla dzieci, które uczęszczają do klinik zdrowia publicznego w celu rutynowej opieki, edukacji żywieniowej i suplementacji żywności7.
Technologie mobilne w nadzorze żywienia
Technologie telefonii komórkowej mogą pomóc w rozwiązaniu wielu wyzwań związanych z nadzorem żywieniowym i oferują potencjalne korzyści, takie jak: niższe koszty zbierania i przesyłania danych; szybsza transmisja, analiza i rozpowszechnianie danych; lepsza jakość danych; bardziej przejrzyste i inkluzywne procesy zbierania danych z możliwością natychmiastowej informacji zwrotnej dla gospodarstw domowych i społeczności8.
Przykładem wykorzystania technologii mobilnych w nadzorze żywieniowym jest wdrożenie RapidSMS przez UNICEF w Malawi w celu rozwiązania poważnych ograniczeń w krajowym Zintegrowanym Systemie Nadzoru Żywienia i Bezpieczeństwa Żywnościowego (INFSS), który borykał się z powolną transmisją danych, niekompletnymi i niskiej jakości zbiorami danych, wysokimi kosztami operacyjnymi i niskim poziomem własności interesariuszy9.
Wskaźniki w nadzorze żywienia
W nadzorze żywieniowym stosuje się szereg standardowych wskaźników do oceny stanu odżywienia populacji i podstawowych przyczyn niedożywienia. Obejmują one pomiary antropometryczne, wskaźniki kliniczne i biochemiczne chorób z niedoboru mikroelementów, wskaźniki do oceny podstawowych przyczyn niedożywienia, takich jak praktyki opieki, stan zdrowia, woda i warunki sanitarne, oraz wskaźniki bezpieczeństwa żywnościowego, takie jak różnorodność diety10.
Wskaźniki antropometryczne
Wskaźniki antropometryczne są powszechnie stosowane w nadzorze żywieniowym. Główne wskaźniki to:
- Waga-dla-wzrostu (WFH) lub waga-dla-długości (WFL): Mierzy ostre niedożywienie lub wyniszczenie11.
- Wzrost-dla-wieku: Mierzy przewlekłe niedożywienie lub zahamowanie wzrostu12.
- Obwód ramienia (MUAC): Używany jako wskaźnik ostrego niedożywienia13.
Wyniki pomiarów WFH i MUAC identyfikują różne manifestacje ostrego niedożywienia i są zatem komplementarne i addytywne, a nie alternatywne czy wymienne1415. Płeć, wiek i status zahamowania wzrostu wpływają na to, jak dzieci są diagnozowane jako ostro niedożywione przy użyciu różnych wskaźników1617.
Dzieci z mniej niż 80% wagi-dla-wzrostu lub z wynikiem Z-Score poniżej -2 są klasyfikowane jako niedożywione; te z mniej niż 70% wagi-dla-wzrostu lub z wynikiem Z-Score poniżej -3 są uważane za poważnie niedożywione18. Wskaźnik niedożywienia jest definiowany jako odsetek populacji dzieci (od 6 miesięcy do 5 lat), które są poniżej mediany referencyjnej WFH -2 SD lub 80% referencyjnej WFH19.
Wskaźniki mikroelementów
System Informacji o Witaminach i Składnikach Mineralnych WHO (VMNIS) to system nadzoru ustanowiony w odpowiedzi na wezwanie Światowego Zgromadzenia Zdrowia do wzmocnienia globalnego nadzoru nad niedoborami witamin i składników mineralnych, które dotykają prawie jedną trzecią światowej populacji20. VMNIS jest jedynym systemem nadzoru na świecie monitorującym globalną częstość występowania witamin i stanu składników mineralnych w populacjach21.
Globalne inicjatywy w nadzorze żywienia
Światowa Konferencja Żywnościowa w 1974 roku podkreśliła znaczenie ustanowienia globalnego nadzoru żywieniowego do efektywnego monitorowania i rozwiązywania wyzwań żywieniowych1. W odpowiedzi na to, w 1974 roku wspólny Komitet Ekspertów FAO/UNICEF/WHO spotkał się, aby opracować metody nadzoru żywieniowego23.
W dniu 1 kwietnia 2016 roku Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) ogłosiło lata 2016-2025 Dekadą Działań na rzecz Żywienia ONZ. Dekada ta stanowi bezprecedensową okazję do zajęcia się wszystkimi formami niedożywienia4.
WHO dąży do świata wolnego od wszystkich form niedożywienia, w którym wszyscy ludzie osiągają zdrowie i dobrostan5. Jednostka Monitorowania Stanu Odżywienia i Zdarzeń Bezpieczeństwa Żywności (MNF) WHO definiuje wskaźniki i systemy nadzoru żywieniowego, przechowuje i utrzymuje bazy danych żywieniowych, monitoruje trendy żywieniowe i mierzy wpływ krajowych polityk żywnościowych i żywieniowych6.
Regionalne inicjatywy
Międzyrządowy Urząd ds. Rozwoju (IGAD) poprzez swoją Sieć Uczącą się ds. Nadzoru Żywieniowego (LeNNS) we współpracy z Wspólnotą Zdrowia Afryki Wschodniej, Środkowej i Południowej (ECSA-HC), UNICEF, WHO i USAID przeprowadził 4. Warsztaty Techniczne na temat Nadzoru Żywieniowego z tematem: Przejście od Regionalnego Entuzjazmu do Wpływania na Konkretne Działania na Poziomie Krajowym w Nadzorze Żywieniowym7.
IGAD jako organizacja rozwojowa uznaje wyzwania związane z generowaniem i wykorzystaniem danych, które pozostają kluczowe dla rozwoju krajów Afryki Wschodniej i Rogu Afryki. Region liczy ponad 270 milionów mieszkańców i jest gospodarzem ponad 18,3 miliona dzieci, których wzrost został negatywnie dotknięty przez złe odżywianie8.
Zrównoważenie systemów nadzoru żywienia
Zrównoważoność systemów nadzoru żywieniowego jest krytycznym problemem, z którym boryka się wiele krajów na świecie, które zainicjowały nadzór żywieniowy po Światowej Konferencji Żywnościowej w 1974 roku1. Jednym z głównych powodów niepowodzenia systemów nadzoru jest niezdolność rządów krajowych lub lokalnych do zapewnienia poziomu zasobów potrzebnych do utrzymania systemu2.
Aby działania związane z nadzorem żywieniowym były zrównoważone, musi istnieć: zapotrzebowanie na informacje; rozsądny koszt, a także efektywny kosztowo proces; szybkie generowanie i rozpowszechnianie informacji o dobrej jakości; bezpieczna alokacja zasobów ze strony rządu i/lub darczyńcy; oraz centralna, organizująca instytucja dla silnej koordynacji zbierania danych, analizy, interpretacji i komunikacji3.
Przegląd rozwoju nadzoru żywieniowego w krajach o niskich dochodach w ciągu ostatnich 40 lat wskazuje, że zrównoważoność opiera się na kosztach, rozwoju potencjału, lokalizacji bazy instytucjonalnej, zapotrzebowaniu na produkty i uczestnictwie4.
Wyzwania i przyszłość nadzoru żywienia
Kombinacja zmian klimatycznych, szybkiego wzrostu populacji, konfliktów i niestabilności cen żywności już wydaje się spychać kilka biednych regionów w stan permanentnego kryzysu, a istnieje pilna potrzeba zarówno oceny sytuacji, jak i budowania odporności na wstrząsy i stresy spowodowane katastrofami naturalnymi i spowodowanymi przez człowieka1.
W ciągu ostatniej dekady nasze zrozumienie szkodliwych krótko- i długoterminowych konsekwencji niedożywienia dla jednostek, społeczności i narodów wzrosło, a rozległe koszty i straty, które powoduje, w tym zachorowalność, śmiertelność i upośledzony rozwój poznawczy, są szerzej uznawane2.
Uwaga jest obecnie również skupiona na identyfikacji czynników związanych z kontekstem, w którym programy żywieniowe są realizowane, aby uczynić je efektywnymi kosztowo i zrównoważonymi, oraz jak te czynniki mogą być korzystnie wpływane3.
Wzrost zainteresowania żywieniem na poziomie globalnym doprowadził do zobowiązań na wysokim szczeblu do redukcji i zapobiegania niedożywieniu. Działania mające na celu przekształcenie tych zobowiązań w praktykę są utrudniane przez brak danych. Potrzebny jest bardziej efektywny nadzór nad sytuacją żywieniową w krajach na każdym poziomie, aby wspierać politykę i planowanie oraz zapewniać wczesne ostrzeganie o wstrząsach45.
Nowe technologie i innowacje
Nadzór oparty na telefonii komórkowej może poprawić zbieranie danych żywieniowych. Program Family MUAC, który szkoli matki i opiekunów w używaniu taśmy do pomiaru obwodu środkowej części ramienia (MUAC) do wykrywania niedożywienia u dzieci, poprawił nadzór żywieniowy i wczesne wykrywanie niedożywionych dzieci6.
Dane geoprzestrzenne przekształcają rozwój. W przypadku żywienia dostarczają nowych informacji o tym, jak obciążenia niedożywieniem i tempa zmian różnią się w obrębie krajów7. Dane geoprzestrzenne i zdezagregowane pomagają nam zrozumieć, kto jest niedożywiony oraz gdzie i jak ukierunkować działania na poziomach subnarodowych8.
Potrzeba zintegrowanych systemów
Aby osiągnąć świat wolny od niedożywienia dzieci, potrzebujemy zintegrowanego systemu monitorowania żywienia, aby klasyfikować i oceniać obszary geograficzne zagrożone niedożywieniem9. Osiągnięcie międzynarodowego porozumienia jest niezbędne, aby mieć zintegrowany system i ułatwić porównywanie danych u dzieci10.
Proces integracji rozpoczął się i obejmuje kroki w celu przeglądu i aktualizacji obecnych wskaźników żywieniowych w HMIS (Health Management Information System), modyfikacji i dodania większej liczby kluczowych wskaźników oraz utrzymania systemu sentinel, który zbiera szczegółowe wskaźniki11.
Potrzebny jest nowy zestaw wskaźników lub pomiarów, aby śledzić globalną sytuację w zakresie niedożywienia, głodu i niedożywienia12. Istnieje potrzeba rozpoczęcia promowania większej roli danych żywieniowych i zdrowotnych w systemach wczesnego ostrzegania13. Należy rozwijać więcej systemów nadzoru żywieniowego14.
Wnioski
Niedożywienie pozostaje jednym z najważniejszych globalnych wyzwań zdrowia publicznego, szczególnie w krajach o niskich i średnich dochodach. Systemy nadzoru żywieniowego odgrywają kluczową rolę w monitorowaniu stanu odżywienia populacji, identyfikowaniu czynników ryzyka, informowaniu o polityce żywieniowej i programowaniu oraz zapewnianiu wczesnego ostrzegania o zwiększonym ryzyku żywieniowym.
Chociaż istnieją różne metody nadzoru żywieniowego, wiele krajów nadal boryka się z wyzwaniami związanymi z kosztami, pojemnością, jakością danych i zrównoważonością. Nowe technologie, takie jak telefonia komórkowa i dane geoprzestrzenne, oferują obiecujące możliwości pokonania niektórych z tych wyzwań.
Aby odnieść sukces, systemy nadzoru żywieniowego muszą być zrównoważone, osadzone w silnych ramach instytucjonalnych i zdolne do generowania wysokiej jakości informacji, które mogą informować o działaniach. Istnieje również potrzeba lepszej integracji systemów nadzoru żywieniowego w celu ułatwienia porównań między krajami i regionami.
W miarę jak świat zmaga się z wyzwaniami związanymi ze zmianami klimatycznymi, konfliktami i niestabilnością cen żywności, znaczenie skutecznego nadzoru żywieniowego tylko wzrośnie. Inwestowanie w te systemy jest kluczowe dla osiągnięcia celu, jakim jest świat wolny od wszystkich form niedożywienia.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.