Naczyniak
Objawy
Naczyniak (hemangioma) to łagodny guz naczyniowy wynikający z proliferacji komórek śródbłonka, najczęściej występujący u niemowląt, lokalizujący się głównie na głowie i szyi (60%), tułowiu (25%) oraz kończynach (15%). Rozwój naczyniaka przebiega w trzech fazach: szybki wzrost w pierwszych 3-6 miesiącach życia, stabilizacja około 6-12 miesiąca oraz inwolucja rozpoczynająca się między 1 a 3 rokiem życia, trwająca kilka lat. Około 50% naczyniaków zanika do 5 roku życia, 70% do 7 roku życia, a 90% do 10 roku życia. Objawy zależą od lokalizacji i wielkości zmiany; naczyniaki skórne są zwykle bezobjawowe, ale mogą ulegać owrzodzeniu (10% przypadków), krwawieniu lub zakażeniu. Naczyniaki w okolicy oka mogą prowadzić do amblyopii, jaskry lub zaniku nerwu wzrokowego, a wątroby – do dolegliwości bólowych i objawów ucisku przy rozmiarach powyżej 4-5 cm. Naczyniaki kręgosłupa (10-12% populacji) są zazwyczaj bezobjawowe, ale mogą powodować ból, objawy neurologiczne lub złamania kompresyjne. Naczyniaki podgłośniowe stanowią zagrożenie dla drożności dróg oddechowych, manifestując się stridorem i niewydolnością oddechową.
- Charakterystyka naczyniaka (Hemangioma)
- Fazy rozwoju naczyniaka
- Objawy naczyniaków w zależności od lokalizacji
- Naczyniaki skórne
- Naczyniaki oczne
- Naczyniaki wątroby
- Naczyniaki kręgosłupa
- Naczyniaki podgłośniowe
- Naczyniaki innych organów
- Powikłania naczyniaków
- Rodzaje naczyniaków i ich charakterystyka
- Różnice w przebiegu naczyniaków u dzieci i dorosłych
- Kiedy należy zgłosić się do lekarza
- Podsumowanie przebiegu naczyniaków
Charakterystyka naczyniaka (Hemangioma)
Naczyniak (Hemangioma) to łagodny guz naczyniowy powstający w wyniku nadmiernej proliferacji komórek śródbłonka. Jest to jeden z najczęstszych łagodnych guzów skóry u niemowląt i może występować praktycznie w każdej części ciała, najczęściej jednak umiejscawia się na głowie i szyi (około 60% przypadków), tułowiu (25%) oraz kończynach (15%).12
Naczyniaki mogą przybierać różne formy i mieć różny wygląd w zależności od miejsca występowania oraz głębokości zmian. Powierzchowne naczyniaki skóry przypominają często czerwone lub purpurowo-czerwone plamy lub guzki, które są ciepłe w dotyku. Głębiej położone naczyniaki mają zwykle bardziej niebieski lub fioletowy odcień z powodu większej głębokości naczyń krwionośnych w skórze.12
Fazy rozwoju naczyniaka
Rozwój naczyniaka, szczególnie naczyniaka niemowlęcego, przebiega w trzech charakterystycznych fazach:12
Faza proliferacji (wzrostu)
Naczyniak może być widoczny już przy urodzeniu, ale najczęściej pojawia się w ciągu pierwszych tygodni życia jako płaska, czerwona zmiana na skórze.1 Początkowy okres gwałtownego wzrostu przypada na pierwszy rok życia, przy czym najbardziej intensywny wzrost obserwuje się w ciągu pierwszych 3-6 miesięcy życia.12
Naczyniak często zaczyna jako mała, płaska, czerwona plamka, która stopniowo przeobraża się w gąbczasty, gumowaty guzek lub masę wystającą ze skóry. W tym okresie zmiana może ogrzewać się, a jej kolor może się zmieniać wraz z temperaturą ciała dziecka – staje się bardziej widoczna podczas płaczu lub kąpieli w ciepłej wodzie.1
Faza stabilizacji
Po okresie intensywnego wzrostu, zwykle około 6-12 miesiąca życia, naczyniak wchodzi w fazę stabilizacji, kiedy jego wzrost znacznie zwalnia lub ustaje. Jest to okres, w którym zmiana utrzymuje się w stabilnej wielkości przez kilka miesięcy lub nawet lat.12
Faza inwolucji (zanikania)
Ostatnią fazą jest inwolucja, czyli stopniowe zanikanie naczyniaka. Proces ten rozpoczyna się zwykle między 1 a 3 rokiem życia i może trwać przez kilka lat. W trakcie tej fazy naczyniak stopniowo zmienia kolor z jaskrawoczerwonego na szary lub matowy, staje się bardziej miękki i spłaszcza się.12
Szacuje się, że około 50% naczyniaków zanika do 5 roku życia, 70% do 7 roku życia, a 90% do 10 roku życia.12 Po całkowitym zaniku naczyniaka, skóra może być nieznacznie przebarwiona lub lekko uniesiona.1
Objawy naczyniaków w zależności od lokalizacji
Objawy naczyniaka zależą głównie od jego lokalizacji, wielkości oraz tempa wzrostu. Większość naczyniaków jest bezobjawowa, ale niektóre mogą powodować różnorodne dolegliwości.1
Naczyniaki skórne
Naczyniaki skórne zwykle nie powodują żadnych objawów poza widocznymi zmianami kosmetycznymi. Prezentują się jako:12
- Uniesione, czerwone lub czerwono-purpurowe zmiany na skórze
- Masywne, uniesione, niebieskawe guzki z widocznymi naczyniami krwionośnymi
- Zmiany miękkie w dotyku, czasem wystające na szypule
Naczyniaki skórne mogą ulec uszkodzeniu, co może prowadzić do krwawienia, owrzodzenia lub zakażenia.1 Owrzodzenie jest najczęstszym powikłaniem i występuje w około 10% przypadków, szczególnie w lokalizacjach takich jak okolica anogenitalna, dolna warga, pacha czy szyja.1
Naczyniaki oczne
Naczyniaki w okolicy oka mogą powodować poważne problemy z widzeniem:12
- Zaburzenia rozwoju widzenia prowadzące do amblyopii (tzw. „leniwe oko”)
- Jaskra
- Ucisk na nerw wzrokowy prowadzący do jego zaniku
- Utrata widzenia
Naczyniaki naczyniówki oka mogą powodować dalekowzroczność, zniekształcone widzenie (metamorfopsja), błyski światła lub niewyraźne widzenie w wyniku uniesienia siatkówki.1
Naczyniaki wątroby
Naczyniaki wątroby to jedne z najczęstszych łagodnych guzów tego narządu, występujące u około 20% populacji, częściej u kobiet. Większość naczyniaków wątroby jest bezobjawowa i zostaje wykryta przypadkowo podczas badań obrazowych wykonywanych z innych przyczyn.1
Objawy pojawiają się zwykle dopiero gdy naczyniak osiągnie znaczne rozmiary (powyżej 4-5 cm) i mogą obejmować:123
- Ból w prawym górnym kwadrancie brzucha
- Uczucie pełności po spożyciu nawet niewielkiej ilości pokarmu
- Nudności i wymioty
- Wzdęcie brzucha
- Żółtaczka (rzadko) w wyniku ucisku na drogi żółciowe
W bardzo rzadkich przypadkach może dojść do pęknięcia naczyniaka wątroby i krwawienia do jamy otrzewnej, co jest stanem zagrażającym życiu i objawia się nagłym, silnym bólem brzucha oraz objawami wstrząsu krwotocznego.12
Naczyniaki kręgosłupa
Naczyniaki kręgosłupa to jedne z najczęstszych pierwotnych guzów kręgosłupa, występujące u około 10-12% populacji ogólnej. Najczęściej występują w odcinku piersiowym i lędźwiowym kręgosłupa. Większość (około 99%) jest bezobjawowa, ale w rzadkich przypadkach mogą powodować objawy.12
Do objawów naczyniaków kręgosłupa należą:123
- Ból pleców, często nasilający się podczas aktywności
- Ból promieniujący wzdłuż nerwu z powodu ucisku lub podrażnienia korzenia nerwowego
- Drętwienie lub osłabienie kończyn górnych lub dolnych
- Zaburzenia koordynacji
- Problemy z kontrolą pęcherza i jelit (w zaawansowanych przypadkach)
W bardzo rzadkich przypadkach, naczyniak kręgosłupa może powodować złamanie kompresyjne kręgu lub krwawienie, co może prowadzić do nagłego ucisku na rdzeń kręgowy.1
Naczyniaki podgłośniowe
Naczyniaki podgłośniowe to rzadkie zmiany występujące w drogach oddechowych poniżej strun głosowych. Mogą one stwarzać poważne zagrożenie, gdyż rozrastając się, mogą blokować drogi oddechowe i wpływać na zdolność dziecka do oddychania.1
Objawy naczyniaków podgłośniowych obejmują:12
- Uporczywy kaszel przypominający krup
- Głośny oddech lub stridor
- Trudności w oddychaniu
W ciężkich przypadkach dziecko może wykazywać oznaki niewydolności oddechowej.1
Naczyniaki innych organów
Naczyniaki mogą występować również w innych narządach, takich jak:1
- Płuca – objawy mogą obejmować przewlekły kaszel, nawracające infekcje i krwioplucie
- Przewód pokarmowy – objawy mogą obejmować krwawienie z przewodu pokarmowego
- Mózg – objawy mogą obejmować bóle głowy, nudności, wymioty, zaburzenia równowagi i koordynacji kończyn
- Ucho wewnętrzne – może powodować utratę słuchu, zawroty głowy i szumy uszne
Powikłania naczyniaków
Mimo że większość naczyniaków jest bezobjawowa i nie powoduje problemów, mogą wystąpić powikłania, szczególnie w przypadku dużych zmian lub w zależności od lokalizacji:12
Powikłania funkcjonalne
- Zaburzenia widzenia – gdy naczyniak znajduje się w okolicy oka
- Problemy z oddychaniem – gdy naczyniak blokuje drogi oddechowe
- Trudności z karmieniem – przy naczyniakach w okolicy ust
- Zaburzenia słuchu – przy naczyniakach w okolicy ucha
- Problemy z wypróżnianiem – przy naczyniakach w okolicy odbytu
Powikłania miejscowe
- Owrzodzenie – naczyniaki mogą ulegać owrzodzeniu, szczególnie podczas fazy szybkiego wzrostu
- Krwawienie – uszkodzone naczyniaki mogą krwawić, choć znaczące krwawienie jest rzadkie
- Zakażenie – owrzodzone naczyniaki mogą się zakażać
- Ból – szczególnie przy naczyniaków owrzodzonych lub umiejscowionych w miejscach narażonych na urazy
Powikłania kosmetyczne
- Trwałe przebarwienia skóry
- Blizny – szczególnie po owrzodzeniach
- Nadmiar luźnej, pomarszczonej skóry w miejscach, które były rozciągnięte przez naczyniak
- Widoczne naczynia krwionośne na powierzchni skóry po zaniku naczyniaka
Powikłania systemowe
- Niewydolność serca – w rzadkich przypadkach, gdy naczyniak jest bardzo duży lub występuje wiele naczyniaków
- Niedoczynność tarczycy – w rzadkich przypadkach
- Niedokrwistość – przy dużych lub licznych naczyniakach
Rodzaje naczyniaków i ich charakterystyka
Naczyniak niemowlęcy
Najbardziej typowym rodzajem naczyniaka jest naczyniak niemowlęcy, który pojawia się w pierwszych tygodniach życia i przechodzi przez opisane wcześniej fazy rozwoju. Charakteryzuje się szybkim wzrostem w pierwszych miesiącach życia, a następnie stopniowym zanikiem, który zwykle kończy się przed ukończeniem 10 roku życia.12
Naczyniak wrodzony
Naczyniaki wrodzone są obecne już przy urodzeniu i mają inny przebieg niż naczyniaki niemowlęce. Wyróżnia się dwa główne typy:12
- Szybko zanikający naczyniak wrodzony (RICH) – osiąga pełny rozmiar przy urodzeniu i szybko zanika w ciągu pierwszego roku życia dziecka
- Niezanikający naczyniak wrodzony (NICH) – osiąga pełny rozmiar przy urodzeniu, ale nie zanika z czasem
Naczyniak jamisty
Naczyniaki jamiste składają się z dużych, nieprawidłowych przestrzeni naczyniowych wypełnionych krwią. Mogą występować w różnych narządach, takich jak wątroba, mózg, rdzeń kręgowy czy skóra. Naczyniaki jamiste mają tendencję do powolnego wzrostu i zwykle nie zanikają samoistnie.1
Różnice w przebiegu naczyniaków u dzieci i dorosłych
Przebieg naczyniaków różni się znacząco między dziećmi a dorosłymi:1
Naczyniaki u dzieci
- Najczęściej pojawią się w pierwszych tygodniach życia
- Przechodzą przez fazę szybkiego wzrostu, następnie stabilizacji i inwolucji
- Większość zanika do 5-10 roku życia
- Wymagają monitorowania, a rzadziej leczenia tylko w przypadku komplikacji
Naczyniaki u dorosłych
- Najczęściej pojawiają się po 30 roku życia
- Zwykle pozostają małe (kilka milimetrów)
- Nie zanikają samoistnie
- Najczęściej występują w wątrobie lub kręgosłupie
- Większość jest bezobjawowa i odkrywana przypadkowo
U dorosłych naczyniaki najczęściej dotyczą kręgosłupa (występują u około 10% populacji) oraz wątroby (u około 20% populacji). Objawy pojawiają się tylko w mniej niż 1% przypadków naczyniaków kręgosłupa i rzadko w przypadku naczyniaków wątroby, chyba że osiągną znaczne rozmiary.12
Kiedy należy zgłosić się do lekarza
Większość naczyniaków nie wymaga leczenia i zanika samoistnie, jednak w następujących przypadkach należy skonsultować się z lekarzem:12
- Gdy naczyniak szybko rośnie lub osiąga duże rozmiary
- Gdy znajduje się w miejscu, które może utrudniać widzenie, oddychanie, słyszenie, mówienie lub ruch
- Gdy naczyniak ulega owrzodzeniu, krwawi lub wygląda na zakażony
- Gdy powoduje znaczny ból lub dyskomfort
- Gdy występuje wiele naczyniaków w różnych częściach ciała
- Gdy naczyniak znajduje się na narządach wewnętrznych, takich jak wątroba, jelita czy mózg
W przypadku naczyniaków kręgosłupa, należy zgłosić się do lekarza, jeśli występuje ból pleców, który powoduje znaczny dyskomfort i ogranicza codzienne aktywności, lub jeśli pojawia się drętwienie lub osłabienie kończyn.1
W przypadku naczyniaków wątroby, które zwykle są bezobjawowe, należy skonsultować się z lekarzem, jeśli wystąpią objawy takie jak ból w prawym górnym kwadrancie brzucha, nudności, wymioty lub uczucie pełności po spożyciu małych ilości pokarmu.1
Podsumowanie przebiegu naczyniaków
Naczyniaki, a szczególnie naczyniaki niemowlęce, mają zwykle dobrą prognozę i w większości przypadków zanikają samoistnie bez pozostawienia trwałych śladów. Przebieg naczyniaka obejmuje fazę szybkiego wzrostu w pierwszych miesiącach życia, następnie fazę stabilizacji i ostatecznie fazę inwolucji trwającą kilka lat.12
Mimo że większość naczyniaków jest bezobjawowa i nie wymaga leczenia, w niektórych przypadkach, szczególnie gdy naczyniak znajduje się w krytycznych lokalizacjach lub powoduje powikłania, może być konieczne wdrożenie odpowiedniego postępowania terapeutycznego. Kluczowe jest wczesne rozpoznanie potencjalnie problematycznych naczyniaków i odpowiednie monitorowanie ich rozwoju.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.