Leptospiroza (choroba weila)
Epidemiologia
Leptospiroza, znana również jako choroba Weila, jest najpowszechniejszą chorobą odzwierzęcą na świecie, z ponad milionem ciężkich przypadków rocznie i około 60 000 zgonów. Zapadalność jest szczególnie wysoka w klimatach tropikalnych, sięgając od 10 do ponad 100 przypadków na 100 000 mieszkańców rocznie, podczas gdy w klimacie umiarkowanym wynosi 0,1-1/100 000. Główne rezerwuary stanowią ssaki, zwłaszcza gryzonie, a transmisja na człowieka następuje przez kontakt z moczem zakażonych zwierząt lub skażonym środowiskiem, wnikając przez uszkodzoną skórę lub błony śluzowe. Czynniki ryzyka obejmują ekspozycję zawodową (rolnicy, weterynarze), rekreacyjną (sporty wodne), warunki socjoekonomiczne oraz podróże do obszarów endemicznych. Choroba wykazuje sezonowość związaną z opadami i temperaturą powyżej 22°C, co sprzyja przetrwaniu Leptospira w środowisku.
- Globalny zasięg leptospirozy
- Epidemiologia leptospirozy
- Ogniska choroby i nadzór epidemiologiczny
- Czynniki wpływające na epidemiologię leptospirozy
- Czynniki klimatyczne i środowiskowe
- Czynniki społeczno-ekonomiczne
- Globalizacja i podróże międzynarodowe
- Zapobieganie i kontrola leptospirozy
- Wnioski i przyszłe kierunki
Globalny zasięg leptospirozy
Leptospiroza (choroba Weila) jest uznawana za najbardziej rozpowszechnioną chorobę odzwierzęcą na świecie. Choroba ta stanowi istotny problem zdrowia publicznego o rosnącym znaczeniu. Według systematycznych przeglądów i modelowania matematycznego szacuje się, że na całym świecie występuje ponad milion przypadków ciężkiej leptospirozy rocznie, prowadzących do około 60 000 zgonów.123 Ciężkie przypadki stanowią około 5-15% wszystkich zakażeń leptospirozą.4
Leptospiroza występuje na wszystkich kontynentach, jednak jej zapadalność jest znacznie wyższa w regionach tropikalnych i subtropikalnych. Szacuje się, że w klimacie tropikalnym zapadalność jest niemal 10 razy wyższa niż w klimacie umiarkowanym.56 Regiony o najwyższej zapadalności to Azja Południowa i Południowo-Wschodnia, Oceania, Karaiby, części Afryki Subsaharyjskiej oraz części Ameryki Łacińskiej.78
W klimacie umiarkowanym leptospiroza wykazuje sezonowość, z najwyższą liczbą zachorowań przypadającą na późne lato lub wczesną jesień, natomiast w krajach tropikalnych szczyt zachorowań przypada na porę deszczową.910 Ta sezonowość związana jest z optymalnymi warunkami przeżycia bakterii Leptospira w środowisku – bakterie najlepiej rozwijają się w świeżej wodzie, wilgotnej zasadowej glebie, na roślinności i w błocie w temperaturach powyżej 22°C.11
Zapadalność w różnych regionach świata
Zapadalność na leptospirozę znacznie różni się w zależności od regionu geograficznego:
- W regionach tropikalnych zapadalność może wynosić od 10 do ponad 100 przypadków na 100 000 mieszkańców rocznie.1213
- W klimacie umiarkowanym zapadalność jest znacznie niższa i wynosi od 0,1 do 1 przypadku na 100 000 mieszkańców rocznie.14
- W Stanach Zjednoczonych rocznie notuje się około 100-200 przypadków, z czego około połowa występuje na Hawajach.1516
- W Wielkiej Brytanii w 2017 roku zgłoszono 92 przypadki.17
- We Francji kontynentalnej leptospiroza dotyka 600-700 osób rocznie, co daje roczną zapadalność 1/100 000 mieszkańców.18
- W Anglii w latach 2020-2023 średnio rocznie potwierdzano laboratoryjnie 57 przypadków oraz 89 przypadków prawdopodobnych.19
Należy jednak podkreślić, że faktyczna liczba przypadków jest prawdopodobnie znacznie wyższa, ponieważ leptospiroza jest chorobą niedodiagnozowaną i niedostatecznie zgłaszaną ze względu na niespecyficzne objawy przypominające wiele innych chorób gorączkowych oraz ograniczony dostęp do diagnostyki w wielu regionach.2021
Epidemiologia leptospirozy
Rezerwuary zakażenia
Ssaki stanowią główny rezerwuar bakterii Leptospira. Środowisko może pełnić rolę rezerwuaru wtórnego, gdy zostanie zanieczyszczone moczem zakażonych zwierząt.2223 Zidentyfikowano około 160 gatunków ssaków jako naturalne nosicielstwo patogennych gatunków Leptospira.24
Gryzonie, szczególnie szczury, są najważniejszymi rezerwuarami w podtrzymywaniu transmisji w większości środowisk.2526 Bakterie bytują w kanalikach nerkowych zakażonych ssaków i są wydalane z moczem.27 Poza gryzoniami, bakterie infekują różnorodne dzikie i udomowione ssaki, w szczególności bydło, świnie, psy, konie, owce i kozy.28
Ludzie są gospodarzami przypadkowymi, zakażając się incydentalnie po kontakcie ze zwierzętami lub skażonym środowiskiem.2930 Przeniesienie bakterii na człowieka następuje przez wrota zakażenia, w tym skaleczenia lub otarcia skóry, błony śluzowe lub spojówki.3132
Czynniki ryzyka zakażenia
Główne czynniki ryzyka zakażenia leptospirozą obejmują:
- Narażenie zawodowe – dotyczy rolników, weterynarzy, pracowników rzeźni, górników, pracowników kanalizacji i osób mających kontakt ze zwierzętami, szczególnie gryzoniami.333435
- Aktywności rekreacyjne – szczególnie sporty wodne (kajakarstwo, rafting, pływanie) w zbiornikach słodkowodnych, zwłaszcza po intensywnych opadach deszczu.3637
- Narażenie domowe – mieszkanie w pobliżu infestacji gryzoni, szczególnie w obszarach o niskim standardzie sanitarnym.3839
- Niski status społeczno-ekonomiczny – w tropikach endemiczna leptospiroza jest głównie chorobą ubóstwa.40
- Podróże do obszarów endemicznych – szczególnie podczas aktywności z ekspozycją na wodę lub błoto.4142
Długotrwała ekspozycja na skażoną wodę oraz aktywności wiążące się z zanurzeniem głowy lub połykaniem wody zwiększają ryzyko zakażenia.43 Uczestnictwo w aktywnościach obejmujących kontakt z błotem (np. wyścigi przygodowe) również zwiększa ryzyko zakażenia.44
Wzorce epidemiologiczne
Leptospiroza występuje najczęściej u dorosłych mężczyzn.4546 Jest to związane głównie z narażeniem zawodowym i rekreacyjnym. Nieproporcjonalnie wysoka liczba przypadków dotyczy ekonomicznie aktywnych młodych dorosłych mężczyzn w wieku 20-49 lat.4748
Badania wykazały zróżnicowane wzorce epidemiologiczne leptospirozy w zależności od warunków środowiskowych:
- Pierwszy wzorzec występuje głównie w klimacie umiarkowanym, z ograniczoną liczbą serowarów i rezerwuarów zwierzęcych.
- Drugi wzorzec występuje w wilgotnych regionach tropikalnych, z większą liczbą serowarów i rezerwuarów zwierzęcych, w tym psów i innych zwierząt domowych.49
- Trzeci wzorzec obserwuje się w środowiskach miejskich, gdzie głównym wektorem są szczury.50
W ostatnich latach leptospiroza rozprzestrzeniła się ze swojej tradycyjnej bazy wiejskiej, stając się przyczyną epidemii w ubogich miejskich dzielnicach slumsów w krajach rozwijających się.51
Ogniska choroby i nadzór epidemiologiczny
Ogniska leptospirozy
Choroba u ludzi zazwyczaj występuje sporadycznie, chociaż ogniska mogą powstawać w wyniku ekspozycji na wspólne źródło zakażenia.5253 Duże ogniska, dotykające tysiące osób i powodujące dziesiątki lub setki zgonów, były zgłaszane wielokrotnie.5455
Ogniska leptospirozy mają tendencję do występowania po intensywnych opadach deszczu lub powodziach w obszarach endemicznych, szczególnie w obszarach o złych warunkach mieszkaniowych i sanitarnych.5657 Udokumentowano liczne ogniska po powodziach w gęsto zaludnionych krajach rozwijających się, w tym w Brazylii, Indiach i na Filipinach.58
W Stanach Zjednoczonych ogniska leptospirozy wystąpiły po powodziach w popularnych destynacjach turystycznych, w tym na Florydzie, Hawajach, w Puerto Rico i na Wyspach Dziewiczych.59 Ogniska związane były również z zawodami triathlonowymi w regionie Środkowego Zachodu oraz zawodami sportów ekstremalnych w Azji.60
Nadzór epidemiologiczny
Leptospiroza jest chorobą podlegającą zgłoszeniu w wielu krajach, chociaż systemy nadzoru różnią się znacznie pod względem jakości i dostępności.61 W Stanach Zjednoczonych leptospiroza została ponownie włączona do chorób podlegających zgłoszeniu na poziomie krajowym od stycznia 2013 roku.62
W Polsce leptospiroza również podlega obowiązkowi zgłaszania w ramach nadzoru nad chorobami zakaźnymi. W wielu krajach wprowadzono podobne systemy:
- W Irlandii leptospiroza jest chorobą podlegającą zgłoszeniu.63
- W Australii jest to choroba podlegająca zgłoszeniu na poziomie krajowym, a przypadki śledzone są przez Krajowy System Nadzoru nad Chorobami Podlegającymi Zgłoszeniu (NNDSS).6465
- We Francji leptospiroza jest chorobą podlegającą zgłoszeniu od sierpnia 2023 roku.66
- W Korei Południowej leptospiroza została uznana za chorobę podlegającą zgłoszeniu w 1987 roku.6768
- W Danii diagnostyka leptospirozy jest wykonywana wyłącznie w Statens Serum Institut, który służy również jako laboratorium referencyjne dla diagnostyki leptospirozy w krajach nordyckich.69
Pomimo tych systemów nadzoru, rzeczywista zachorowalność na leptospirozę pozostaje prawdopodobnie niedoszacowana ze względu na trudności diagnostyczne i niską świadomość wśród pracowników służby zdrowia.70
Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym
Nadzór nad leptospirozą napotyka na szereg wyzwań:
- Brak obowiązku zgłaszania w wielu krajach lub nieegzekwowanie tych przepisów.71
- Trudności diagnostyczne – objawy leptospirozy przypominają wiele innych chorób gorączkowych, co prowadzi do błędnego diagnozowania lub nierozpoznania.7273
- Ograniczony dostęp do diagnostyki – zwłaszcza w obszarach endemicznych o niskich dochodach.74
- Różnice w metodologii diagnostycznej i kryteriach przypadków między krajami.75
Poprawa diagnostyki ma kluczowe znaczenie dla lepszego zrozumienia złożonej epidemiologii leptospirozy, zarządzania ostrym zakażeniem oraz umożliwienia nadzoru i kontroli transmisji od subklinicznie zakażonych gospodarzy rezerwuarowych.7677
Czynniki wpływające na epidemiologię leptospirozy
Czynniki klimatyczne i środowiskowe
Leptospiroza wykazuje wyraźną korelację z warunkami klimatycznymi i środowiskowymi:
- Istnieje bezpośrednia korelacja między ilością opadów a zapadalności na leptospirozę, co czyni ją chorobą sezonową w klimacie umiarkowanym i całoroczną w klimacie tropikalnym.78
- Bakterie Leptospira mogą przetrwać w środowisku do trzech miesięcy w sprzyjających warunkach, głównie w wilgotnej zasadowej glebie lub stojących lub wolno płynących zbiornikach słodkowodnych.79
- Ogniska leptospirozy występują w sprzyjających warunkach, takich jak powodzie i monsuny.80
- Zmiana klimatu, powodująca zakłócenia regionalnych opadów i temperatur, może wpływać na epidemiologię leptospirozy.81
Połączenie wpływów zmian klimatycznych, takich jak rosnące temperatury, powodzie i klęski żywiołowe, masowa migracja, ubóstwo oraz wyzwania związane ze zdrowiem publicznym przy niewystarczającej infrastrukturze zdrowotnej i sanitarnej zwiększa ryzyko leptospirozy.82
Czynniki społeczno-ekonomiczne
Leptospiroza jest często określana jako choroba ubóstwa, szczególnie w tropikach.83 Czynniki społeczno-ekonomiczne mające wpływ na epidemiologię obejmują:
- Słabe warunki mieszkaniowe i sanitarne, które sprzyjają infestacji gryzoni.84
- Urbanizacja – migracja ubogiej ludności wiejskiej do miast przyczyniła się do tego, że leptospiroza stała się miejskim problemem zdrowia publicznego.85
- Niski dostęp do opieki zdrowotnej, prowadzący do opóźnionej diagnostyki i leczenia.86
- Praktyki rolnicze i hodowlane, które zwiększają kontakt z potencjalnie zakażonymi zwierzętami.87
Ogniska leptospirozy mają tendencję do występowania po intensywnych opadach deszczu lub powodziach w obszarach endemicznych, szczególnie w obszarach miejskich krajów o niskim i średnim dochodzie, gdzie warunki mieszkaniowe i sanitarne są złe, a infestacja gryzoni jest powszechna.88
Globalizacja i podróże międzynarodowe
Globalizacja i zwiększona mobilność ludności przyczyniają się do zmieniającej się epidemiologii leptospirozy:
- Podróże międzynarodowe, szczególnie do tropikalnych krajów rozwijających się, stanowią istotne źródło narażenia zawodowego i rekreacyjnego.89
- Leptospiroza jako choroba rekreacyjna u podróżnych wzrasta w krajach zachodnich.90
- Podróżni do obszarów endemicznych są narażeni na zwiększone ryzyko, szczególnie podczas uczestnictwa w rekreacyjnych aktywnościach w wodach słodkowodnych.91
Przemieszczanie się zwierząt domowych może również przyczyniać się do wprowadzenia nowych serowarów Leptospira do regionów, w których wcześniej nie występowały.92
Zapobieganie i kontrola leptospirozy
Zapobieganie i kontrola leptospirozy opierają się na kilku strategiach:
- Dobra higiena i odpowiednie praktyki gospodarowania odpadami, szczególnie wokół pól, zbiorników wodnych i gospodarstw.93
- Kontrola gryzoni – szczególnie ważna, ponieważ gryzonie są głównym rezerwuarem leptospirozy.9495
- Środki ochrony osobistej – używanie odpowiedniej odzieży ochronnej, w tym butów do kolan, rękawic przy pracy w potencjalnie skażonym środowisku.96
- Unikanie potencjalnie skażonej wody – szczególnie podczas powodzi i po intensywnych opadach deszczu.97
- Profilaktyka antybiotykowa – w niektórych obszarach wysokiego ryzyka zaleca się tygodniową profilaktykę antybiotykową dla grup zawodowych narażonych na wysokie ryzyko leptospirozy.98
Obecnie nie ma dostępnej powszechnej szczepionki przeciwko leptospirozie dla ludzi. Szczepionki dla ludzi są dostępne tylko w niektórych krajach, takich jak Kuba i Francja, jednak mogą chronić tylko przed niektórymi formami bakterii Leptospira i mogą nie zapewniać długotrwałej odporności.99100
Współpraca międzysektorowa i tworzenie sieci między sektorem zdrowia, rolnictwa i weterynaryjnym są niezbędne do zapobiegania chorobie poprzez kontrolę wektorów i zarządzanie środowiskiem.101
Wnioski i przyszłe kierunki
Leptospiroza pozostaje istotnym globalnym problemem zdrowia publicznego, szczególnie w regionach tropikalnych i subtropikalnych. Pomimo jej znaczącego wpływu na zdrowie publiczne, choroba ta jest często niedodiagnozowana i niedostatecznie zgłaszana ze względu na niespecyficzne objawy i ograniczony dostęp do diagnostyki.102
Przyszłe badania powinny koncentrować się na:
- Dokładniejszym oszacowaniu obciążenia chorobą leptospirozą na całym świecie.103
- Zrozumieniu patofizjologii ciężkiej leptospirozy w celu opracowania ukierunkowanych immunoterapii i szczepionek.104
- Opracowaniu ekonomicznych i dokładnych testów diagnostycznych typu point-of-care.105
- Poprawie systemów nadzoru w celu lepszego monitorowania i kontroli choroby.106
Zrozumienie aspektów epidemiologicznych leptospirozy jest kluczowym krokiem w projektowaniu interwencji mających na celu zmniejszenie ryzyka przenoszenia choroby.107 Co najważniejsze, decydenci i urzędnicy zdrowia publicznego powinni być przekonani, że zajęcie się głównymi warunkami ubóstwa, takimi jak zła sanitacja, może prowadzić do eliminacji choroby.108
Leptospiroza najlepiej jest rozumiana z perspektywy „Jedno Zdrowie” (One Health), biorąc pod uwagę złożoną interakcję patogennych organizmów i zwierząt, które mogą zostać zakażone, pośredniczyć w transmisji zoonotycznej i utrzymywać patogenne leptospiry w środowisku.109
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.