Keratitis
Patofizjologia i mechanizm
Keratitis to zapalenie rogówki, które może mieć etiologię bakteryjną, wirusową, grzybiczą lub pierwotniakową, a także postać neurotroficzną. Patogeneza obejmuje adhezję patogenów do nabłonka rogówki, inwazję do zrębu, rekrutację neutrofili i makrofagów oraz uwalnianie enzymów proteolitycznych i toksyn, prowadzących do martwicy i uszkodzenia tkanki. Bakterie takie jak Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus i Streptococcus pneumoniae są najczęstszymi czynnikami bakteryjnego keratitis, z P. aeruginosa silnie powiązaną z noszeniem soczewek kontaktowych. Wirusowe keratitis najczęściej wywołują HSV-1 i VZV, natomiast grzybicze keratitis jest częstsze w klimatach tropikalnych i często związane z urazem roślinnym. Acanthamoeba keratitis, choć rzadka, jest poważną infekcją, szczególnie u użytkowników soczewek kontaktowych. Neurotroficzne keratitis (NK) charakteryzuje się zmniejszoną wrażliwością rogówki i może prowadzić do owrzodzeń i perforacji, często związane z uszkodzeniem nerwu trójdzielnego. Kluczowe czynniki predysponujące to noszenie soczewek kontaktowych, urazy rogówki, stosowanie kortykosteroidów oraz choroby ogólnoustrojowe jak cukrzyca czy HIV.
- Patogeneza Keratitis – Wprowadzenie
- Mechanizm Zakażenia i Podstawy Patogenezy
- Patogeneza Różnych Typów Keratitis
- Bakteryjne Keratitis
- Wirusowe Keratitis
- Grzybicze Keratitis
- Acanthamoeba Keratitis
- Neurotroficzne Keratitis
- Czynniki Ryzyka i Predysponujące dla Keratitis
- Odpowiedź Immunologiczna w Keratitis
- Nowe Podejścia Terapeutyczne w Leczeniu Keratitis
- Wpływ Genów i Ferroptoza w Patogenezie Keratitis
- Podsumowanie Mechanizmów Patogenezy Keratitis
Patogeneza Keratitis – Wprowadzenie
Keratitis to stan zapalny rogówki, przeźroczystej kopuły na przedniej powierzchni oka, która pokrywa źrenicę i tęczówkę. Jest to poważny problem okulistyczny, który może prowadzić do powikłań zagrażających widzeniu, takich jak bliznowacenie rogówki, perforacja, zapalenie wnętrza gałki ocznej, a ostatecznie ślepota. Cechą charakterystyczną keratitis, zwłaszcza bakteryjnego, jest jego szybki postęp – zniszczenie rogówki może być kompletne w ciągu 24-48 godzin przy bardziej zjadliwych bakteriach. Owrzodzenie rogówki, tworzenie się ropni w zrębie, obrzęk otaczającej rogówki i zapalenie przedniego odcinka są charakterystyczne dla tej choroby.123
Keratitis może być wywołany przez różne czynniki zakaźne, w tym bakterie, wirusy, grzyby i pierwotniaki, lub może mieć charakter niezakaźny. W normalnych warunkach infekcja zdrowej rogówki jest rzadka. Przerwanie integralności nabłonka rogówki i/lub nieprawidłowy film łzowy umożliwia wniknięcie mikroorganizmów do zrębu rogówki, gdzie mogą się namnażać i powodować owrzodzenie. Co więcej, niektóre bakterie mogą penetrować nieuszkodzony nabłonek rogówki, powodując infekcję.12
Mechanizm Zakażenia i Podstawy Patogenezy
Główne defekty i urazy nabłonka są kluczowymi czynnikami predysponującymi, które czynią oko podatnym na patogeny rogówki. Leżące u podstaw mechanizmy molekularne związane z patogenezą drobnoustrojów obejmują zarówno czynniki wirulencji, jak i czynniki gospodarza, które pomagają w progresji keratitis, prowadząc do uszkodzenia tkanki oka.12
Infekcja wywołuje rekrutację leukocytów wielojądrzastych i makrofagów. Hydrolazy i proteazy uwolnione przez te komórki zapalne są głównie odpowiedzialne za topnienie i martwicę zrębu rogówki. W zakażeniach gram-ujemnych endotoksyna odgrywa główną rolę i zwiększa odpowiedź zapalną.1 W procesie zapalenia rogówki można wyróżnić cztery stadia: postępującą infiltrację, aktywne owrzodzenie, regresję i gojenie.2
Adhezja i Inwazja Patogenów
Pierwszym krokiem w patogenezie keratitis jest adhezja mikroba do powierzchni rogówki. Wiele bakterii wykazuje kilka adhezyn na strukturach fimbriowanych i niefimbriowanych, które mogą pomagać w ich przyleganiu do komórek rogówki gospodarza. Proces adhezji jest pośredniczony przez różne białka, wśród których najważniejsze jest białko wiążące mannozę wydzielane przez ameby w przypadku Acanthamoeba keratitis.12
Po adhezji i przerwaniu nabłonka rogówki, patogeny inwazyjne wnikają do leżącego pod nim kolagenowego zrębu. Proces inwazji zrębu jest pośredniczony przez liczne produkty drobnoustrojów, w tym metaloproteinazy i proteazy serynowe. W modelu zwierzęcym wykazano, że pseudomonady nie są w stanie wywołać inwazyjnego zakażenia w obecności nieuszkodzonego nabłonka rogówki i wymagały towarzyszącego urazu.12
Rola Komórek Zapalnych i Uszkodzenie Tkanek
Podczas początkowych etapów nabłonek i zrąb w obszarze urazu i infekcji puchną i ulegają martwicy. Ostre komórki zapalne (głównie neutrofile) otaczają powstający wrzód i powodują martwicę blaszek zrębu. Dyfuzja produktów zapalnych (w tym cytokin) do tyłu wywołuje wylew komórek zapalnych do komory przedniej i może tworzyć hypopyon.12
Różne toksyny i enzymy bakteryjne (w tym elastaza i proteaza alkaliczna) mogą być wytwarzane podczas infekcji rogówki, przyczyniając się do niszczenia substancji rogówki. Dlaczego wczesna martwica rogówki może wystąpić u osoby immunokompetentnej, nadal nie jest jasne, ale może odzwierciedlać opóźniony dostęp komórek wielojądrzastych (PMN) w beznaczyniowej tkance. Czy martwica rogówki, która później występuje, jest następnie spowodowana przez PMN, czy toksyny pseudomonad, nie zostało ustalone.12
Patogeneza Różnych Typów Keratitis
Bakteryjne Keratitis
Bakteryjne keratitis jest najczęstszym typem zakaźnego keratitis. Najczęstsze patogeny powodujące bakteryjne keratitis to Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis, Streptococcus pneumoniae, Moraxella, Klebsiella, Proteus i Serratia.1
Silna asocjacja między P. aeruginosa a infekcjami związanymi z soczewkami kontaktowymi jest intrygująca. Inicjacja keratitis mikrobiologicznego prawdopodobnie wymaga kombinacji unikalnych cech wirulencji bakterii oraz fizjologicznego wpływu noszenia soczewek kontaktowych na rogówkę. Podczas noszenia soczewek, stosunkowo statyczne środowisko za soczewką może chronić organizmy przed obronnymi mechanizmami gospodarza i może przedłużyć czas zatrzymania organizmów na powierzchni oka, umożliwiając im replikację.12
Ciężka choroba powodowana przez P. aeruginosa wynika ze specyficznych czynników wirulencji organizmu i skrajnej odpowiedzi zapalnej gospodarza, zapoczątkowanej poprzez interakcję między receptorami rozpoznającymi wzorce gospodarza (np. receptory Toll-podobne) a odpowiednim wzorcem molekularnym związanym z patogenem.1
Wirusowe Keratitis
Najczęstszymi przyczynami wirusowego keratitis są wirus opryszczki pospolitej (HSV) i wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV), które powodują odpowiednio opryszczkowe keratitis i półpaścowe keratitis (podtyp półpaśca ocznego).1
Pierwotne zakażenie HSV-1 następuje po inokulacji powierzchni błon śluzowych lub skóry poprzez bezpośredni kontakt. Większość chorób oczu wywołanych przez HSV jest uważana za reaktywację wirusa po ustanowieniu latencji. Latencja rozwija się po wniknięciu wirusa do neuronów czuciowych i przemieszczeniu się do zwojów czuciowych (zwój trójdzielny w przypadku choroby oczu).1
Podczas latencji wirus nie replikuje się i nie uszkadza neuronów. Epizodycznie latencja jest przerywana, a zakaźne cząstki wirusowe przemieszczają się anterograde do zakończeń neuronalnych, gdzie wirus jest uwalniany. Cząsteczki RNA, znane jako transkrypty związane z latencją, stają się wykrywalne w zakażonych zwojach i odgrywają rolę w reaktywacji wirusowej.1
W modelu opryszczkowego zapalenia rogówki, aktywnie dzielący się wirus infekuje komórki nabłonkowe rogówki, powodując wrzód, który ma wygląd dendrytyczny. Opryszczkowe zapalenie rogówki występuje z powodu reaktywacji utajonego HSV w nerwie ocznym (gałąź V1 nerwu trójdzielnego).12
Grzybicze Keratitis
Grzybicze keratitis jest stosunkowo rzadkie w klimacie umiarkowanym, choć w regionach tropikalnych może stanowić znaczący odsetek keratitis mikrobiologicznego. Tradycyjny mechanizm patogenezy grzybiczego keratitis obejmuje historię urazu rogówki spowodowanego przez roślinność.12
Adherencja grzybów do komórek gospodarza jest warunkiem sine qua non do rozpoczęcia infekcji. Interakcja między patogennymi grzybami a komórkami gospodarza jest zatem podstawowym czynnikiem w patogenezie grzybiczego keratitis. Patogeneza grzybiczego keratitis obejmuje fazy progresji zakażenia grzybiczego rogówki, w tym przyczepność, inwazję, morfogenezę i toksygenność.12
Grzybicze keratitis związane z noszeniem soczewek kontaktowych w klimacie subtropikalnym stanowi 20-30% wszystkich izolatów. Grzybicze keratitis staje się istotną przyczyną utraty wzroku w krajach rozwijających się, co sprawia, że intensywne badania stają się znaczące, ponieważ jest to coraz bardziej istotny problem zdrowia publicznego.1
Acanthamoeba Keratitis
Acanthamoeba keratitis (AK) to rzadka infekcja rogówki, która, jeśli nie zostanie zdiagnozowana i leczona prawidłowo, może stanowić chorobę zagrażającą widzeniu. Progresja AK przebiega w dwóch głównych fazach: początkowej fazie, w której infiltracja jest ograniczona do nabłonka rogówki, oraz wtórnej fazie, w której pasożyt najeżdża leżący pod nim zrąb. Gdy pasożyt znajdzie się w zrębie, dochodzi do rozległych uszkodzeń macierzy kolagenowej, co wywołuje intensywny stan zapalny.1
Pierwszym krokiem w patogenezie AK jest adhezja mikroba do powierzchni rogówki. Proces adhezji jest pośredniczony przez szereg białek, wśród których najważniejszym jest białko wiążące mannozę wydzielane przez amebę. Po adhezji i rozerwaniu nabłonka rogówki, trofozoity inwazyjnie wnikają do leżącego pod nim kolagenowego zrębu. Proces inwazji zrębu jest pośredniczony przez różne produkty ameby, w tym metaloproteinazy i proteazy serynowe.1
Gdy trofozoity znajdą się w zrębie, żywią się keratocytami i cząstkami organicznymi, powodując wyczerpanie keratocytów, wywołanie intensywnej odpowiedzi zapalnej i ostatecznie martwicę zrębu. Acanthamoeba ma również dwa stadia cyklu życiowego, stadium wegetatywnego trofozoitu i uśpionej cysty. Trofozoity Acanthamoeba mogą przekształcić się w formę uśpioną pod wpływem makrofagów spoczynkowych gospodarza.12
Keratitis amebowe są rzadką przyczyną keratitis i zwykle występują u pacjentów z prawidłową odpornością, związanych z urazem oka i używaniem soczewek kontaktowych. Acanthamoeba keratitis jest często mylnie diagnozowana jako keratitis bakteryjne lub grzybicze, prowadząc do niewłaściwego leczenia i złych wyników.1
Neurotroficzne Keratitis
Neurotroficzne keratitis (lub keratopatia) (NK) to zwyrodnieniowa choroba rogówki charakteryzująca się zmniejszeniem lub brakiem wrażliwości rogówki. W NK upośledzony jest proces unerwienia rogówki przez nerw trójdzielny. Częściowa lub całkowita utrata czucia rogówki może prowadzić do keratopatii nabłonkowej, ubytku nabłonka, owrzodzenia zrębu, a ostatecznie perforacji rogówki.1
Każdy stan oczny lub ogólnoustrojowy zmieniający czuciowe unerwienie rogówki, które biegnie od samej rogówki do jądra trójdzielnego mostu, może doprowadzić do NK. Najczęstsze stany oczne związane z NK to keratitis opryszczkowe (półpasiec i opryszczka pospolita), nadużywanie środków znieczulających miejscowo, oparzenia chemiczne i termiczne, nadużywanie soczewek kontaktowych, toksyczność leków miejscowych, napromieniowanie oka lub przydatków oraz chirurgia rogówki.1
W rogówkach pacjentów z NK obserwuje się szereg zmian histologicznych, w tym ścieńczenie/przerwanie warstwy nabłonkowej, obrzęk cytoplazmatyczny komórek nabłonkowych, utratę mikrokosmków, dezorganizację błony Bowmana, topnienie/bliznowacenie zrębu oraz neowaskularyzację rogówki. Dowody z modeli zwierzęcych sugerują, że NK może również wpływać na neowaskularyzację rogówki i populacje komórek macierzystych.1
Mechanizm neurotroficznego keratitis jest złożony i wieloczynnikowy, a jego zrozumienie ma kluczowe znaczenie dla lepszego ukierunkowania strategii leczenia. Brak neuromotorów pochodzących z nerwów i neuropeptydów uwalnianych przez rogówkę, neurotrofin i czynników neurotroficznych w neurotroficznym keratitis prowadzi do zmniejszenia dostaw troficznych do komórek rogówki, oprócz zmniejszenia sygnalizacji aferentnej do mózgu. Powoduje to patologiczne wydzielanie łez, zmniejszoną częstotliwość mrugania, gojenie rogówki wraz z zapaleniem powierzchni oka i rogówki.1
Czynniki Ryzyka i Predysponujące dla Keratitis
Do głównych czynników predysponujących do rozwoju keratitis należą:
- Noszenie soczewek kontaktowych, zwłaszcza spanie w soczewkach1
- Urazy rogówki2
- Używanie kropli do oczu zawierających kortykosteroidy3
- Wcześniejsze uszkodzenie rogówki4
- Ekspozycja na bakterie, grzyby i pasożyty w wodzie (zwłaszcza w oceanach, rzekach, jeziorach i gorących wannach)5
- Czynniki, które mogą uszkodzić barierę nabłonkową, takie jak nieprawidłowe lub długotrwałe noszenie soczewek kontaktowych, otarcie rogówki, uraz lub operacja rogówki1
- Choroby ogólnoustrojowe, takie jak cukrzyca lub HIV2
- Stosowanie zanieczyszczonych kropli do oczu i długotrwałe stosowanie steroidów ocznych oraz wynikająca z tego immunosupresja rogówki3
Odpowiedź Immunologiczna w Keratitis
Przy infekcji bakteryjnej odpowiedź immunologiczna często obejmuje lokalną rekrutację komórek wielojądrzastych (PMN), co jest niezbędne do kontrolowania replikacji bakterii i przeżycia gospodarza. Mechanizmy keratitis związanego z soczewkami kontaktowymi nie są w pełni zrozumiałe, jednak istnieje kilka modeli dla infekcji bakteryjnych, grzybiczych i pierwotniakowych.12
Noszenie soczewek kontaktowych zaburza niektóre z tych wrodzonych mechanizmów obronnych i czyni rogówkę bardziej podatną na infekcje. Hipoksja może prowadzić do zwiększonego wiązania Pseudomonas z rogówką, ale tylko wtedy, gdy obecna jest również soczewka kontaktowa. Większość owrzodzeń bakteryjnych związanych z soczewkami kontaktowymi jest spowodowana przez Pseudomonas, a zastojowe środowisko łez za soczewką może pozwolić Pseudomonas przyczepić się do nabłonka rogówki, co musi nastąpić, aby rozwinęła się infekcja.1
Pseudomonas przylega do nabłonka rogówki poprzez specyficzne receptory wyrażone na zewnętrznej błonie komórkowej. Forma inwazyjna wnika do komórek nabłonkowych za pośrednictwem tratw lipidowych, replikuje się wewnątrzkomórkowo i ostatecznie powoduje śmierć komórki gospodarza. Obecność samego Pseudomonas nie wyzwala rozwoju tratwy lipidowej, ale konieczna jest również soczewka o niskiej przepuszczalności tlenu. Fenotyp cytotoksyczny jest związany z ciężkim zapaleniem rogówki i uszkodzeniem tkanki z powodu pozakomórkowego wstrzyknięcia silnej cytotoksyny.1
Nowe Podejścia Terapeutyczne w Leczeniu Keratitis
Leczenie keratitis zależy od jego przyczyny. Zakaźne keratitis może szybko postępować i ogólnie wymaga pilnej terapii przeciwbakteryjnej, przeciwgrzybiczej lub przeciwwirusowej w celu eliminacji patogenu. Acanthamoeba i grzybicze keratitis są trudne do leczenia i wiążą się ze złym rokowaniem.1
W przypadku keratitis neurotroficznego, cenegermin (Oxervate) zawierający rekombinowany ludzki czynnik wzrostu nerwów (rhNGF) jest pierwszym zatwierdzonym lekiem miejscowym do leczenia keratitis neurotroficznego w Stanach Zjednoczonych (22 sierpnia 2018 r.) i do leczenia umiarkowanego do ciężkiego keratitis neurotroficznego w Unii Europejskiej (20 lipca 2017 r.). Dwa randomizowane badania kliniczne wykazały, że większa proporcja pacjentów z NK w stadium II lub III osiągnęła całkowite wygojenie rogówki przy leczeniu miejscowym cenegerminem w porównaniu do nośnika. W małej serii przypadków stwierdzono, że stosowanie cenegerminu jest skuteczne i dobrze tolerowane u pacjentów z NK w stadium I.12
W leczeniu keratitis związanego z odmiennością układu odpornościowego, inhibitory deacetylazy histonowej (HDACi) wykazują obiecujące wyniki. Stwierdzono, że obniżona regulacja acetylacji histonów i podwyższona ekspresja HDAC1 są związane ze zwiększoną odpowiedzią zapalną w keratitis grzybiczym zarówno u ludzi, jak i u zwierząt doświadczalnych. SAHA (kwas hydroksyamowy) był w stanie hamować eksperymentalne keratitis grzybicze u myszy poprzez hamowanie TLR4 i cytokin zapalnych, takich jak TNF i IL-1; hamowanie HDAC może być potencjalnym podejściem terapeutycznym do leczenia grzybiczego keratitis.1
Interesujące są również strategie ukierunkowane na czynniki wirulencji drobnoustrojów, które mogą być bardziej skuteczne w zapobieganiu lub ograniczaniu ciężkości choroby niż próby modulowania odpowiedzi gospodarza. Profile immunologiczne poszczególnych osób mogą modulować podatność i ciężkość zakażeń rogówki u osób noszących soczewki kontaktowe i mogą pomóc w przewidywaniu osób zagrożonych, szczególnie tych noszących soczewki, którzy są narażeni na cięższe choroby.1
Innowacyjne Metody Dostarczania Leków
Oparte na nanotechnologii systemy dostarczania leków, takie jak nanomicele polimerowe, oferują obiecujące rozwiązania poprzez zwiększenie dostarczania leków do zakażonej rogówki i poprawę skuteczności terapeutycznej. Rozwój zaawansowanych systemów dostarczania leków o precyzyjnie kontrolowanych szybkościach degradacji może zapewnić terminowe uwalnianie leków przy jednoczesnym zminimalizowaniu retencji tkanki, wykorzystując naturalne i biodegradowalne materiały w celu zmniejszenia toksyczności i zwiększenia bezpieczeństwa pacjentów.1
Równie istotne jest rozwiązanie problemu rosnącej oporności na leki, a nanonoścniki mogą być zaprojektowane do dostarczania wielu leków lub kombinacji leków w celu obejścia mechanizmów oporności. Integracja nanoenzymów z plastrami z mikroigłami zapewnia wygodny i skuteczny system dostarczania, zwiększając penetrację leków i skuteczność terapeutyczną.12
Przykładowo, system AmB-Ole/MNs jako innowacyjna platforma do podawania leków do oczu w przypadku grzybiczego keratitis oferuje przedłużone uwalnianie leku, zwiększoną przenikanie, silne działanie przeciwgrzybicze i zmniejszoną toksyczność. Zoptymalizowana formulacja oleosomowa miała małą wielkość cząstek i wartości indeksu polidyspersyjności, akceptowalne ZP i sferyczną morfologię. Mikroigły z optymalizowaną formulacją oleosomową zostały użyte w celu zwiększenia czasu retencji na tkankach ocznych.12
Wpływ Genów i Ferroptoza w Patogenezie Keratitis
Ostatnie badania wykazały, że ferroptoza odgrywa kluczową rolę w patogenezie bakteryjnego keratitis, a hamowanie ferroptozy może zmniejszyć stan zapalny i bliznowacenie rogówki oraz poprawić rokowanie choroby. Charakterystycznymi biochemicznymi cechami ferroptozy są akumulacja żelaza, zawierająca zarówno formy żelazawe (Fe2+), jak i żelazowe (Fe3+), oraz peroksydacja lipidów, co prowadzi do wytworzenia reaktywnych form tlenu (ROS), które indukują śmierć komórek z komponentem zapalnym.1
Analiza transkryptomu ujawniła znaczące zmiany w genach związanych z ferroptoza w ludzkich rogówkach z bakteryjnym keratitis. Poprzez hamowanie ferroptozy, można zmniejszyć stan zapalny i bliznowacenie rogówki, a ostatecznie poprawić rokowanie bakteryjnego keratitis.1
Ponadto, badacze z Wayne State University School of Medicine odkryli potencjalny mechanizm, który może zapobiec rozwojowi opryszczkowego keratitis zrębowego (HSK) u pacjentów. Ich badanie po raz pierwszy wykazało, że rogówki zakażone HSV-1, które nie rozwijają HSK, wykazują dużą pulę ochronnych rezydentnych komórek pamięci T (TRM), podczas gdy rogówki, które rozwijają HSK, mają słabą ilość i jakość tkankowych rezydentnych komórek pamięci T.1
Funkcją tkankowych rezydentnych komórek pamięci T jest usuwanie zakaźnego wirusa, zanim będzie mógł zapoczątkować uszkodzenie tkanki. Posiadanie dobrej ilości i jakości komórek Trm w rogówce zakażonej HSV-1 chroni je przed rozwojem HSK. Wyniki badania wykazały, że strategie zwiększające ilość i jakość tkankowych rezydentnych komórek pamięci T w rogówkach zakażonych HSV-1 mogą zmniejszyć częstość występowania rozwoju HSK.1
Podsumowanie Mechanizmów Patogenezy Keratitis
Patogeneza keratitis jest złożonym procesem obejmującym interakcje między czynnikami patogennymi a odpowiedzią gospodarza. Kluczowe mechanizmy obejmują:
- Adhezję patogenów do komórek nabłonka rogówki – pierwszy krok w patogenezie, często pośredniczony przez specyficzne białka adhezyjne1
- Inwazję zrębu rogówki – po przerwaniu nabłonka, patogeny wnikają do zrębu, powodując uszkodzenie macierzy kolagenowej2
- Rekrutację komórek zapalnych – napływ neutrofili i makrofagów, które uwalniają enzymy proteolityczne przyczyniające się do uszkodzenia tkanki1
- Wydzielanie toksyn i enzymów przez patogeny, które dodatkowo uszkadzają tkankę rogówki1
- Odpowiedź immunologiczną gospodarza – zarówno odporność komórkowa, jak i humoralna odgrywają ważną rolę w rozwoju i kontroli infekcji1
Pełne zrozumienie patogenezy keratitis mikrobiologicznego doprowadzi do racjonalnego rozwoju interwencji terapeutycznych. Leczenie powinno zatem koncentrować się nie tylko na eliminacji sprawcy, ale także na neutralizacji czynników wirulencji w celu zminimalizowania uszkodzeń, a także na naprawie uszkodzonej tkanki.123
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.