Eozynofilowe zapalenie przełyku
Diagnostyka i diagnoza
Eozynofilowe zapalenie przełyku (EoE) to przewlekła, immunologicznie zależna choroba zapalna przełyku, charakteryzująca się naciekiem eozynofilowym błony śluzowej. Diagnostyka opiera się na trzech kryteriach: obecności objawów dysfunkcji przełyku, co najmniej 15 eozynofilach w polu widzenia o dużym powiększeniu (HPF) w biopsji oraz wykluczeniu innych przyczyn eozynofilii, w tym PPI-REE. Złotym standardem jest gastroskopia z pobraniem co najmniej 6-9 wycinków z różnych poziomów przełyku, nawet przy braku widocznych zmian endoskopowych, które mogą obejmować pierścienie, bruzdy, białe naloty, zwężenia i obrzęk. Skala EREFS służy do standaryzacji oceny endoskopowej. Histopatologicznie oprócz liczby eozynofilów obserwuje się przerost warstwy podstawnej, mikroropnie eozynofilowe i włóknienie blaszki właściwej. Diagnostyka różnicowa obejmuje GERD, zakażenia, alergie i inne choroby zapalne, a wykluczenie PPI-REE jest kluczowe, choć próba PPI nie jest już obligatoryjna w kryteriach diagnostycznych.
- Podstawy diagnostyki eozynofilowego zapalenia przełyku
- Endoskopia w diagnostyce EoE
- Ocena histopatologiczna
- Testy dodatkowe w diagnostyce EoE
- Nowe metody diagnostyczne
- Wyzwania diagnostyczne
- Opóźnienie diagnostyczne
- Różnicowanie z innymi chorobami
- Zmienność obrazu histopatologicznego
- Podtypy EoE
- Multidyscyplinarny zespół w diagnostyce EoE
- Podsumowanie diagnostyki EoE
Podstawy diagnostyki eozynofilowego zapalenia przełyku
Eozynofilowe zapalenie przełyku (EoE) jest przewlekłą, immunologicznie zależną chorobą przełyku o charakterze zapalnym, charakteryzującą się naciekiem eozynofilowym błony śluzowej przełyku. Choroba ta została rozpoznana stosunkowo niedawno, dopiero na początku lat 90. XX wieku, ale obecnie uznawana jest za główną przyczynę chorób układu pokarmowego1. W ostatnich latach obserwuje się znaczący wzrost liczby pacjentów diagnozowanych z EoE, co prawdopodobnie jest związane z rosnącą częstością występowania chorób alergicznych i astmy2. Choroba częściej występuje u mężczyzn niż u kobiet i może mieć podłoże genetyczne, gdyż czasami występuje rodzinnie3.
Diagnostyka eozynofilowego zapalenia przełyku opiera się na trzech głównych kryteriach, które muszą być spełnione łącznie45:
- Kliniczne objawy dysfunkcji przełyku
- Obecność co najmniej 15 eozynofilów w polu widzenia o dużym powiększeniu (HPF) w biopsji przełyku
- Wykluczenie innych możliwych przyczyn eozynofilii przełyku, w tym eozynofilii przełyku reagującej na inhibitory pompy protonowej (PPI-REE)
Należy podkreślić, że EoE jest jednostką kliniczno-patologiczną, co oznacza, że zarówno objawy kliniczne, jak i wyniki badań histopatologicznych są niezbędne do postawienia diagnozy6. Samo stwierdzenie eozynofilii przełyku bez odpowiednich objawów klinicznych nie jest wystarczające do rozpoznania tej choroby7.
Endoskopia w diagnostyce EoE
Gastroskopia (ezofagogastroduodenoskopia) z pobraniem wycinków jest złotym standardem w diagnostyce eozynofilowego zapalenia przełyku89. Podczas tego badania lekarz wprowadza giętki endoskop przez jamę ustną do przełyku, co pozwala na ocenę makroskopową błony śluzowej oraz pobranie wycinków do badania histopatologicznego10.
W trakcie endoskopii można zaobserwować charakterystyczne, choć niespecyficzne, zmiany w przełyku wskazujące na EoE11:
- Pierścienie poziome (tzw. „trachealizacja przełyku”)12
- Podłużne bruzdy13
- Białe naloty (wysięki)14
- Zwężenia przełyku15
- Obrzęk błony śluzowej16
- Kruchość błony śluzowej (tzw. „przełyk z papieru kreponowego”)17
Warto jednak podkreślić, że u części pacjentów z EoE (nawet do 10%) przełyk może wyglądać prawidłowo podczas endoskopii, dlatego samo badanie endoskopowe bez pobrania wycinków nie jest wystarczające do wykluczenia tej choroby1819. Z tego powodu zaleca się pobieranie wycinków nawet przy braku widocznych zmian w przełyku u pacjentów z objawami sugerującymi EoE20.
Amerykańskie Kolegium Gastroenterologii (ACG) zaleca stosowanie standaryzowanego systemu oceny endoskopowej, takiego jak skala EREFS (EoE Endoscopic Reference Score), do charakterystyki zmian endoskopowych w EoE podczas każdego badania21. Skala ta ocenia pięć głównych cech: obrzęk (E), pierścienie (R), wysięki (E), bruzdy (F) i zwężenia (S)22.
Protokół pobierania wycinków
Ponieważ naciek eozynofilowy może być nierównomiernie rozmieszczony w przełyku, zaleca się pobieranie licznych wycinków z różnych poziomów przełyku w celu zwiększenia dokładności diagnostycznej23. Zgodnie z najnowszymi wytycznymi należy pobrać co najmniej 6 wycinków z co najmniej 2 różnych poziomów przełyku (np. proksymalnego/środkowego i dystalnego), celując w miejsca z widocznymi zmianami endoskopowymi, jeśli takie występują2425.
Pobranie 6-9 wycinków zapewnia niemal 100% czułość diagnostyczną, podczas gdy pojedynczy wycinek daje czułość jedynie 55%26. Wytyczne Brytyjskiego Towarzystwa Gastroenterologicznego zalecają odstawienie inhibitorów pompy protonowej na co najmniej 3 tygodnie przed diagnostyczną endoskopią, aby uniknąć fałszywie ujemnych wyników2728.
Ocena histopatologiczna
Badanie histopatologiczne jest kluczowym elementem diagnostyki EoE i stanowi złoty standard rozpoznania tej choroby29. Głównym kryterium diagnostycznym jest obecność co najmniej 15 eozynofilów w polu widzenia o dużym powiększeniu (HPF) lub na obszarze 0,3 mm² w co najmniej jednym z pobranych wycinków przełyku3031.
Oprócz liczby eozynofilów, patomorfolog może zaobserwować również inne charakterystyczne zmiany histopatologiczne, takie jak32:
- Wyraźny przerost warstwy podstawnej
- Koncentracja eozynofilów w nabłonku powierzchniowym
- Mikroropnie eozynofilowe
- Degranulacja eozynofilów
- Złuszczanie powierzchni
- Włóknienie blaszki właściwej
Należy podkreślić, że sama obecność eozynofilów w przełyku nie jest patognomoniczną cechą EoE i może występować w innych schorzeniach33. Dlatego ważne jest wykluczenie innych przyczyn eozynofilii przełyku, takich jak refluks żołądkowo-przełykowy (GERD), zakażenia pasożytnicze, zespół hipereozynofilowy, nieswoiste choroby zapalne jelit, alergie na leki czy choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi34.
W niektórych przypadkach, mimo silnego klinicznego podejrzenia EoE, biopsje mogą nie spełniać progu diagnostycznego 15 eozynofilów/HPF. W takiej sytuacji, zwłaszcza gdy występują inne charakterystyczne cechy histologiczne wskazujące na EoE, można rozważyć odstąpienie od ścisłego kryterium liczbowego35. W przypadkach wątpliwych zaleca się ponowną ocenę wycinków przez eksperta w patologii przewodu pokarmowego36.
Różnicowanie z GERD
Eozynofilowe zapalenie przełyku jest często mylone z chorobą refluksową przełyku (GERD) ze względu na podobieństwo objawów klinicznych37. Jednak są to dwie odrębne jednostki chorobowe, które mogą współistnieć u jednego pacjenta i wzajemnie na siebie wpływać38.
W przeszłości uważano, że EoE jest związane z GERD na podstawie obserwacji, że biopsje od pacjentów z pierścieniowatym przełykiem wykazywały przerost warstwy podstawnej, wydłużenie brodawek i śródnabłonkowe eozynofile – zmiany obserwowane również u pacjentów z udokumentowaną chorobą refluksową39. Jednakże dokładna analiza tych doniesień podważyła związek z GERD, ponieważ wielu pacjentów nie reagowało na leczenie przeciwwydzielnicze ani nie miało obiektywnych dowodów refluksu w 24-godzinnym badaniu pH40.
W celu różnicowania EoE od GERD można wykonać 24-godzinne badanie pH przełyku lub badanie impedancji/pH, które mierzą poziom kwasu i innych refluksatów w przełyku41. Ważnym elementem diagnostyki różnicowej jest również ocena odpowiedzi na leczenie inhibitorami pompy protonowej (PPI). Pacjenci z eozynofilią przełyku reagującą na PPI (PPI-REE) wykazują ustąpienie zmian histologicznych po terapii PPI, podczas gdy pacjenci z EoE utrzymują rozlany naciek eozynofilowy mimo leczenia PPI42.
Warto zauważyć, że najnowsze badania wykazały znaczące podobieństwa molekularne między EoE a PPI-REE, sugerując podobne mechanizmy leżące u podstaw obu stanów43. Z tego powodu w aktualizacji wytycznych diagnostycznych z 2018 roku usunięto wymóg próby PPI z kryteriów diagnostycznych EoE44.
Testy dodatkowe w diagnostyce EoE
Oprócz endoskopii z biopsją, która pozostaje złotym standardem diagnostycznym, w procesie diagnostycznym EoE mogą być pomocne również inne badania45.
Badania alergologiczne
Ponieważ EoE jest chorobą o podłożu alergicznym/immunologicznym, w ramach diagnostyki często wykonuje się testy alergiczne w celu identyfikacji potencjalnych alergenów wywołujących reakcję4647. Mogą one obejmować:
- Testy skórne (punktowe)
- Oznaczenie swoistych przeciwciał IgE we krwi
- Testy płatkowe (atopy patch test)
Należy jednak podkreślić, że standardowe metody testowania alergii, które identyfikują uczulenie IgE-zależne, mogą nie wykrywać czynników wyzwalających EoE48. Jest to związane z tym, że alergie w EoE są często opóźnione, pojawiające się kilka dni po wprowadzeniu alergenu, a nie natychmiastowe jak w klasycznych alergiach IgE-zależnych49. Z tego powodu najnowsze wytyczne nie zalecają stosowania testów alergicznych do ukierunkowania diet eliminacyjnych w leczeniu EoE5051.
Badania krwi
W ramach wstępnej oceny pacjenta z podejrzeniem EoE można wykonać badania krwi, takie jak52:
- Morfologia z różnicowaniem (w celu oceny liczby eozynofilów we krwi obwodowej)
- Poziom całkowitej immunoglobuliny E (IgE)
Podwyższony poziom eozynofilów we krwi obwodowej lub całkowitego IgE może sugerować podłoże alergiczne choroby, ale nie jest specyficzny dla EoE53. Badania wykazały, że pacjenci z EoE mają wyższe poziomy eozynofilów obwodowych i IgE w surowicy w porównaniu z kontrolami bez EoE, jednak różnica ta nie ma dużej wielkości klinicznej, a charakterystyka operacyjna tych testów krwi jest niewystarczająca, aby zapewnić użyteczność diagnostyczną w EoE54.
Warto zauważyć, że stężenie eozynofilów w surowicy nie koreluje z objawami EoE ani odpowiedzią na leczenie, a jego pomiar nie jest przydatny w diagnostyce ani postępowaniu w EoE55.
Badania obrazowe
W niektórych przypadkach, zwłaszcza u pacjentów pediatrycznych z dysfagią, zaleca się wykonanie ezofagogramu (badania przełyku z kontrastem barowym) w celu oceny choroby włóknisto-zwężającej56. Badanie to może uwidocznić zwężenia, pierścienie i inne nieprawidłowości w przełyku57.
Badania czynnościowe przełyku
W ramach kompleksowej diagnostyki EoE można również wykonać badania oceniające czynność przełyku58:
- Manometria przełyku – badanie mierzące ciśnienie i skurcze mięśni przełyku
- Test impedancji – badanie mierzące przesuwanie się płynów z żołądka do przełyku
- EndoFlip – badanie wykonywane podczas endoskopii w celu oceny średnicy i rozciągliwości przełyku
Nowe metody diagnostyczne
Ze względu na inwazyjny charakter endoskopii z biopsją, trwają badania nad mniej inwazyjnymi metodami diagnostycznymi EoE59.
Metody molekularne
Panel diagnostyczny EoE (EDP) jest narzędziem molekularnym, które może pomóc w identyfikacji i stratyfikacji ryzyka pacjentów. Ten test ocenia ekspresję 94-96 genów, które są nieprawidłowo regulowane w EoE, i ma wysoką czułość (96%) i swoistość (98%) w diagnostyce6061. Test ten jest obecnie dostępny klinicznie jako EoGenius62.
Mniej inwazyjne metody pobierania próbek
Trwają badania nad mniej inwazyjnymi metodami pobierania próbek z przełyku63:
- Endoskopia przeznosowa – mniej inwazyjna forma endoskopii
- Pomiar impedancji błony śluzowej – metoda oceny stanu zapalnego błony śluzowej
- Esophageal String Test (EST) – jedogodzinny test, który może odróżnić aktywną chorobę od nieaktywnej zarówno u dzieci, jak i dorosłych64
- Cytosponge – test o czułości 75% i swoistości 86%, polegający na połknięciu kapsułki przywiązanej do sznurka, która rozpuszcza się w żołądku i uwalnia gąbkę, którą lekarz wyciąga przez usta za pomocą sznurka6566
Wyzwania diagnostyczne
Mimo coraz większej wiedzy na temat EoE, diagnostyka tej choroby może być nadal wyzwaniem z kilku powodów67:
Opóźnienie diagnostyczne
U wielu pacjentów droga do diagnozy EoE może być długa i trudna, z opóźnieniem diagnostycznym sięgającym nawet 8 lat u dorosłych68. Jest to związane z niespecyficznymi objawami, które mogą przypominać inne choroby przewodu pokarmowego, oraz z wciąż niedostateczną świadomością tej jednostki chorobowej wśród lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej69.
Różnicowanie z innymi chorobami
Objawy EoE mogą przypominać inne schorzenia, takie jak GERD, co utrudnia prawidłowe rozpoznanie70. Wielu pacjentów z EoE jest początkowo błędnie diagnozowanych jako GERD, co prowadzi do opóźnienia właściwego leczenia71.
Zmienność obrazu histopatologicznego
Naciek eozynofilowy w przełyku może być niejednorodny, co wymaga pobierania licznych wycinków z różnych poziomów przełyku72. Ponadto korelacja między objawami a nasileniem histologicznym EoE jest słaba, co uzasadnia okresowe badania endoskopowe w celu monitorowania przebiegu choroby73.
Podtypy EoE
Diagnostykę komplikuje fakt, że EoE ma co najmniej 3 podtypy, które nie zawsze powodują zwiększoną liczbę eozynofilów i mogą nie kwalifikować się do klasycznej diagnozy EoE74.
Multidyscyplinarny zespół w diagnostyce EoE
Ze względu na złożoność diagnostyki EoE, zaleca się multidyscyplinarne podejście z udziałem różnych specjalistów75:
- Gastroenterolodzy – wykonują endoskopię z biopsją i koordynują proces diagnostyczny
- Alergolodzy – oceniają podłoże alergiczne i mogą pomóc w identyfikacji potencjalnych alergenów
- Patomorfologowie – oceniają wycinki przełyku i określają liczbę eozynofilów
- Dietetycy – pomagają w planowaniu diet eliminacyjnych w ramach diagnostyki i leczenia
- Lekarze podstawowej opieki zdrowotnej – rozpoznają wstępne objawy i kierują pacjentów do specjalistów
Współpraca między gastroenterologiem a alergologiem jest szczególnie ważna w opiece nad pacjentem z EoE76.
Podsumowanie diagnostyki EoE
Diagnostyka eozynofilowego zapalenia przełyku powinna obejmować kompleksowe podejście uwzględniające wszystkie trzy domeny: objawy kliniczne, zmiany endoskopowe i cechy histopatologiczne77. Żadna pojedyncza domena nie powinna być wykorzystywana samodzielnie do wyciągania wniosków dotyczących diagnozy lub sposobu postępowania w przypadku aktywnej choroby78.
Zgodnie z aktualnymi wytycznymi, diagnoza EoE powinna być podejrzewana na podstawie klinicznej, gdy występują objawy dysfunkcji przełyku i co najmniej 15 eozynofilów/HPF w biopsjach przełyku79. Wywiad atopowy i endoskopowe objawy EoE silnie wspierają diagnozę, ale nie można jej potwierdzić, dopóki nie zostanie przeprowadzona dokładna ocena innych potencjalnych przyczyn eozynofilii przełyku80.
Ze względu na przewlekły charakter EoE, po postawieniu diagnozy konieczne jest regularne monitorowanie odpowiedzi na leczenie za pomocą badań endoskopowych z biopsją81. Cele leczenia EoE obejmują poprawę objawów i jakości życia pacjenta, poprawę lub normalizację endoskopowego i histologicznego wyglądu przełyku, normalizację wzrostu i rozwoju u dzieci, utrzymanie odżywienia oraz zapobieganie powikłaniom, takim jak zaklinowanie pokarmu, zwężenie przełyku i perforacja82.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.