Choroba creutzfeldta-jakoba
Epidemiologia
Choroba Creutzfeldta-Jakoba (CJD) to rzadka, śmiertelna encefalopatia prionowa o częstości występowania około 1-2 przypadków na milion osób rocznie, z dominującą sporadyczną postacią (85-90% przypadków). Średni wiek zachorowania wynosi około 62 lata, a średni czas przeżycia w sporadycznej formie to 4-8 miesięcy, przy czym 90% pacjentów umiera w ciągu roku od wystąpienia objawów. Wariant CJD (vCJD), powiązany z gąbczastą encefalopatią bydła (BSE), jest znacznie rzadszy i dotyczy głównie młodszych dorosłych (średni wiek 29 lat). Epidemiologia CJD nie wykazuje sezonowości ani wyraźnych różnic geograficznych, choć obserwuje się wyższe wskaźniki zachorowań w populacjach białych. W ostatnich dekadach w USA odnotowano wzrost standaryzowanego względem wieku wskaźnika zgonów z powodu CJD, co wiąże się m.in. z intensyfikacją nadzoru i postępem diagnostycznym, takim jak test RT-QuIC w płynie mózgowo-rdzeniowym.
Epidemiologia choroby Creutzfeldta-Jakoba
Choroba Creutzfeldta-Jakoba (CJD) to rzadka, śmiertelna choroba neurodegeneracyjna wywoływana przez nieprawidłowo pofałdowane białka zwane prionami, które gromadzą się w ośrodkowym układzie nerwowym. Należy do grupy pasażowalnych encefalopatii gąbczastych występujących u ludzi na całym świecie, z szacowaną częstością występowania wynoszącą około 1-2 przypadki na milion osób rocznie.12 W ostatnich latach w Stanach Zjednoczonych zgłaszano około 500-600 przypadków rocznie.3 Choroba ta jest zawsze śmiertelna, przy czym prawie 70% pacjentów umiera w ciągu roku od wystąpienia objawów.4 Średni czas przeżycia w sporadycznej postaci CJD wynosi 4-8 miesięcy, a 90% pacjentów umiera w ciągu roku.5 W niektórych badaniach średni czas przeżycia określano na 4-5 miesięcy.6
Rodzaje CJD i ich epidemiologia
Choroba Creutzfeldta-Jakoba występuje w kilku formach, które różnią się etiologią i charakterystyką epidemiologiczną:
- Sporadyczna CJD (sCJD) – najczęstsza forma choroby prionowej u ludzi, stanowiąca około 85-90% wszystkich przypadków.78 Średni wiek zachorowania wynosi 62 lata, chociaż opisywano również przypadki u młodszych i starszych grup wiekowych. Sporadyczna CJD charakteryzuje się proporcją zachorowań mężczyzn do kobiet wynoszącą 1:1.9
- Genetyczna/rodzinna CJD (gCJD/fCJD) – druga co do częstości postać choroby, stanowiąca około 5-15% przypadków.1011 Pacjenci często mają obciążony wywiad rodzinny i autosomalnie dominujące mutacje genu PRNP.12
- Nabyta CJD – występuje w mniej niż 1-5% przypadków, zwykle u młodych dorosłych ze średnim wiekiem 29 lat.1314 Do tej kategorii należą przypadki jatrogenne (związane z procedurami medycznymi) oraz wariant CJD (vCJD).
Rozkład geograficzny i demograficzny
Choroba Creutzfeldta-Jakoba występuje na całym świecie bez wyraźnych zmian sezonowych czy geograficznych.15 Najczęściej dotyka osoby w wieku 55-65 lat, chociaż przypadki mogą wystąpić u osób powyżej 90. roku życia i poniżej 55. roku życia.16 Warto zauważyć, że niektóre badania sugerują, że wskaźniki zachorowalności na CJD w grupach nie-białych są niższe niż u osób białych, chociaż mechanizm tego zjawiska nie jest w pełni wyjaśniony.17
W Stanach Zjednoczonych, na podstawie danych z nadzoru umieralności z lat 1979-1994, roczna zapadalność na CJD pozostawała stabilna na poziomie około 1 przypadku na milion osób.18 Jednakże w latach 1979-2017 zapadalność wzrosła do 3,5 przypadku na milion wśród osób powyżej 50. roku życia.19 Zgony z powodu CJD wśród osób poniżej 30. roku życia są niezwykle rzadkie (mniej niż pięć zgonów na miliard rocznie).20
Nadzór nad chorobą Creutzfeldta-Jakoba
Międzynarodowe programy nadzoru nad CJD działają aktywnie od czasu pojawienia się w połowie lat 90. XX wieku wariantu CJD (vCJD), choroby powiązanej z gąbczastą encefalopatią bydła (BSE).21 Nadzór epidemiologiczny jest kluczowy dla monitorowania trendów w epidemiologii chorób prionowych, identyfikacji nowych form choroby i minimalizacji zagrożeń dla zdrowia publicznego.22
Cel nadzoru epidemiologicznego
Główne cele systemów nadzoru nad CJD obejmują:
- Monitorowanie trendów w epidemiologii chorób prionowych u ludzi23
- Wykrywanie pojawienia się vCJD lub nowych chorób prionowych u ludzi2425
- Ocenę skuteczności środków zapobiegawczych26
- Zapobieganie potencjalnej jatrogennej transmisji27
- Maksymalizację laboratoryjnego potwierdzenia podejrzanych przypadków we współpracy z ośrodkami referencyjnymi28
Międzynarodowe systemy nadzoru
Na całym świecie istnieje wiele systemów nadzoru nad CJD, z których najważniejsze to:
- EuroCJD (Europejska Sieć Nadzoru nad Chorobą Creutzfeldta-Jakoba) – utworzona w 1993 roku przez siedem krajów w celu prowadzenia nadzoru epidemiologicznego nad CJD. Obecnie sieć obejmuje krajowe punkty kontaktowe, które są głównymi punktami kontaktowymi dla pasażowalnych encefalopatii gąbczastych w każdym państwie członkowskim UE.29 Nadzór nad vCJD regulowany jest w UE od 2000 roku, a odpowiedzialność za sieć została przekazana Europejskiemu Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) w 2007 roku.30
- National CJD Research & Surveillance Unit (NCJDRSU) w Wielkiej Brytanii – założona w 1990 roku, zbiera dane o liczbie przypadków i typach CJD w Wielkiej Brytanii.31 Według raportu rocznego NCJDSU z 2021 roku, w okresie od 1 stycznia 1970 r. do 31 grudnia 2021 r. zidentyfikowano w Wielkiej Brytanii 2909 przypadków sCJD, a roczny wskaźnik śmiertelności z powodu sporadycznej CJD wynosił 1,97 przypadku na milion w 2021 roku.32
- National Prion Disease Pathology Surveillance Center (NPDPSC) w USA – utworzone w 1997 roku przy Wydziale Neuropatologii Uniwersytetu Case Western Reserve. Centrum to monitoruje występowanie chorób prionowych w Stanach Zjednoczonych oraz identyfikuje przypadki, które mogą wynikać z nabytej etiologii.3334
- Canadian Creutzfeldt-Jakob Disease Surveillance System (CJDSS) – prowadzony przez Agencję Zdrowia Publicznego Kanady, prowadzi prospektywny krajowy nadzór nad wszystkimi rodzajami chorób prionowych u ludzi w Kanadzie. Głównym celem CJDSS jest lepsze zrozumienie epidemiologii chorób prionowych u ludzi, poprawa opcji dostępnych dla ich szybkiej i dokładnej diagnostyki oraz ochrona zdrowia Kanadyjczyków poprzez zmniejszenie ryzyka przenoszenia chorób prionowych.35 Nadzór nad CJD w Kanadzie rozpoczął się w 1998 roku.36
- Australian National CJD Registry – z siedzibą na Uniwersytecie w Melbourne, prowadzi nadzór nad vCJD. Od 1990 roku australijski Departament Rolnictwa prowadzi aktywny nadzór nad BSE u bydła.37
- China CJD Surveillance – formalnie rozpoczęty w 2006 roku, w ramach krajowej sieci nadzoru nad chorobami zakaźnymi Chińskiego Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CCDC). Początkowo składał się z 10 prowincjonalnych CDC i 11 szpitali.38 Do końca 2010 roku zidentyfikowano i zdiagnozowano 284 różne przypadki CJD i ludzkich TSE.39
- New Zealand Creutzfeldt-Jakob Disease Surveillance Registry – CJD jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłaszania w Nowej Zelandii. Podejrzane przypadki CJD powinny być zgłaszane zarówno do Rejestru Nadzoru nad CJD w Nowej Zelandii przy Dunedin School of Medicine, jak i do lokalnego urzędnika ds. zdrowia.40
Amerykańskie stanowe systemy nadzoru
W Stanach Zjednoczonych oprócz krajowego nadzoru prowadzonego przez NPDPSC, wiele stanów prowadzi własne systemy nadzoru:
- California Creutzfeldt-Jakob Disease Surveillance Project – we współpracy z CDC i Kalifornijskim Departamentem Zdrowia Publicznego (CDPH), prowadzi wzmocniony nadzór nad CJD, vCJD i innymi pasażowalnymi encefalopatiami gąbczastymi w stanie Kalifornia. Od czerwca 2007 r. CDPH dodał TSE, w tym CJD, do listy chorób podlegających obowiązkowi zgłaszania.41
- Texas CJD Surveillance – CJD jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłaszania w Teksasie od 1998 roku. Od 15 lat Teksas prowadzi wzmocniony nadzór (nadzór bierny i aktywny) nad CJD, w tym sporadyczną, genetyczną/rodzinną i nabytą (jatrogenną i wariantową) CJD.42 W Teksasie średni wskaźnik zgonów na milion mieszkańców z powodu CJD w ciągu ostatnich 10 lat (2013-2022) wynosi 1,2 przypadku na milion mieszkańców rocznie.43
- Florida CJD Surveillance – choroba stała się podlegającą zgłoszeniu 9 czerwca 2003 r. CJD jest monitorowana w celu zapobiegania i kontroli ognisk choroby.44
- Delaware CJD Surveillance – CJD stała się chorobą podlegającą zgłoszeniu w Delaware w 2006 roku.45
- Wyoming Prion Disease Surveillance – podejrzane przypadki CJD i innych ludzkich chorób prionowych podlegają zgłoszeniu do instytucji zdrowia publicznego w Wyoming.46
Trendy epidemiologiczne w chorobie Creutzfeldta-Jakoba
Dane z nadzoru na całym świecie wykazały pewne interesujące trendy w epidemiologii CJD, które pomogły pogłębić nasze zrozumienie tej choroby.
Zmienność zachorowalności w czasie
Chociaż ogólna roczna zapadalność na CJD pozostaje na poziomie około 1-2 przypadków na milion osób, w ostatnich latach odnotowano pewne zmiany w trendach:
- W Stanach Zjednoczonych dane dotyczące zgonów z powodu CJD i standaryzowanego względem wieku wskaźnika zgonów wskazują na rosnący trend w liczbie zgonów w latach 1979-2017.47
- W Teksasie odnotowano wzrost liczby przypadków CJD w ciągu ostatnich pięciu lat, co można przypisać kilku czynnikom, w tym intensyfikacji metod nadzoru.48
- Roczne wskaźniki zachorowalności na CJD znacznie się różniły w 25-letnim okresie badania na Florydzie, potencjalnie odzwierciedlając fluktuacje w nieznanych narażeniach środowiskowych.49
Czynniki wpływające na zgłaszalność przypadków
Kilka czynników może wpływać na zgłaszaną częstość występowania CJD:
- Intensywność nadzoru – zwiększa liczbę zgłaszanych przypadków, często w krajach, w których w przeszłości występowały epidemie CJD i gdzie zasoby do prowadzenia nadzoru są największe.50 Na przykład w Teksasie zwiększony nadzór przyczynił się do wyższych wskaźników wykrywania przypadków.51
- Udoskonalone metody diagnostyczne – metody takie jak RT-QuIC w płynie mózgowo-rdzeniowym pozwalają na zmniejszenie zależności od obecności specyficznych objawów neurologicznych w klasyfikacji przypadku CJD. Umożliwiło to klasyfikację przypadków CJD, które wcześniej mogły nie być liczone.52
- Starzenie się populacji – ponieważ zapadalność na sporadyczną CJD jest wyższa wśród starszych pacjentów, starzenie się populacji na całym świecie prowadzi do ewolucji epidemiologii CJD.53
- Świadomość klinicystów – zwiększona świadomość wśród pracowników służby zdrowia przyczynia się do lepszego rozpoznawania i zgłaszania przypadków.54
- Wskaźniki autopsji – potwierdzenie CJD wymaga neuropatologicznego i/lub immunodiagnostycznego badania tkanki mózgowej uzyskanej w biopsji lub autopsji.55 Jednakże, nie u każdego, kto prawdopodobnie zmarł z powodu choroby prionowej, analizowano tkankę mózgową.56 W Kalifornii autopsje przeprowadza się tylko w około 22% przypadków CJD.57
Wariant CJD (vCJD) i jego nadzór
Wariant CJD (vCJD) pojawił się w połowie lat 90. XX wieku i został powiązany z gąbczastą encefalopatią bydła (BSE). Chociaż środki kontroli skutecznie opanowały BSE, a częstość występowania vCJD spadła, istnieją obawy, że dalsze przypadki vCJD mogą pojawić się w wyniku przedłużonej inkubacji i/lub wtórnego przenoszenia.58
Według danych Światowej Organizacji Zdrowia, do marca 2011 r. na całym świecie zgłoszono łącznie 224 przypadki vCJD: 175 przypadków w Wielkiej Brytanii i 49 przypadków w innych krajach (w tym 25 we Francji, 5 w Hiszpanii, 4 w Irlandii, 3 w Holandii, 3 w Stanach Zjednoczonych).59 Do 31 grudnia 2021 r. w Wielkiej Brytanii zidentyfikowano 178 przypadków potwierdzonego lub prawdopodobnego vCJD.60
Wariant CJD jest jeszcze rzadszy niż sporadyczna CJD, z około 220 znanymi przypadkami na całym świecie. W Stanach Zjednoczonych nie odnotowano żadnych przypadków vCJD nabytych w kraju.61 Trzy przypadki odnotowane w USA związane były z narażeniem podczas pobytu w Wielkiej Brytanii (dwa przypadki) i Arabii Saudyjskiej (jeden przypadek).62
Wyzwania w nadzorze nad CJD i przyszłe kierunki
Pomimo postępów w nadzorze nad CJD, nadal istnieją wyzwania i obszary wymagające dalszej uwagi:
- Potrzeba zwiększenia wskaźników autopsji – ponieważ tylko badanie patologiczne tkanki może odróżnić klasyczne i wariantowe formy CJD, należy zwiększyć wskaźniki autopsji w podejrzanych przypadkach CJD.63
- Opracowanie testów diagnostycznych – opracowanie testu, który mógłby być stosowany na łatwo dostępnej tkance w celu wykrycia zakażenia we wczesnym okresie inkubacji, nie tylko pogłębiłoby zrozumienie epidemiologii zakażenia czynnikiem, ale również pomogłoby we wdrażaniu środków kontroli zapobiegających potencjalnemu jatrogennemu rozprzestrzenianiu się.64
- Monitorowanie nowych chorób prionowych – pojawiające się choroby, takie jak choroba wyniszczająca jeleniowatych i choroba prionowa wielbłądów, stwarzają dalsze zagrożenia dla zdrowia publicznego.65
- Różnice kulturowe w podejściu do leczenia – w Japonii, na Tajwanie i w Chinach, w dobrze zorganizowanych systemach opieki zdrowotnej, większość pacjentów poddawana jest intensywnemu leczeniu podtrzymującemu życie, które przedłuża ich przeżycie. Dla kontrastu, w krajach zachodnich, ze względu na aspekty finansowe i etyczne, intensywne leczenie podtrzymujące życie, takie jak karmienie przez zgłębnik, nie jest powszechnie stosowane u pacjentów ze śmiertelnymi schorzeniami neurologicznymi, takimi jak choroba prionowa.66
Znaczenie ciągłości nadzoru
Pomimo spadku liczby przypadków vCJD, kontynuacja nadzoru nad CJD jest konieczna, aby sprostać potencjalnym przyszłym przypadkom vCJD lub pojawieniu się nowych chorób prionowych u ludzi.67 Nadzór zapewnia dokładne dane na temat liczby przypadków i typów CJD, co ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia epidemiologii choroby i opracowania skutecznych strategii zapobiegania.
Jak podkreślono w przeglądzie opublikowanym w Nature Reviews Neurology, międzynarodowe programy nadzoru nad CJD odegrały kluczową rolę w monitorowaniu trendów w epidemiologii CJD i łagodzeniu zagrożeń dla zdrowia publicznego.68 Kontynuacja tych wysiłków będzie miała zasadnicze znaczenie dla ochrony zdrowia publicznego w przyszłości.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.