Ból głowy
Epidemiologia
Bóle głowy stanowią jedno z najczęstszych zaburzeń neurologicznych na świecie, dotykając około 40% populacji globalnej, co przekłada się na 3,1 miliarda osób w 2021 roku. Migrena, z częstością występowania 14-15% globalnie, jest szczególnie rozpowszechniona u kobiet (12-25%) w porównaniu do mężczyzn (5-9%). Inne typy bólów głowy, takie jak ból głowy typu napięciowego (TTH) występujący u około 17% dzieci i młodzieży, ból głowy klasterowy (1-3/1000 osób) oraz przewlekły codzienny ból głowy (około 4% dorosłych), wykazują zróżnicowaną epidemiologię zależną od płci, wieku, rasy i statusu socjoekonomicznego. Bóle głowy mają istotny wpływ na jakość życia, ograniczając aktywność społeczną, edukacyjną i zawodową, a także generując znaczne koszty ekonomiczne, np. w USA utrata produktywności z powodu migreny wynosi ponad 13 miliardów dolarów rocznie. W populacji pediatrycznej częstość występowania pierwotnych bólów głowy wynosi 62%, z migreną u 11% dzieci i młodzieży, co wiąże się z obniżoną jakością życia i ograniczeniami w funkcjonowaniu społecznym i edukacyjnym.
Epidemiologia bólu głowy
Bóle głowy należą do najczęstszych zaburzeń układu nerwowego na świecie i stanowią istotne obciążenie zarówno dla jednostek, jak i systemów opieki zdrowotnej. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), zaburzenia bólowe głowy zajmują trzecie miejsce (po udarze i demencji) pod względem ogólnego obciążenia chorobami neurologicznymi mierzonego latami życia skorygowanymi niepełnosprawnością (DALYs) w 2019 roku1. Globalnie, bóle głowy dotykają około 40% populacji, co przekłada się na 3,1 miliarda ludzi w 2021 roku, przy czym występują częściej u kobiet niż u mężczyzn2.
Badania epidemiologiczne przeprowadzone w populacji ogólnej wskazują na średnie wskaźniki rozpowszechnienia bólów głowy wynoszące 46% dla częstości rocznej i 64% dla częstości występowania w ciągu życia1. Pomimo pewnych różnic regionalnych, bóle głowy stanowią problem ogólnoświatowy, dotykając ludzi wszystkich ras, poziomów dochodów i obszarów geograficznych3.
Rozpowszechnienie głównych typów bólu głowy
Różne typy bólów głowy charakteryzują się odmienną częstością występowania w populacji ogólnej:
- Migrena – większość badań przeprowadzonych w populacji dorosłych Europy Zachodniej i Ameryki Północnej wskazuje na częstość występowania między 5% a 9% u mężczyzn oraz między 12% a 25% u kobiet. Kraje pozaeuropejskie raportują niższe wskaźniki2. Około jednej trzeciej osób cierpiących na migrenę doświadcza migreny z aurą3. Obecne najlepsze szacunki globalnego rozpowszechnienia migreny wynoszą 14-15%1.
- Ból głowy typu napięciowego (TTH) – dane dotyczące rozpowszechnienia w literaturze są nieliczne i sprzeczne: wskaźniki wahają się od 11% w Singapurze do 20-40% w USA i ponad 80% w Danii4. Najnowsze meta-analizy wskazują na częstość występowania TTH na poziomie około 17% wśród dzieci i młodzieży1.
- Ból głowy klasterowy (cluster headache) – występuje u 1-3 na 1000 osób w populacji ogólnej, ze stosunkiem płci (M:K) wynoszącym około 3:15. Nowsze badania wskazują jednak na zmniejszenie przewagi męskiej do stosunku 6,2 do 1,47, prawdopodobnie z powodu wcześniejszego błędnego diagnozowania u kobiet, gdzie ból głowy klasterowy może być mylony z migreną1.
- Przewlekły codzienny ból głowy – dotyka około 4% dorosłej populacji ogólnej6.
Różnice demograficzne w występowaniu bólu głowy
Bóle głowy wykazują znaczące zróżnicowanie w zależności od płci, wieku i czynników socjoekonomicznych:
- Płeć – migrena występuje około trzy razy częściej u kobiet niż u mężczyzn. W Stanach Zjednoczonych corocznie doświadcza jej do 17% kobiet w porównaniu z 6% mężczyzn1. Przed okresem dojrzewania częstość występowania i zachorowalność na migrenę są wyższe u chłopców niż u dziewcząt, ale po 12 roku życia wskaźniki wzrastają u obu płci, osiągając szczyt w wieku 30-40 lat2.
- Wiek – częstość występowania migreny z aurą osiąga szczyt u chłopców około 5 roku życia, a u dziewcząt około 12-13 roku życia. Częstość występowania migreny bez aury osiąga szczyt u chłopców w wieku 10-11 lat, a u dziewcząt w wieku 14-17 lat3. Wystąpienie migreny po 50 roku życia jest rzadkie1.
- Rasa i pochodzenie etniczne – częstość występowania migreny wydaje się być niższa wśród Afroamerykanów i Amerykanów pochodzenia azjatyckiego niż wśród białych. Jedno z badań wykazało, że wśród kobiet 20,4% białych, 16,2% Afroamerykanek i 9,2% Amerykanek pochodzenia azjatyckiego spełniało kryteria Międzynarodowej Klasyfikacji Bólów Głowy (ICHD) dla migreny2.
- Status socjoekonomiczny – w Stanach Zjednoczonych częstość występowania migreny jest odwrotnie skorelowana z dochodem gospodarstwa domowego i poziomem wykształcenia. W kontekście międzynarodowym jednak związek między migreną a statusem socjoekonomicznym nie jest obecny1.
Epidemiologia bólu głowy u dzieci i młodzieży
Bóle głowy nie są jedynie problemem osób dorosłych, ale stanowią również istotne obciążenie zdrowotne dla dzieci i młodzieży. W tej grupie wiekowej regularne bóle głowy prowadzą do obniżenia jakości życia oraz ograniczeń w sferze społecznej, edukacji szkolnej i przyszłych karierach zawodowych1.
Łączna częstość występowania pierwotnych bólów głowy u dzieci i młodzieży wynosi 62%, przy czym częstość występowania u dziewcząt i chłopców wynosi odpowiednio 38% i 27%1. Meta-analiza wykazała, że częstość występowania migreny u dzieci i młodzieży wynosi 11% ogółem, 8% dla migreny bez aury (MwoA) i 3% dla migreny z aurą (MwA)1.
Badanie przeprowadzone w Austrii na reprezentatywnej próbie 3386 uczniów w wieku 10-18 lat wykazało roczną częstość występowania bólów głowy na poziomie 75,7% (dziewczęta: 82,1%; chłopcy: 67,7%), przy czym częstość ta wzrastała wraz z wiekiem1. W badaniu tym raportowano również typy bólów głowy: 24,2% migrena, 21,6% ból głowy typu napięciowego, 3,0% przewlekły ból głowy występujący przez 15 dni w miesiącu oraz 26,1% niezróżnicowany ból głowy2.
Ograniczenia w codziennym życiu wystąpiły u 42% młodych ludzi z bólem głowy, a jakość życia związana ze zdrowiem była obniżona prawie u wszystkich dzieci i młodzieży z bólem głowy3. W badaniu przeprowadzonym w Hiszpanii wśród 1619 uczniów w wieku 12-18 lat częstość występowania nawracającego bólu głowy wynosiła 30,5%, przy czym 11,3% badanych wykazywało cechy migreny4.
Wpływ bólu głowy na funkcjonowanie dzieci i młodzieży
Zaburzenia bólowe głowy u dzieci i młodzieży często wpływają na aktywność szkolną i społeczną oraz na wydajność pracy rodziców1. Bóle głowy powodują znaczący wpływ na jakość życia: ograniczają aktywność społeczną, aktywność fizyczną i powodują absencję w szkole, słabsze wyniki w nauce, wyższe ryzyko przerwania nauki oraz negatywny wpływ na kariery zawodowe rodziców2.
Wśród uczniów z bólem głowy występującym ≥2 dni w miesiącu, 48,1% wskazało na przyjmowanie leków przeciwbólowych, przy czym najczęściej stosowanymi były ibuprofen (49,1%) i paracetamol (32,8%)2.
Globalne obciążenie bólem głowy
Według badania Global Burden of Disease (GBD), zaburzenia bólowe głowy należą do najczęstszych i najbardziej upośledzających stan zdrowia schorzeń na świecie11. Migrena zajmuje pierwsze miejsce wśród najbardziej upośledzających chorób w przedziale wiekowym 15-49 lat według GBD z 2016 roku3.
Zaburzenia bólowe głowy nakładają na jednostki obciążenie, które może obejmować znaczne cierpienie osobiste, obniżoną jakość życia i koszty finansowe1. Migreny i inne bóle głowy mogą wpływać na zdolność ludzi do pracy, poprzez zmniejszoną produktywność, oraz na relacje międzyludzkie2.
Ekonomiczny koszt wynikający z utraty czasu pracy związanej z migreną w amerykańskiej sile roboczej wynosi ponad 13 miliardów dolarów rocznie, z czego większość stanowi obniżona wydajność pracy3. W badaniu American Migraine Study ponad 85% kobiet i 82% mężczyzn z ciężką migreną doświadczyło pewnego stopnia niepełnosprawności związanej z bólem głowy4.
Badania populacyjne w Unii Europejskiej (UE) wykazały ogólną roczną częstość występowania zaburzeń bólowych głowy na poziomie 79%. Zaburzenia te są sklasyfikowane jako druga najczęstsza przyczyna lat życia spędzonych z niepełnosprawnością na całym świecie. W UE zaburzenia bólowe głowy kosztują gospodarki narodowe ponad 100 miliardów euro rocznie1.
Bóle głowy związane z COVID-19
Ból głowy jest zgłaszany u 47,1% (95% CI 35,8-58,6%) pacjentów w ostrej fazie COVID-191. Częstość występowania różni się w zależności od ciężkości COVID-19, z wyższą częstością występowania u pacjentów ambulatoryjnych w porównaniu z pacjentami hospitalizowanymi2.
Ból głowy jako objaw COVID-19 jest częstszy u młodszych osób; u osób z wcześniejszym pierwotnym bólem głowy lub migreną; oraz u osób, u których występują towarzyszące anosmia, ageuzja i mialgia3.
Ból głowy utrzymuje się poza fazą ostrą u 6-45% pacjentów, chociaż częstość występowania bólu głowy może zmniejszać się wraz z upływem czasu4. Przegląd systematyczny wykazał, że ból głowy utrzymywał się do 60 dni u 16,5%, 90 dni u 10,6% i 180 dni u 8,4% pacjentów5.
Czynniki wpływające na różnice w szacunkach epidemiologicznych
Epidemiologia bólu głowy jest stosunkowo młodą i niedojrzałą dyscypliną1. Uważa się, że duże różnice w zgłaszanych częstościach występowania między krajami, a czasami w obrębie krajów, są w dużej mierze spowodowane różnicami metodologicznymi między badaniami, ale nie zostało to empirycznie zbadane2.
Definicja przypadku ma nadrzędne znaczenie i prawdopodobnie jest pojedynczym najbardziej wpływowym czynnikiem w każdym badaniu zależnym od szacowania częstości występowania3. Analiza wrażliwości wykazała, że analizy dwuczynnikowe były w niewielkim stopniu uzależnione od metody statystycznej (parametrycznej lub nieparametrycznej)4.
Pozorny wzrost częstości występowania migreny w czasie może być rzeczywisty, być może związany ze zmianami środowiskowymi, fizycznymi, behawioralnymi lub psychologicznymi, ale bardziej prawdopodobne jest, że ma to związek z rozwojem metodologicznym na przestrzeni lat, prowadzącym do lepszych technik dostępu i zaangażowania oraz ulepszonych narzędzi diagnostycznych, które prawdopodobnie zwiększają wykrywalność przypadków1.
Stovner i współpracownicy ustalili, że analizy regresji wielorakiej wyjaśniały mniej niż 30% wariancji; inne czynniki metodologiczne wpływające na te różnice to rok publikacji, wielkość próby, włączenie prawdopodobnych diagnoz, metoda pobierania próbek, pytanie przesiewowe i środowisko badawcze1.
Wyzwania w diagnostyce i leczeniu bólu głowy
Na całym świecie tylko mniejszość osób z zaburzeniami bólowymi głowy jest odpowiednio diagnozowana i leczona przez świadczeniodawcę opieki zdrowotnej4. Ból głowy był niedoceniany, nierozpoznawany i niedostatecznie leczony na całym świecie5.
Wiele osób cierpiących na bóle głowy nie otrzymuje skutecznej diagnozy i opieki3. Brak wiedzy wśród świadczeniodawców opieki zdrowotnej jest główną barierą kliniczną4. Wiele osób z zaburzeniami bólowymi głowy nie jest diagnozowanych i leczonych5.
Te oczywiste obciążenia wymagają działania6. WHO opublikowała Atlas zaburzeń bólowych głowy w 2011 roku, opisujący obciążenie wynikające z zaburzeń bólowych głowy i dostępne zasoby do ich zmniejszenia7. Plan działania odnosi się do wyzwań i luk w zapewnianiu opieki i usług dla osób z padaczką i innymi zaburzeniami neurologicznymi, takimi jak zaburzenia bólowe głowy, które istnieją na całym świecie, oraz zapewnia kompleksową, skoordynowaną odpowiedź między sektorami8.
Potrzeba poprawy rozpoznawania i leczenia
Do dziś konsekwencje częstych bólów głowy u dzieci są słabo scharakteryzowane, a wczesne wykrywanie i leczenie młodych pacjentów z bólem głowy jest zbyt rzadkie1. Struktury opieki nad dziećmi i młodzieżą z regularnymi bólami głowy nie są dostosowane do potrzeb2.
Badania epidemiologiczne są przydatne dla klinicystów, ponieważ uwypuklają wzorce diagnozowania i przepisywania leków, wspólne trendy w obrębie choroby oraz niezaspokojone potrzeby11.
W badaniu Observational Survey of the Epidemiology, Treatment and Care of Migraine (OVERCOME) około 21% osób z migreną zgłosiło diagnozę przez świadczeniodawcę opieki zdrowotnej, a blisko 12% wykazało poważną niepełnosprawność związaną z migreną2.
Kierunki przyszłych badań
Istnieje duża potrzeba wysokiej jakości badań populacyjnych raportujących epidemiologiczną zmienność pierwotnych bólów głowy w określonych grupach wiekowych2. Szczegółowe badania epidemiologiczne dotyczące częstości występowania i zachorowalności na pierwotne bóle głowy w wieku rozwojowym są nieliczne i często heterogeniczne2.
Najważniejszym zadaniem dla przyszłych badań epidemiologicznych bólu głowy będzie identyfikacja możliwych do zapobiegania czynników ryzyka i konsekwencji bólu głowy1.
Nacisk przyszłych badań nad pourazowym bólem głowy (PTH) powinien być położony na ustanowienie biomarkerów progresji od ostrego PTH do przetrwałego PTH1. Identyfikacja potencjalnych celów leczenia, takich jak peptyd związany z genem kalcytoniny, powinna umożliwić przeprowadzenie randomizowanych badań kontrolowanych u pacjentów z PTH2.
W populacji pediatrycznej zauważono znaczący brak danych na temat częstości występowania rzadszych bólów głowy, takich jak trójdzielno-autonomiczne bóle głowy (TACs), ból głowy spowodowany nadużywaniem leków (MOH) i nowy codzienny uporczywy ból głowy (NDPH), które są niedostatecznie zbadane3.
Dokumentowanie obciążenia zaburzeniami bólowymi głowy stało się ważnym zadaniem, zwróconym uwagę przez Global Campaign against Headache2. Szacunki GBD są teraz aktualizowane corocznie w celu monitorowania zmian w obciążeniu chorobami na całym świecie i tym samym prognozowania przyszłych potrzeb w zakresie usług zdrowotnych3.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.