Astygmatyzm
Etiologia i przyczyny
Astygmatyzm, dotykający około 13% populacji, jest wadą refrakcji wynikającą z nieregularnego kształtu rogówki lub soczewki, prowadzącą do powstania dwóch różnych punktów obrazu i nieostrego widzenia na wszystkich odległościach. Wyróżnia się astygmatyzm rogówkowy (najczęstszy) oraz soczewkowy (rzadszy, często związany z cukrzycą). Czynniki genetyczne odgrywają kluczową rolę w jego etiologii, z identyfikacją trzech głównych genów oraz zwiększonym ryzykiem u potomstwa osób dotkniętych astygmatyzmem (około 50% wzrost ryzyka). Astygmatyzm może również rozwinąć się wtórnie w wyniku urazów, zabiegów chirurgicznych (np. usunięcie zaćmy, LASIK), chorób rogówki (np. stożek rogówki, dystrofie, stany zapalne) oraz czynników środowiskowych i fizjologicznych, takich jak wiek, wcześniactwo, cukrzyca, czy nadmierne pocieranie oczu.
- Etiologia astygmatyzmu
- Astygmatyzm rogówkowy i soczewkowy
- Genetyczne uwarunkowania astygmatyzmu
- Przyczyny wtórne astygmatyzmu
- Stany chorobowe prowadzące do astygmatyzmu
- Czynniki ryzyka rozwoju astygmatyzmu
- Rozwój astygmatyzmu w czasie
- Astygmatyzm u noworodków i dzieci
- Astygmatyzm u dorosłych
- Specyficzne czynniki wpływające na rozwój astygmatyzmu
- Typy astygmatyzmu
- Astygmatyzm regularny i nieregularny
- Astygmatyzm w połączeniu z innymi wadami refrakcji
- Inne rodzaje astygmatyzmu
- Stożek rogówki jako szczególna przyczyna astygmatyzmu
- Mity na temat przyczyn astygmatyzmu
Etiologia astygmatyzmu
Astygmatyzm to powszechnie występująca wada refrakcji, która dotyka około 13% populacji. Charakteryzuje się ona nieprawidłowym kształtem rogówki lub soczewki, co powoduje, że światło padające na siatkówkę nie skupia się w jednym punkcie. Zamiast tego, przy astygmatyzmie światło tworzy dwa różne punkty obrazu, które nakładają się na siebie, powodując nieostre widzenie na wszystkich odległościach.12
Astygmatyzm rogówkowy i soczewkowy
Istnieją dwa główne typy astygmatyzmu ze względu na miejsce jego występowania:34
- Astygmatyzm rogówkowy – najczęstszy rodzaj, wynikający z nieregularnego kształtu rogówki, która zamiast być równomiernie zakrzywiona we wszystkich kierunkach (jak piłka), ma kształt przypominający jajko lub piłkę do rugby, z dwoma niedopasowanymi krzywymi
- Astygmatyzm soczewkowy – rzadszy rodzaj, spowodowany nieregularnym kształtem soczewki oka; często związany z cukrzycą, gdyż poziom cukru we krwi może wpływać na zmianę kształtu soczewki
W przypadku astygmatyzmu rogówkowego lub soczewkowego, gdy którakolwiek z tych struktur ma kształt jajowaty z niedopasowanymi krzywymi, promienie światła nie są załamywane jednakowo, co oznacza, że tworzą się dwa różne obrazy. Te dwa obrazy nakładają się na siebie lub łączą, prowadząc do nieostrego widzenia.15
Genetyczne uwarunkowania astygmatyzmu
Dokładna przyczyna astygmatyzmu występującego spontanicznie nie jest w pełni zrozumiała, jednak najnowsze badania wskazują, że czynniki genetyczne odgrywają kluczową rolę w rozwoju tej wady wzroku:678
- Astygmatyzm jest często dziedziczny, co oznacza, że jest przekazywany z rodziców na dzieci
- Osoby, których rodzice lub rodzeństwo mają astygmatyzm, są bardziej narażone na jego rozwój
- Badania zidentyfikowały 3 główne geny, które łącznie odpowiadają za rozwój astygmatyzmu, choć dokładny gen nie został jeszcze zidentyfikowany
- W badaniu analizującym astygmatyzm w rodzinach stwierdzono, że dzieci, które mają jednego rodzica lub rodzeństwo z astygmatyzmem, mają o prawie 50% zwiększone ryzyko rozwoju tego schorzenia
Przyczyny wtórne astygmatyzmu
Oprócz przyczyn genetycznych, astygmatyzm może rozwinąć się wtórnie z powodu różnych czynników:1749
- Urazy oka – urazy mechaniczne, chemiczne lub spowodowane ciałami obcymi mogą prowadzić do blizn na rogówce i zaburzenia jej regularnego kształtu
- Zabiegi chirurgiczne oka – operacje takie jak usunięcie zaćmy, LASIK, keratoplastyka czy trabekulektomia mogą wpłynąć na kształt rogówki
- Choroby rogówki – stany patologiczne mogące prowadzić do nieregularnego kształtu rogówki i rozwoju astygmatyzmu
Stany chorobowe prowadzące do astygmatyzmu
Najczęstsze i najważniejsze stany chorobowe powodujące astygmatyzm obejmują:2910
- Stożek rogówki (keratoconus) – postępujące schorzenie, w którym rogówka staje się cieńsza i wypukła, przyjmując kształt stożka; jest to najczęstsza przyczyna pierwotnego nieregularnego astygmatyzmu
- Tylny stożek rogówki – rzadkie schorzenie analogiczne do keratoconus, ale dotyczące tylnej powierzchni rogówki
- Brzeżne zwyrodnienie rogówki typu pellucid – schorzenie powodujące ścieńczenie rogówki w jej dolnej części
- Keratoglobus – rzadkie schorzenie charakteryzujące się ścieńczeniem rogówki i jej wybrzuszeniem
- Choroby dystroficzne rogówki – np. dystrofia błony podstawnej, dystrofia kratowata
- Stany zapalne rogówki – zapalenie rogówki pochodzenia wirusowego (np. opryszczkowe), bakteryjnego lub immunologicznego
- Blizny rogówki – powstałe w wyniku urazów, infekcji lub zabiegów chirurgicznych
Czynniki ryzyka rozwoju astygmatyzmu
Czynniki zwiększające ryzyko wystąpienia lub progresji astygmatyzmu to:11121314
- Wiek – kształt rogówki może zmieniać się z wiekiem, stając się bardziej podłużnym; zmiany te mogą być związane ze zmianami w mięśniach ocznych
- Wcześniactwo – u wcześniaków (urodzonych przed 32. tygodniem ciąży) astygmatyzm występuje u około 20% przypadków, prawdopodobnie z powodu niedostatecznego czasu na prawidłowy rozwój rogówki w łonie matki
- Niska masa urodzeniowa – dzieci urodzone z niską masą ciała mają większe ryzyko rozwoju astygmatyzmu
- Zbyt intensywne pocieranie oczu – zwłaszcza w przypadku alergii, które powodują swędzenie oczu; silne pocieranie może z czasem uszkodzić regularny kształt rogówki
- Cukrzyca – wahania poziomu cukru we krwi mogą prowadzić do tymczasowych zmian w kształcie soczewki
- Zaawansowana krótkowzroczność lub dalekowzroczność – astygmatyzm często współwystępuje z innymi wadami refrakcji
- Długotrwałe korzystanie z urządzeń elektronicznych – może powodować zmęczenie oczu i nasilać objawy astygmatyzmu
- Narażenie na promieniowanie UV – nadmierna ekspozycja na promienie UV może przyczyniać się do rozwoju astygmatyzmu
- Palenie tytoniu przez matkę w czasie ciąży – zwiększa ryzyko wystąpienia astygmatyzmu u dziecka
Rozwój astygmatyzmu w czasie
Astygmatyzm może być obecny od urodzenia, rozwijać się w dzieciństwie lub pojawić się w wieku dorosłym. Jego przebieg i intensywność mogą się zmieniać na przestrzeni życia.31516
Astygmatyzm u noworodków i dzieci
Większość noworodków ma pewien stopień astygmatyzmu, który zwykle ulega zmianie i poprawia się w miarę rozwoju oka i umiejętności widzenia.1718
- Stopień astygmatyzmu jest wyższy u wcześniaków i ma odwrotny związek z wiekiem po poczęciu i masą urodzeniową
- Liniowa redukcja astygmatyzmu do niższych wartości wraz z wiekiem jest częścią normalnego dojrzewania oka i procesu emmetropizacji (rozwoju prawidłowego widzenia)
- Wysoki astygmatyzm we wczesnym życiu indukuje i aktywuje akomodację (zdolność oka do dostosowywania ostrości widzenia)
- Jednak nie zawsze tak się dzieje – astygmatyzm może odgrywać rolę w rozwoju krótkowzroczności, ponieważ może degradować sygnały optyczne i zakłócać emmetropizację, co może prowadzić do progresji osiowej krótkowzroczności u dzieci w wieku szkolnym
Astygmatyzm u dorosłych
We wczesnej dorosłości astygmatyzm o wartości powyżej jednej dioptrii jest rzadki. Z wiekiem jednak mogą zachodzić zmiany w strukturze oka wpływające na astygmatyzm:1920
- Przednia rogówka (i całkowity astygmatyzm) wykazuje spłaszczenie w kierunku pionowym wraz ze starzeniem się, w przeciwieństwie do tendencji w kierunku astygmatyzmu „zgodnie z regułą” na tylnej powierzchni rogówki
- Udowodniono również, że astygmatyzm „zgodnie z regułą” zmniejsza się, gdy powieki są odsunięte od rogówki
- Wkład soczewki do astygmatyzmu oka jest stosunkowo stały przez całe życie
- Rozwój astygmatyzmu soczewkowego może być spowodowany zjawiskiem emmetropizacji, ponieważ skutecznie zmniejsza on jawny astygmatyzm w pierwszych dekadach życia
- Wielkość i oś astygmatyzmu zmieniają się w ciągu dnia; tę zmienność można opisać w odniesieniu do zmian ciśnienia powiek, napięcia mięśni zewnątrzgałkowych, wielkości źrenicy i akomodacji
Specyficzne czynniki wpływające na rozwój astygmatyzmu
Kilka czynników fizjologicznych i środowiskowych może wpływać na rozwój i progresję astygmatyzmu:216
- Ciśnienie powiek – zmiany konturów rogówki wywołane przez ciśnienie powiek są szeroko omawiane od połowy lat 60.; zgłaszano przejściową obustronną jednooczną diplopię (podwójne widzenie) po pracy w bliży z powodu tymczasowo wywołanej toryczności rogówki
- Warstwa łez – ma wskaźnik refrakcji zbliżony do rogówki (1,33 vs 1,376), a refrakcja na granicy powietrze-film łzowy stanowi większość mocy refrakcyjnej przedniej powierzchni oka; zaburzenia filmu łzowego mogą więc wpływać na astygmatyzm
- Napięcie mięśni zewnątrzgałkowych – może wpływać na kształt rogówki i soczewki
- Wielkość źrenicy – zmienia ilość światła wpadającego do oka i wpływa na ostrość widzenia
- Akomodacja – proces dostosowywania ostrości widzenia na różne odległości
Typy astygmatyzmu
Astygmatyzm można klasyfikować na różne sposoby, w zależności od osi, regularności oraz współwystępowania z innymi wadami refrakcji.2223
Astygmatyzm regularny i nieregularny
Ze względu na regularność rozróżniamy:2311
- Astygmatyzm regularny – występuje, gdy główne południki są oddzielone o 90 stopni na liniach 90° i 180°, np. 180° / 90°; jest to najczęstsza forma astygmatyzmu
- Astygmatyzm nieregularny – występuje, gdy główne południki nie są prostopadłe do siebie; zazwyczaj jest spowodowany urazem fizycznym, który spowodował bliznowacenie rogówki, lub chorobami rogówki takimi jak stożek rogówki
Astygmatyzm w połączeniu z innymi wadami refrakcji
Ze względu na współwystępowanie z innymi wadami refrakcji wyróżniamy:2324
- Astygmatyzm nadwzroczny (hipermetropowy) – występuje, gdy jeden lub dwa główne południki oka skupiają światło za siatkówką (dalekowzroczność)
- Astygmatyzm krótkowzroczny (miopowy) – występuje, gdy jeden lub dwa główne południki oka skupiają światło przed siatkówką (krótkowzroczność)
- Astygmatyzm mieszany – występuje, gdy jeden główny południk oka skupia światło za siatkówką (dalekowzroczność), a drugi główny południk skupia światło przed siatkówką (krótkowzroczność)
Astygmatyzm często występuje razem z krótkowzrocznością lub dalekowzrocznością, ale może również występować samodzielnie.525
Inne rodzaje astygmatyzmu
W zależności od przyczyny i lokalizacji wyróżniamy również:2627
- Astygmatyzm indeksowy – spowodowany nierównościami współczynnika refrakcji soczewki w różnych południkach u pacjentów cierpiących na cukrzycę i u osób rozwijających stwardnienie jądrowe i/lub zaćmę
- Astygmatyzm siatkówkowy – spowodowany skośnym umieszczeniem plamki
- Astygmatyzm nabyty rogówkowy – często nieregularny, powstały w wyniku urazów, chorób lub zabiegów chirurgicznych
Przed operacją zaćmy trzy źródła astygmatyzmu w oku to: przednia rogówka, tylna rogówka i naturalna soczewka. Głównym źródłem astygmatyzmu jest przednia rogówka. Naturalna soczewka jest usuwana podczas operacji zaćmy, co pozostawia tylko dwa źródła astygmatyzmu wewnątrz oka po operacji: przednią i tylną rogówkę.28
Stożek rogówki jako szczególna przyczyna astygmatyzmu
Stożek rogówki (keratoconus) jest najczęstszą przyczyną pierwotnego nieregularnego astygmatyzmu (tj. nie spowodowanego przyczynami zewnętrznymi, takimi jak operacja czy noszenie soczewek kontaktowych).109
Charakterystyka stożka rogówki
Stożek rogówki to postępująca choroba rogówki charakteryzująca się następującymi cechami:293031
- Ścieńczenie rogówki w dolnej i środkowej części
- Uwypuklenie rogówki w kształcie stożka
- Rozwój zwykle w drugiej dekadzie życia, wraz z krótkowzrocznością i regularnym astygmatyzmem
- Stabilizacja w czwartej dekadzie życia
- Mniej ekstremalny nieregularny astygmatyzm niż w innych typach stożka rogówki
- Progresywny astygmatyzm „przeciw regule” może skutkować koniecznością noszenia sztywnych soczewek kontaktowych lub leczenia chirurgicznego
Czynniki ryzyka stożka rogówki
Badania wskazują, że do głównych czynników ryzyka stożka rogówki należą:103132
- Genetyka – czynniki genetyczne odpowiadają za większość (60%) ryzyka rozwoju schorzenia
- Pocieranie oczu – mechaniczny uraz spowodowany wielokrotnym pocieraniem oka może spowodować rozciągnięcie rogówki i utratę jej wytrzymałości (czynnik ryzyka u 50% przypadków)
- Atopia – występowanie chorób alergicznych (53% przypadków)
- Alergie – zwiększają ryzyko stożka rogówki z powodu zwiększonego pocierania oczu
- Bezdech senny – powiązany ze zwiększonym ryzykiem
- Zespół Downa – schorzenie często występuje u osób z zespołem Downa z powodu zwiększonego pocierania oczu
- Choroby tkanki łącznej – mogą być powiązane z rozwojem stożka rogówki
Szybka diagnoza stożka rogówki – najlepiej na etapie, gdy brak jeszcze objawów widocznych w badaniu lampą szczelinową – i szybka interwencja są kluczowe w zapobieganiu progresji nieregularnego astygmatyzmu spowodowanego tą chorobą.10
Mity na temat przyczyn astygmatyzmu
Istnieje wiele błędnych przekonań dotyczących przyczyn astygmatyzmu. Ważne jest rozróżnienie faktów od mitów:173334
- Astygmatyzm NIE jest spowodowany ani nie pogarsza się przez czytanie przy słabym oświetleniu
- Siedzenie zbyt blisko telewizora NIE powoduje astygmatyzmu
- Zezowanie (mrużenie oczu) NIE powoduje astygmatyzmu
- Astygmatyzm NIE jest chorobą, lecz wadą refrakcji związaną z kształtem rogówki lub soczewki
- Nadmierne korzystanie ze smartfonów, laptopów lub tabletów NIE jest bezpośrednią przyczyną astygmatyzmu, chociaż może powodować zmęczenie oczu i nasilać objawy
Astygmatyzm jest bardzo powszechną wadą refrakcji, której główne przyczyny wiążą się z genetyką, nieprawidłowym kształtem rogówki lub soczewki, oraz różnymi stanami chorobowymi oka. Zrozumienie prawdziwych przyczyn astygmatyzmu jest kluczowe dla jego właściwej diagnozy i leczenia.2535
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.