Leki w grupie
„szczepionka”

Szczepionki to preparaty biologiczne stosowane w celu stymulacji układu odpornościowego do wytwarzania ochrony przeciwko określonej chorobie zakaźnej. Działają one poprzez wprowadzenie do organizmu osłabionych lub inaktywowanych patogenów, ich fragmentów lub toksyn, co prowadzi do wytworzenia pamięci immunologicznej bez wywoływania choroby. Dzięki temu organizm jest przygotowany do szybkiej i skutecznej odpowiedzi w przypadku kontaktu z rzeczywistym patogenem.

Szczepionki można podzielić na kilka głównych typów: żywe atenuowane (zawierające osłabione patogeny), inaktywowane (zawierające zabite patogeny), podjednostkowe (zawierające fragmenty patogenów), toksoidowe (zawierające unieszkodliwione toksyny bakteryjne), szczepionki polisacharydowe (zawierające cukry z otoczki bakterii) oraz najnowsze – szczepionki mRNA (zawierające instrukcję do produkcji białka patogenu).

Do najważniejszych szczepionek dostępnych w Polsce należą: szczepionki przeciwko COVID-19 (Comirnaty, Spikevax, Vaxzevria), szczepionki przeciwko grypie (Vaxigrip Tetra, Influvac Tetra), szczepionki przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (Engerix B, HBVAXPRO), szczepionki przeciwko pneumokokom (Prevenar 13, Synflorix), szczepionki przeciwko rotawirusom (Rotarix, RotaTeq) oraz szczepionki skojarzone jak MMR przeciwko odrze, śwince i różyczce (Priorix, M-M-RVAXPRO).

Największą zaletą stosowania szczepionek jest zapobieganie chorobom zakaźnym, które mogą prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych, a nawet śmierci. Szczepienia masowe przyczyniły się do całkowitej eradykacji ospy prawdziwej oraz znacznego ograniczenia występowania polio, odry, błonicy i wielu innych chorób. Szczepionki są również kosztoefektywną metodą profilaktyki zdrowotnej, zmniejszającą obciążenie systemów opieki zdrowotnej.

Wśród potencjalnych zagrożeń związanych ze szczepieniami należy wymienić możliwość wystąpienia niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP), które najczęściej mają charakter łagodny i przejściowy (ból w miejscu wkłucia, gorączka, złe samopoczucie). Poważne NOP, takie jak reakcje alergiczne, są bardzo rzadkie. W przypadku szczepionek żywych atenuowanych istnieje teoretyczne ryzyko wywołania choroby u osób z ciężkimi niedoborami odporności, dlatego u tych pacjentów stosuje się szczepionki inaktywowane.

W zależności od rodzaju patogenu i mechanizmu działania, szczepionki można podzielić na: bakteryjne (np. przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi), wirusowe (np. przeciwko odrze, śwince, różyczce, polio), przeciwgrzybicze (w fazie badań) oraz eksperymentalne szczepionki przeciwnowotworowe. Ze względu na skład wyróżniamy szczepionki monowalentne (przeciwko jednemu szczepowi patogenu) oraz poliwalentne (przeciwko wielu szczepom).