Właściwości farmakokinetyczne
Witamina A

Farmakokinetyka witaminy A

Witamina A (retynol) i jej pochodne charakteryzują się specyficznymi właściwościami farmakokinetycznymi, które decydują o jej biodostępności, metabolizmie i wydalaniu z organizmu. Właściwości farmakokinetyczne witaminy A obejmują procesy wchłaniania, dystrybucji, metabolizmu oraz eliminacji tej substancji z organizmu.¹

Wchłanianie witaminy A

Proces wchłaniania witaminy A z przewodu pokarmowego jest szybki i wydajny. Wchłanianie zachodzi głównie w jelicie cienkim. Wydajność tego procesu wynosi 60-90%, przy czym ok. 80% podanej dawki witaminy A wchłania się z przewodu pokarmowego, a pozostałe 20% ulega wydaleniu z kałem.^{2 3}

Wchłanianie witaminy A jest ściśle powiązane z wchłanianiem tłuszczów. Estry retynolu (np. palmitynian retynolu) ulegają hydrolizie w wyniku działania enzymów trzustkowych, a następnie retynol jest łatwo wchłaniany.^{4 5}

Warto zaznaczyć, że wchłanianie witaminy A może być zmniejszone w przypadku zaburzonej czynności wątroby, trzustki, upośledzenia wchłaniania tłuszczów, małej podaży białka, w pasożytniczych i zapalnych chorobach przewodu pokarmowego.⁶

W przypadku aplikacji miejscowej, np. w postaci maści, wchłanianie witaminy A jest minimalne.⁷

Dystrybucja witaminy A

Po wchłonięciu, witamina A podlega następującym procesom dystrybucji w organizmie:

• W komórkach śluzówki jelita, retynol podlega estryfikacji
• Estry retynylu są wiązane przez chylomikrony i poprzez układ limfatyczny dostają się do układu krwionośnego
• Związane estry retynylu są następnie wychwytywane w wątrobie⁸

Po wchłonięciu przez nabłonek jelitowy i ponownym zestryfikowaniu, retynol jest włączany do chylomikronów, a te przedostają się do krwi. Zazwyczaj w osoczu krwi stwierdza się 30-80 µg/dL witaminy A i odpowiednio 30-70 µg/L retinolu.⁹

Transport retynolu we krwi zachodzi po związaniu przez specyficzne α1-globuliny.¹⁰ Przed uwolnieniem do krwi, estry retynolu są hydrolizowane, a uwolniony retynol jest wiązany przez apobiałko wiążące retynol.¹¹

Magazynowanie witaminy A

Witamina A charakteryzuje się długim biologicznym okresem półtrwania i zdolnością do kumulacji w tkankach organizmu. Główne miejsca magazynowania witaminy A to:

• Wątroba – ok. 90% witaminy A jest magazynowane w wątrobie (w lipocytach w kompleksach lipidoglikoproteinowych pod postacią estrów retynolu)^{12 13}
• Komórki tłuszczowe (adipocyty)¹⁴

Zasoby wątrobowe witaminy A mogą pokryć zapotrzebowanie organizmu przez kilka miesięcy.¹⁵

Stopień wysycenia, stężenie i aktywność białek nośnikowych w płynach ustrojowych i cytozolu decydują o stężeniu frakcji wolnej i związanej witaminy A.¹⁶

Metabolizm witaminy A

Metabolizm witaminy A obejmuje szereg przemian biochemicznych:

• Palmitynian retynolu ulega w organizmie hydrolizie do retynolu – czynnej postaci witaminy A¹⁷
• Retynol, który nie jest magazynowany w wątrobie, metabolizowany jest w wątrobie do licznych metabolitów oraz sprzęgany z kwasem glukuronowym¹⁸
• Powstały glukuronid podlega krążeniu wątrobowemu, a następnie utlenieniu do retynalu i kwasu retynowego¹⁹

Eliminacja witaminy A

Witamina A i jej metabolity są wydalane z organizmu następującymi drogami:

• Z kałem – główna droga eliminacji. Około 20% pobranej dziennej dawki witaminy A jest wydalane z kałem w ciągu 1 do 2 dni po podaniu, przy czym 20-50% podlega sprzęganiu z kwasem glukuronowym²⁰
• Z moczem – w postaci metabolitów^{21 22}
• Z żółcią – część metabolitów ulega sprzęganiu z kwasem glukuronowym lub tauryną i wydalana jest z żółcią²³

Przenikanie witaminy A przez bariery biologiczne

Witamina A charakteryzuje się zróżnicowaną zdolnością do przenikania przez bariery biologiczne:

• Bariera łożyskowa: Retynol słabo przenika przez barierę łożyskową^{24 25}
• Mleko matki: Witamina A przenika do mleka kobiet karmiących piersią^{26 27}

Parametry farmakokinetyczne witaminy A

Stężenie witamin i związków mineralnych, w tym witaminy A, w osoczu i tkankach podlega regulacji homeostatycznej i zmienia się pod wpływem różnych czynników, takich jak: rytm dobowy, stan odżywienia, wzrost i rozwój, okres ciąży i karmienia piersią.²⁸

W przypadku preparatów złożonych, zawierających witaminę A wraz z innymi składnikami, często brak jest szczegółowych danych farmakokinetycznych. Właściwości farmakokinetyczne poszczególnych składników są zwykle opisywane oddzielnie w literaturze naukowej.²⁹

Farmakokinetyka miejscowego stosowania witaminy A

W przypadku miejscowego aplikowania preparatów z witaminą A (np. maści), wchłanianie substancji przez skórę jest minimalne. Dane farmakokinetyczne dostępne w literaturze dotyczą głównie podawania doustnego lub parenteralnego witaminy A.³⁰

Przygotowania lecznicze zawierające witaminę A do stosowania miejscowego, takie jak maści, mają głównie działanie miejscowe i wpływają na procesy regeneracyjne w skórze. Badania farmakologiczne, cytomorfologiczne i histoenzymatyczne potwierdzają, że preparaty z witaminą A stosowane zewnętrznie mogą przyspieszyć i normalizować procesy gojenia i regeneracji skóry.³¹