Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Testosteron

Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania testosteronu

Testosteron, jako podstawowy androgen stosowany w terapii zastępczej, wymaga szczególnej uwagi klinicznej podczas kwalifikacji pacjentów do leczenia oraz w trakcie prowadzonej terapii. Niniejszy rozdział przedstawia kompleksową analizę środków ostrożności dla lekarzy prowadzących leczenie testosteronem.¹

Kwalifikacja do leczenia

Testosteron powinien być stosowany wyłącznie u pacjentów ze zdiagnozowanym hipogonadyzmem (hiper- lub hipogonadotropowym), pod warunkiem wykluczenia innych przyczyn objawów. Niedobór testosteronu powinien manifestować się wyraźnymi objawami klinicznymi, takimi jak:^{2 3}

• Zanik lub regresja drugorzędowych cech płciowych
• Zmiany w budowie ciała
• Osłabienie lub astenia
• Zmniejszenie libido
• Zaburzenia erekcji

¹

Warto podkreślić, że diagnoza powinna być potwierdzona dwoma oddzielnymi oznaczeniami stężenia testosteronu we krwi. Ze względu na zmienność wyników badań laboratoryjnych, wszystkie pomiary stężenia testosteronu powinny być wykonywane w tym samym laboratorium.^{1 4}

Należy pamiętać, że obecnie nie ma konsensusu dotyczącego wartości referencyjnych stężenia testosteronu zależnych od wieku, jednak warto wziąć pod uwagę fizjologiczny spadek stężenia tego hormonu w surowicy wraz z wiekiem.^{2 5}

Monitorowanie leczenia

Podczas terapii testosteronem niezbędne jest regularne monitorowanie pacjenta zarówno poprzez badania kliniczne, jak i laboratoryjne.²

Należy monitorować:¹

• Stężenie testosteronu – regularnie, by utrzymać poziom eugonadalny
• Stężenie hemoglobiny i wartość hematokrytu (pod kątem policytemii)
• Parametry funkcji wątroby
• Profil lipidowy

³

Ryzyko raka gruczołu krokowego

Przed rozpoczęciem terapii testosteronem wszyscy pacjenci muszą zostać poddani dokładnym badaniom mającym na celu wykluczenie ryzyka istniejącego raka gruczołu krokowego.¹

U pacjentów poddawanych leczeniu testosteronem konieczne jest staranne i regularne kontrolowanie stanu gruczołu krokowego i sutków przy użyciu zalecanych metod:^{1 3}

• Badanie per rectum
• Oznaczanie stężenia swoistego antygenu gruczołu krokowego (PSA) w surowicy

Badania te należy przeprowadzać co najmniej raz w roku, a w przypadku pacjentów w podeszłym wieku i z grupy podwyższonego ryzyka (czynniki kliniczne lub rodzinne) – dwa razy w roku.²

Należy pamiętać, że androgeny mogą przyspieszać rozwój subklinicznego raka gruczołu krokowego i łagodnego rozrostu gruczołu krokowego.^{1 2}

Powikłania sercowo-naczyniowe

Testosteron może powodować wzrost ciśnienia tętniczego, dlatego należy stosować go ostrożnie u mężczyzn z nadciśnieniem.^{1 4}

U pacjentów z ciężką niewydolnością serca, wątroby lub nerek, lub chorobą niedokrwienną serca, leczenie testosteronem może spowodować poważne powikłania w postaci obrzęków, przebiegających z zastoinową niewydolnością serca lub bez niej. W takim przypadku leczenie należy przerwać natychmiast.^{1 5}

Zaburzenia krzepnięcia i ryzyko zakrzepowo-zatorowe

Należy zachować ostrożność podczas stosowania testosteronu u pacjentów z trombofilią lub czynnikami ryzyka żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (VTE), ponieważ dane z badań po wprowadzeniu do obrotu oraz publikowane doniesienia wykazały występowanie u tych pacjentów incydentów zakrzepowych podczas leczenia testosteronem, takich jak:^{4 3}

• Zakrzepica żył głębokich
• Zatorowość płucna
• Zakrzepica w oku

U pacjentów z trombofilią notowano przypadki VTE nawet podczas leczenia przeciwzakrzepowego, dlatego po wystąpieniu pierwszego zdarzenia zakrzepowego należy dokładnie ocenić zasadność kontynuacji leczenia testosteronem. Jeśli leczenie będzie kontynuowane, należy podjąć dalsze środki w celu zminimalizowania indywidualnego ryzyka VTE.^{3 5}

Ryzyko hiperkalcemii

Testosteron należy stosować ostrożnie u pacjentów z chorobą nowotworową, u których występuje podwyższone ryzyko hiperkalcemii (i związanej z nią hiperkalciurii) ze względu na przerzuty do kości. U osób tych zaleca się regularne kontrolowanie stężenia wapnia w surowicy.^{1 2}

Wpływ na czynność wątroby

Stwierdzono przypadki łagodnych i złośliwych nowotworów wątroby u pacjentów otrzymujących androgenne substancje hormonalne. W przypadku wystąpienia poważnych dolegliwości w nadbrzuszu, powiększenia wątroby lub objawów krwawienia w obrębie jamy brzusznej należy wykonać diagnostykę różnicową w celu wykluczenia nowotworu wątroby.²

Długotrwałe stosowanie dużych dawek testosteronu może być przyczyną plamicy wątrobowej lub zmian nowotworowych wątroby. Występujące zapalenie wątroby jest powodem do przerwania podawania androgenów i ustalenia etiologii zmian.⁴

Objawy wymagające dostosowania dawki

Niektóre objawy kliniczne mogą wskazywać na nadmierne narażenie na androgeny i wymagać korekty dawkowania. Do objawów tych należą:^{1 3}

• Drażliwość
• Nerwowość
• Zwiększenie masy ciała
• Częste lub przedłużone erekcje

Ryzyko bezdechu sennego

Istnieją doniesienia o zwiększonym ryzyku pojawienia się bezdechu sennego u osób z hipogonadyzmem leczonych estrami testosteronu, zwłaszcza gdy występują takie czynniki ryzyka jak:^{1 3}

• Otyłość
• Przewlekłe choroby układu oddechowego

Stosowanie u pacjentów z padaczką i migreną

Testosteron należy stosować ostrożnie u pacjentów z padaczką i migreną, ponieważ może on nasilać te stany chorobowe.^{1 4}

Wpływ na metabolizm insuliny

U pacjentów leczonych androgenami, u których zostanie uzyskane prawidłowe stężenie testosteronu w osoczu dzięki terapii zastępczej, może dojść do poprawy wrażliwości na insulinę.^{1 4}

Stosowanie u pacjentów w podeszłym wieku

Doświadczenia dotyczące bezpieczeństwa stosowania i skuteczności stosowania testosteronu u pacjentów w wieku powyżej 65 lat są ograniczone. Należy mieć na uwadze, że fizjologiczne stężenie testosteronu w surowicy zmniejsza się wraz z wiekiem.^{1 3}

ZFenomen przeniesienia żelu testosteronu

W przypadku testosteronu w postaci żelu (Androtop, Testavan) istnieje ryzyko przeniesienia leku na inne osoby poprzez bezpośredni kontakt cielesny. Może to prowadzić do zwiększenia stężenia testosteronu w surowicy i możliwości wystąpienia działań niepożądanych u osób, które nie są leczone tym lekiem (nieumyślna androgenizacja).³

Zalecane środki ostrożności dla pacjentów stosujących testosteron w postaci żelu:³

• Używać aplikatora do nakładania żelu (nie rąk), aby zmniejszyć ryzyko wtórnej ekspozycji
• W przypadku dotknięcia żelu rękami, należy dokładnie umyć ręce wodą z mydłem po aplikacji
• Zakryć miejsca aplikacji ubraniem po wyschnięciu żelu
• Wziąć prysznic przed przewidywanym kontaktem cielesnym z inną osobą
• Podczas kontaktu płciowego nosić odzież zakrywającą miejsca aplikacji lub wziąć prysznic przed stosunkiem
• Zachować szczególną ostrożność w kontaktach z dziećmi i kobietami w ciąży

Zalecenia dla osób, które nie są leczone testosteronem:³

• W razie kontaktu z miejscem aplikacji żelu, które nie zostało umyte lub zakryte ubraniem, należy jak najszybciej umyć skórę wodą z mydłem
• Zgłosić lekarzowi wystąpienie objawów nadmiernego wpływu androgenu, takich jak trądzik lub zmiany w owłosieniu

Ryzyko nadużywania i uzależnienia

Testosteron może być nadużywany, szczególnie w dawkach przekraczających zalecane dawki terapeutyczne oraz w skojarzeniu z innymi steroidami anaboliczno-androgennymi. Nadużywanie testosteronu może prowadzić do ciężkich działań niepożądanych, w tym:^{4 5}

• Poważnych powikłań sercowo-naczyniowych (w niektórych przypadkach prowadzących do zgonu)
• Zdarzeń dotyczących wątroby
• Zdarzeń psychicznych

Nadużywanie testosteronu może prowadzić do uzależnienia oraz wystąpienia objawów odstawiennych po znaczącym zmniejszeniu dawki lub nagłym przerwaniu stosowania.⁴

Wpływ na wyniki badań laboratoryjnych

Androgeny mogą zmniejszać stężenie globulin wiążących tyroksynę, powodując zmniejszenie stężenia tyroksyny całkowitej (T4) w surowicy i zwiększenie wychwytu żywicowego trójjodotyroniny (T3) i T4. Stężenie wolnych hormonów tarczycy pozostaje niezmienione i nie stwierdza się klinicznych oznak zaburzeń czynności tarczycy.³

Przeciwwskazania do stosowania u kobiet

Testosteron nie powinien być stosowany przez kobiety ze względu na możliwe działania wirylizujące.^{1 3}

Zastosowanie w sporcie

Sportowcom należy zwrócić uwagę, że preparaty zawierające testosteron mogą dawać pozytywny wynik testów antydopingowych.^{1 4}

Androgeny nie są odpowiednim środkiem do przyspieszania rozwoju mięśni u osób zdrowych ani do wzmacniania sprawności fizycznej.⁴