Właściwości farmakodynamiczne
Testosteron

Charakterystyka farmakodynamiczna testosteronu

Testosteron jest najważniejszym androgenem u mężczyzn, syntetyzowanym głównie w jądrach (w komórkach Leydiga) i w niewielkim stopniu w korze nadnerczy. Endogenne androgeny, w tym przede wszystkim testosteron oraz jego główny metabolit – dihydrotestosteron (DHT), odpowiadają za rozwój zewnętrznych i wewnętrznych narządów płciowych oraz za zachowanie drugorzędowych cech płciowych męskich.^{1 2 3}

Działanie androgenne testosteronu

Testosteron odgrywa kluczową rolę w ekspresji męskich cech w czasie rozwoju płodowego, we wczesnym dzieciństwie i w okresie pokwitania, zapewniając utrzymanie fenotypu męskiego i funkcji zależnych od androgenów.⁴ Działanie androgenne jest szczególnie widoczne w gruczole krokowym, pęcherzykach nasiennych i najądrzu.⁵

Pod wpływem testosteronu następuje rozwój męskich cech płciowych obejmujący:⁶

• Wzrost i dojrzewanie gruczołu krokowego, pęcherzyków nasiennych, penisa i moszny
• Rozwój męskiego typu owłosienia na twarzy, klatce piersiowej, okolicy pachowej i łonowej
• Powiększenie krtani i pogrubienie strun głosowych (obniżenie głosu)
• Zmiany w umięśnieniu i rozmieszczeniu tkanki tłuszczowej
• Rozwój libido

^{7 8}

Testosteron powoduje również rozrost jąder, gruczołu krokowego, pęcherzyków nasiennych oraz wpływa na spermatogenezę, inicjując powstawanie drugo- i trzeciorzędowych cech płciowych.⁹

Działanie anaboliczne testosteronu

Testosteron wykazuje wyraźne działanie anaboliczne na różne tkanki i narządy. Wywiera ogólny wpływ na anabolizm białek, rozwój mięśni szkieletowych i rozmieszczenie tkanki tłuszczowej w organizmie.¹⁰ Efekty anaboliczne testosteronu obejmują przede wszystkim oddziaływanie na mięśnie, kości, proces hematopoezy, nerki i wątrobę.¹¹

Testosteron prowadzi do:¹²

• Rozrostu mięśni szkieletowych
• Zwiększenia gęstości mineralnej kości
• Pobudzenia wytwarzania erytropoetyny w nerkach
• Zwiększenia stężenia hemoglobiny

¹³

Podawanie androgenów powoduje retencję sodu, azotu, potasu, fosforu oraz zmniejszenie wydalania wapnia z moczem. Testosteron zwiększa anabolizm białek i zmniejsza ich katabolizm, co prowadzi do poprawy bilansu azotowego przy wystarczającym spożyciu kalorii i białka.^{14 15}

Wpływ na układ krwiotwórczy

Androgeny, w tym testosteron, pobudzają wytwarzanie krwinek czerwonych poprzez zwiększenie produkcji erytropoetyny.¹⁶ Terapia testosteronem powoduje zwiększenie stężenia hemoglobiny i hematokrytu, co należy uwzględnić w monitorowaniu bezpieczeństwa pacjentów.¹⁷

Metabolizm i konwersja obwodowa testosteronu

Istotnym aspektem działania testosteronu jest jego obwodowa konwersja do innych aktywnych hormonów. Oddziaływanie testosteronu na niektóre narządy docelowe pojawia się po obwodowej konwersji tego hormonu do estradiolu, który następnie wiąże się z receptorami estrogenowymi w jądrach komórek docelowych.^{18 19}

Dotyczy to szczególnie takich komórek jak:^{20 21}

• Komórki przysadki
• Komórki tłuszczowe
• Komórki mózgu
• Komórki kostne
• Komórki Leydiga w jądrach

^{22 23}

Regulacja hormonalna w osi podwzgórze-przysadka-gonady

Testosteron nie wywołuje rozwoju jąder, ale zmniejsza wydzielanie gonadotropin przez przysadkę.²⁴ U zdrowych mężczyzn egzogenny testosteron hamuje wydzielanie testosteronu endogennego poprzez mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego, hamując wydzielanie przysadkowego hormonu luteinizującego (LH).^{25 26}

Przy podawaniu dużych dawek egzogennych androgenów może dochodzić do hamowania spermatogenezy poprzez mechanizm hamowania wydzielania hormonu folikulotropowego (FSH).^{27 28}

Zastosowanie kliniczne testosteronu i efekty terapeutyczne

Leczenie hipogonadyzmu u mężczyzn

Niewystarczające wydzielanie testosteronu wynikające z niewydolności jąder, patologii w obrębie przysadki mózgowej, niedoboru gonadotropin lub hormonu uwalniającego hormon luteinizujący, powoduje hipogonadyzm oraz niskie stężenie testosteronu w surowicy.²⁹

Objawy związane z niedoborem testosteronu obejmują:³⁰

• Zmniejszony popęd seksualny (z impotencją lub bez)
• Uczucie zmęczenia
• Utratę masy mięśniowej
• Nastrój depresyjny
• Regresję drugorzędowych cech płciowych

³¹

Leczenie testosteronem u mężczyzn z hipogonadyzmem przywraca prawidłowe stężenie testosteronu całkowitego we krwi i biodostępnego, w zależności od dawki.³² Powoduje zwiększenie stężenia dihydrotestosteronu (DHT) i estradiolu (E2) w osoczu, jednocześnie zmniejszając stężenie SHBG (globuliny wiążącej hormony płciowe), LH i FSH.³³

Przywrócenie stężenia testosteronu do prawidłowych wartości może doprowadzić z czasem do:³⁴

• Poprawy masy mięśniowej
• Poprawy nastroju
• Zwiększenia pożądania seksualnego i libido
• Poprawy funkcji seksualnych, w tym sprawności seksualnej
• Zwiększenia liczby spontanicznych erekcji

³⁵

Badania kliniczne wykazują, że leczenie testosteronem poprawia funkcje seksualne, w tym libido i zaburzenia erekcji, zwiększa gęstość mineralną kości, wpływa na masę ciała i zmniejsza tłuszczową masę ciała.³⁶

Wpływ na parametry metaboliczne

U pacjentów z hipogonadyzmem terapia testosteronem może wpływać na parametry metaboliczne. Leczenie może powodować, w zależności od dawki, zmniejszenie stężenia w osoczu LDL-C, HDL-C i triglicerydów.³⁷

U pacjentów z hipogonadyzmem i cukrzycą obserwowano poprawę wrażliwości na insulinę i/lub zmniejszenie stężenia glukozy we krwi w wyniku stosowania androgenów.³⁸

Zastosowanie w specjalnych grupach pacjentów

U chłopców z konstytucyjnym opóźnieniem wzrostu oraz dojrzewania przyjmowanie testosteronu początkowo przyspiesza wzrastanie oraz wywołuje rozwój drugorzędowych cech płciowych.³⁹

U kobiet po owariektomii, które poddawane są estrogenowej terapii zastępczej, włączenie do leczenia testosteronu podnosi libido, zwiększa gęstość mineralną kości oraz beztłuszczową masę ciała.⁴⁰

W przypadku transseksualistów K/M (kobiet chcących zmienić swoją płeć na męską) stosowanie testosteronu wywołuje maskulinizację.⁴¹

Potencjalne działania uboczne o znaczeniu klinicznym

Leczenie testosteronem może skutkować powiększeniem gruczołu krokowego, chociaż w badaniach klinicznych nie obserwowano istotnych działań niepożądanych z tym związanych.⁴²

Terapia testosteronem powoduje zwiększenie stężenia hemoglobiny i hematokrytu, co może prowadzić do zmian w parametrach morfologii krwi.⁴³

U pacjentów stosujących testosteron odnotowano również zmiany w aktywności enzymów wątrobowych i poziomie PSA (antygenu specyficznego dla prostaty), jednak zmiany te zazwyczaj nie były znamienne klinicznie.⁴⁴

Klasyfikacja farmakoterapeutyczna testosteronu

Testosteron jest klasyfikowany w różnych systemach farmakoterapeutycznych:

• Grupa farmakoterapeutyczna: androgeny, kod ATC: G03BA03⁴⁵
• Grupa farmakoterapeutyczna: androgeny, pochodne 3-oksoandrostenu (4), kod ATC: G03BA03⁴⁶
• Grupa farmakoterapeutyczna: androgeny, pochodne 3-oksoandrostenu, kod ATC: G03BA03⁴⁷

^{48 49 50}

Postacie farmaceutyczne testosteronu

Testosteron jest dostępny w różnych postaciach farmaceutycznych oraz jako różne związki chemiczne, co pozwala na dostosowanie terapii do potrzeb pacjenta. Najczęściej stosowane formy to:

• Testosteron w postaci żelu przezskórnego – np. Testavan (20 mg/g), Androtop (16,2 mg/g lub 50 mg/5 g)^{51 52}
• Undecylan testosteronu w postaci roztworu do wstrzykiwań – np. Nebido (1000 mg/4 ml)⁵³
• Enantan testosteronu w postaci roztworu do wstrzykiwań – np. Testosteronum prolongatum Jelfa (100 mg/ml)⁵⁴
• Undekanian testosteronu w postaci kapsułek doustnych – np. Undestor Testocaps (40 mg)⁵⁵

^{56 57 58 59 60}