Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Sodu wodorowęglan

Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania sodu wodorowęglanu

Sodu wodorowęglan (NaHCO₃) jest substancją o szerokim zastosowaniu w medycynie, używaną w różnych postaciach farmaceutycznych – od preparatów doustnych, przez roztwory do hemodializy i dializy otrzewnowej, aż po preparaty do płukania gardła. Ze względu na swoje właściwości farmakologiczne wymaga jednak stosowania z zachowaniem odpowiednich środków ostrożności. W niniejszym opracowaniu zawarto kompleksowe informacje dotyczące specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności związanych ze stosowaniem sodu wodorowęglanu w praktyce klinicznej.¹

Równowaga wodno-elektrolitowa i jej monitorowanie

Stosowanie preparatów zawierających sodu wodorowęglan wymaga ścisłego monitorowania równowagi wodno-elektrolitowej, szczególnie u pacjentów z predyspozycją do jej zaburzeń. W przypadku wystąpienia objawów wskazujących na zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej, takich jak obrzęki, duszność, nasilające się zmęczenie, odwodnienie czy niewydolność serca, należy natychmiast przerwać stosowanie produktu z sodu wodorowęglanem, wykonać oznaczenie stężenia elektrolitów i w razie potrzeby zastosować odpowiednie leczenie.²³

Szczególne ryzyko przy wystąpieniu biegunki

W przypadku biegunki należy zachować szczególną ostrożność, zwłaszcza u pacjentów ze zwiększonym ryzykiem zaburzeń równowagi wodno-elektrolitowej. Dotyczy to szczególnie osób w podeszłym wieku, pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby lub nerek oraz przyjmujących leki moczopędne. W takich przypadkach zaleca się monitorowanie stężenia elektrolitów.⁴⁵

Systematyczna kontrola parametrów klinicznych

Podczas stosowania preparatów zawierających sodu wodorowęglan, szczególnie w dializie otrzewnowej i hemodializie, zaleca się systematyczne monitorowanie następujących parametrów:⁶

• masa ciała – w celu wczesnego rozpoznania przewodnienia lub odwodnienia
• stężenie elektrolitów w surowicy (szczególnie sodu, potasu, wapnia, magnezu i fosforanów)
• równowaga kwasowo-zasadowa
• stężenie białek, kreatyniny i mocznika we krwi
• parathormon i inne wskaźniki metabolizmu tkanki kostnej
• stężenie glukozy we krwi
• resztkowa czynność nerek (w przypadku dializoterapii)

⁷

Ryzyko zasadowicy metabolicznej

U pacjentów ze stężeniem wodorowęglanów w osoczu powyżej 30 mmol/l należy dokładnie rozważyć stosunek korzyści z zastosowania produktu zawierającego sodu wodorowęglan do ryzyka możliwości wystąpienia zasadowicy metabolicznej. Kwasica metaboliczna wynikająca z niewydolności nerek może nie być całkowicie wyrównana wodorowęglanem zawartym w roztworze dializacyjnym, co może prowadzić do niepożądanych działań, takich jak niedożywienie.⁸⁹

Wpływ na równowagę kwasowo-zasadową

Preparaty zawierające sodu wodorowęglan (dwuwęglan) oraz mleczan (prekursor wodorowęglanu) mogą wpływać na równowagę kwasowo-zasadową pacjenta. Jeśli w trakcie leczenia wystąpi lub pogłębi się zasadowica metaboliczna, może zaistnieć potrzeba zmniejszenia szybkości podawania lub wstrzymania podawania produktu leczniczego.¹⁰

Zastosowanie u pacjentów wymagających szczególnej uwagi

Preparaty zawierające sodu wodorowęglan należy stosować ze szczególną ostrożnością u określonych grup pacjentów, po dokładnej ocenie stosunku korzyści do ryzyka.¹¹

Pacjenci z zaburzeniami gospodarki elektrolitowej

Szczególnej uwagi wymagają pacjenci z:¹²

• Utratą elektrolitów spowodowaną przez wymioty i/lub biegunkę
• Hipokalcemią – może być konieczne zastosowanie czasowe lub stałe roztworu z wyższym stężeniem wapnia, jeśli nie jest możliwe dostarczenie odpowiedniej ilości wapnia drogą jelitową
• Nadczynnością przytarczyc – wówczas należy rozważyć podawanie zawierających wapń środków wiążących fosforany i/lub witaminy D
• Przy leczeniu glikozydami naparstnicy – konieczne jest systematyczne monitorowanie stężenia potasu w surowicy. Znaczna hipokaliemia może wymagać zastosowania roztworu zawierającego potas, łącznie z odpowiednimi zaleceniami dietetycznymi

¹³

Pacjenci z chorobami współistniejącymi

Ostrożność zaleca się u pacjentów z:¹⁴

• Dużymi, wielotorbielowatymi nerkami
• Zaburzeniami czynności nerek – ze względu na możliwość kumulacji jonów sodu
• Marskością wątroby
• Zastoinową niewydolnością serca
• Obrzękami
• Cukrzycą – ze względu na zawartość glukozy w niektórych preparatach

¹⁵¹⁶

Osoby w podeszłym wieku

U pacjentów w podeszłym wieku przed decyzją o rozpoczęciu dializy otrzewnowej z użyciem produktów zawierających sodu wodorowęglan należy wziąć pod uwagę większą częstość występowania przepuklin. Dodatkowo, u tych pacjentów zaleca się szczególną ostrożność w monitorowaniu gospodarki wodno-elektrolitowej.¹⁷

Ostrzeżenia związane z pozaustrojowym leczeniem nerkozastępczym

Podczas stosowania roztworów zawierających sodu wodorowęglan w hemodializie, dializie otrzewnowej i hemofiltracji istnieją specyficzne ostrzeżenia dotyczące procedury i charakterystyki użytego roztworu.¹⁸

Przygotowanie i stosowanie roztworu

Roztwór elektrolitowy zawierający sodu wodorowęglan musi zostać przed użyciem prawidłowo zmieszany zgodnie z instrukcją producenta. Należy stosować wyłącznie z odpowiednim sprzętem do pozaustrojowej wymiany nerkowej. Niewłaściwa kolejność podłączania lub wypełniania może prowadzić do dostania się powietrza do jamy otrzewnowej, co może spowodować ból brzucha i/lub zapalenie otrzewnej.¹⁹²⁰

Monitorowanie podczas leczenia

Przed i w trakcie leczenia z wykorzystaniem roztworu z sodu wodorowęglanem konieczne jest ścisłe monitorowanie:²¹

• Stan hemodynamiczny pacjenta
• Bilans płynów
• Równowaga elektrolitowa i kwasowo-zasadowa
• Objętości płynów podanych i odprowadzonych

Ryzyko wytrącania osadu węglanu wapnia

Podczas stosowania roztworów zawierających sodu wodorowęglan obserwowano w rzadkich przypadkach wytrącanie białego osadu węglanu wapnia w przewodach, szczególnie w pobliżu pompy i urządzenia grzewczego. Dlatego podczas hemodializy/hemofiltracji zaleca się ścisłą kontrolę wizualną roztworu w przewodach infuzyjnych co 30 minut. W przypadku zauważenia wytrąceń należy natychmiast wymienić roztwór i przewody infuzyjne oraz dokładnie monitorować pacjenta.²²

Temperatura roztworu

Aby zwiększyć komfort pacjenta, roztwór można ogrzać do temperatury zbliżonej do temperatury ciała (37°C), ale wyłącznie przy użyciu suchego źródła ciepła. Roztworów nie należy ogrzewać w łaźni wodnej ani kuchence mikrofalowej. W żadnym wypadku nie wolno podawać roztworu, jeśli jego temperatura jest poniżej temperatury pokojowej.²³²⁴

Wpływ na wchłanianie innych leków

Wchłanianie innych produktów leczniczych może być przejściowo zmniejszone z powodu przyspieszenia pasażu żołądkowo-jelitowego, wywołanego działaniem produktów zawierających sodu wodorowęglan. U pacjentów z problemami z połykaniem, którzy wymagają dodania zagęszczacza do roztworów, należy rozważyć potencjalne interakcje.²⁵²⁶

Ryzyko niedokrwiennego zapalenia jelita grubego

U pacjentów leczonych preparatami zawierającymi makrogol i sodu wodorowęglan w celu oczyszczenia jelita notowano przypadki, w tym poważne, niedokrwiennego zapalenia jelita grubego. Produkty te należy stosować ostrożnie u pacjentów z czynnikami ryzyka niedokrwiennego zapalenia jelita grubego lub podczas jednoczesnego stosowania leków przeczyszczających o działaniu stymulującym (takich jak bisakodyl czy pikosiarczan sodu). Pacjentów z nagłym bólem brzucha, krwawieniem z odbytu lub innymi objawami niedokrwiennego zapalenia jelita grubego należy jak najszybciej poddać badaniom.²⁷

Ostrzeżenia przy długotrwałym stosowaniu

Długotrwałe stosowanie produktów zawierających sodu wodorowęglan może prowadzić do różnych powikłań, w zależności od postaci farmaceutycznej i drogi podania.

Otorbiające stwardnienie otrzewnej

Rzadkim, ale poważnym powikłaniem długotrwałego leczenia dializą otrzewnową z użyciem roztworów zawierających sodu wodorowęglan jest otorbiające stwardnienie otrzewnej (EPS), które w niektórych przypadkach może prowadzić do zgonu.²⁸²⁹

Stosowanie miejscowe i na błony śluzowe

Stosowanie długotrwałe i na rozległe uszkodzenia błony śluzowej preparatów zawierających sodu wodorowęglan może powodować kumulowanie się boraksu (w produktach złożonych) w organizmie i wywoływać zatrucie. Należy pamiętać, że składniki takie jak benzoesan sodu po podaniu miejscowym mogą powodować niewielkiego stopnia podrażnienie oczu, skóry i błon śluzowych.³⁰

Szczegółowe zalecenia dotyczące bezpiecznego stosowania

Poniżej przedstawiono najważniejsze zalecenia dotyczące bezpiecznego stosowania preparatów zawierających sodu wodorowęglan:³¹

• Dokładne przestrzeganie instrukcji użycia, szczególnie przy preparatach dwukomorowych
• Stosowanie wyłącznie przejrzystych, bezbarwnych roztworów, bez widocznych cząstek
• Stosowanie tylko gdy opakowanie jest nieuszkodzone i nienaruszone
• Regularne monitorowanie elektrolitów i równowagi kwasowo-zasadowej
• W przypadku wystąpienia niepokojących objawów (bóle brzucha, zaburzenia elektrolitowe) – natychmiastowe przerwanie terapii i konsultacja z lekarzem
• Zachowanie szczególnej ostrożności u pacjentów z zaburzeniami funkcji nerek, wątroby, układu sercowo-naczyniowego
• Regularne monitorowanie masy ciała i stanu nawodnienia pacjenta

³²

Stosowanie w szczególnych populacjach pacjentów

Dzieci i młodzież

Bezpieczeństwo stosowania i skuteczność wielu preparatów zawierających sodu wodorowęglan u dzieci i młodzieży nie zostały jednoznacznie określone. W przypadku niektórych preparatów, jak roztwory do dializy otrzewnowej (np. Physioneal), nie określono bezpieczeństwa stosowania ani skuteczności u dzieci i młodzieży. Natomiast w przypadku roztworów do hemofiltracji nie ma specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności dotyczących stosowania tego produktu u dzieci.³³³⁴

Kobiety w ciąży

Niektóre produkty zawierające sodu wodorowęglan w połączeniu z innymi substancjami aktywnymi mogą wymagać szczególnej ostrożności u kobiet w ciąży. Należy zapoznać się z informacjami dotyczącymi konkretnego preparatu i skonsultować z lekarzem przed zastosowaniem.