Właściwości farmakodynamiczne
Olejek eukaliptusowy

Właściwości farmakodynamiczne olejku eukaliptusowego

Olejek eukaliptusowy to składnik aktywny występujący w wielu produktach leczniczych, stosowanych zarówno zewnętrznie jak i doustnie. Jego głównym składnikiem jest 1,8-cyneol (eukaliptol), który stanowi nie mniej niż 70% jego składu. Właściwości farmakodynamiczne tej substancji obejmują szerokie spektrum działań, które zostały potwierdzone zarówno w badaniach in vitro, jak i w badaniach klinicznych.¹²

Działanie na drogi oddechowe

Olejek eukaliptusowy po podaniu doustnym wykazuje działanie sekretomotoryczne i wykrztuśne. Ułatwia oczyszczanie błony śluzowej górnych dróg oddechowych poprzez zwiększenie ruchów rzęsek nabłonka. W badaniach in vitro olejek eukaliptusowy wykazywał działanie sekretolityczne, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i antyobturacyjne.³

Stwierdzono wpływ olejku eukaliptusowego na parametry czynnościowe płuc, takie jak: pojemność życiowa (VC), natężona objętość wydechowa pierwszosekundowa (FEV1), stosunek FEV1/VC, pojemność wdechowa (IVC), szczytowy przepływ wydechowy (PEF), maksymalny przepływ wydechowy (MEF), natężona pojemność życiowa (FVC), objętość zalegająca (RV), opór dróg oddechowych (RAW), swoisty opór dróg oddechowych (SRAW) oraz wewnątrztorakalna objętość gazu (ITGV).⁴

Działanie sekretomotoryczne i surfaktantopodobne

1,8-cyneol (eukaliptol), główny składnik olejku eukaliptusowego, wykazuje działanie podobne do surfaktantu. U pacjentów przyjmujących doustnie kapsułki zawierające olejek eukaliptusowy obserwowano wzrost wydzielania śluzu w górnych drogach oddechowych. Olejek eukaliptusowy i 1,8-cyneol wykazują wpływ na funkcjonowanie nabłonka rzęskowego, polegający na zwiększeniu ruchu rzęsek nabłonka.⁵

Działanie na skórę po aplikacji miejscowej

Olejek eukaliptusowy aplikowany na skórę wywiera działanie drażniące, które powoduje jej przekrwienie, zaczerwienienie oraz rozgrzanie. Rozszerzenie naczyń krwionośnych prowadzi do lepszego ukrwienia obolałego miejsca, szybszego ustępowania obrzęków i stanów zapalnych, a w konsekwencji zmniejszenia bólu.⁶⁷

Olejek eukaliptusowy i terpentynowy rozszerzają obwodowe naczynia krwionośne, wywołując miejscowe przekrwienie tkanek i uczucie rozgrzania. Efekt ten jest wykorzystywany w produktach leczniczych stosowanych miejscowo w bólach mięśni i stawów.⁸

Działanie w przeziębieniu i kaszlu

Olejek eukaliptusowy, jako składnik maści do nacierania, ma szerokie zastosowanie w łagodzeniu kaszlu i objawów przeziębienia. Efekt ten został potwierdzony w badaniach klinicznych.⁹

Zmniejszenie obrzęku błony śluzowej nosa dowiedziono w badaniach klinicznych na pacjentach z zapaleniem błony śluzowej nosa. Uzyskano zarówno poprawę subiektywnych odczuć pacjentów, jak i poprawę parametrów obiektywnych (ocenianych w badaniu rynomanometrycznym i rynoskopowym). Udrożnienie dróg oddechowych utrzymywało się przez 8 godzin.¹⁰

Efekt łagodzenia kaszlu uzyskano w 4 badaniach klinicznych, w których wzięło udział 138 osób, zarówno zdrowych ochotników u których indukowano kaszel, jak i pacjentów z objawami ostrego zapalenia górnych dróg oddechowych. Badany produkt z olejkiem eukaliptusowym silniej hamował kaszel indukowany w porównaniu z kontrolą (wazeliną). U pacjentów z zapaleniem górnych dróg oddechowych udało się istotnie statystycznie zwiększyć przepływ powietrza i objętość wdechową (po pierwszej dawce) oraz uzyskać poprawę objętości wydechowej i oporu oskrzelowego, w porównaniu z kontrolą.¹¹

Wpływ na wydzielanie śluzu i oczyszczanie dróg oddechowych

Wpływ olejku eukaliptusowego na zaleganie wydzieliny w drogach oddechowych oceniano w badaniach klinicznych na pacjentach z przewlekłym kaszlem i zapaleniem oskrzeli. Wykazano, że stosowanie produktu z olejkiem eukaliptusowym wiązało się ze zmniejszeniem gęstości plwociny, poprawą oczyszczania śluzowo-rzęskowego i łagodzeniem objawów, takich jak częstotliwość kaszlu, łatwość odkrztuszania i drożność nosa.¹²

Działanie przeciwdrobnoustrojowe i przeciwzapalne

Badania na zwierzętach i badania in vitro wykazały działanie przeciwdrobnoustrojowe wysokich dawek olejku eukaliptusowego. Ponadto wykazano działania przeciwzapalne na odpowiednich modelach badawczych.¹³

Działanie w preparatach złożonych

Olejek eukaliptusowy jest częstym składnikiem preparatów złożonych, gdzie jego właściwości farmakodynamiczne uzupełniają się z działaniem innych substancji aktywnych. Przykładem jest produkt Respero Myrtol, który wykazuje działanie zarówno sekretolityczne, jak i sekretomotoryczne. Preparat ten zawiera destylat z mieszaniny rektyfikowanych olejków eterycznych, w tym olejku eukaliptusowego. Gęsty śluz ulega rozluźnieniu, oczyszczanie ze śluzu zostaje nasilone, dzięki czemu wspomagane jest odkrztuszanie.¹⁴

W badaniach na zwierzętach, obserwowano zwiększone wytwarzanie śluzu w następstwie podania doustnego preparatu z olejkiem eukaliptusowym, co stanowi warunek wstępny dla sekretolitycznego zastosowania produktu.¹⁵

Zestawienie właściwości farmakodynamicznych olejku eukaliptusowego

Właściwości farmakodynamiczne w zależności od postaci leku

Kapsułki doustne

W produktach zawierających olejek eukaliptusowy w postaci kapsułek doustnych (np. Bronchosol Maxipuren, Respero Myrtol) dominuje działanie na drogi oddechowe, obejmujące:¹⁶¹⁷

• Efekt sekretomotoryczny – zwiększenie wydzielania śluzu
• Efekt sekretolityczny – rozrzedzenie gęstego śluzu
• Działanie wykrztuśne – ułatwienie odkrztuszania
• Zwiększenie ruchu rzęsek nabłonka dróg oddechowych
• Poprawa parametrów czynnościowych płuc

¹⁸¹⁹

Preparaty do stosowania miejscowego

W produktach do stosowania miejscowego (np. Aromatol Hot żel, Capsigel N, Dip Hot Rozgrzewający, Neo-Capsiderm, Vicks VapoRub) olejek eukaliptusowy wykazuje następujące działania:²⁰²¹

• Działanie drażniące na skórę
• Przekrwienie i zaczerwienienie skóry
• Efekt rozgrzewający
• Rozszerzenie naczyń krwionośnych
• Zmniejszenie bólu
• Zmniejszenie stanu zapalnego
• Zmniejszenie obrzęku

²²

W przypadku stosowania na klatkę piersiową (np. Vicks VapoRub) dodatkowo obserwuje się:²³

• Łagodzenie kaszlu
• Zmniejszenie obrzęku błony śluzowej nosa
• Zwiększenie przepływu powietrza
• Poprawę objętości wdechowej i wydechowej
• Zmniejszenie oporu oskrzelowego

²⁴