Działania niepożądane
Kwas salicylowy

Działania niepożądane kwasu salicylowego

Kwas salicylowy, jako substancja aktywna stosowana miejscowo w produktach dermatologicznych, może powodować szereg działań niepożądanych. Działania te najczęściej są związane z jego właściwościami keratolitycznymi (złuszczającymi) oraz potencjalnie drażniącymi dla skóry. Skutki uboczne zależą od stężenia substancji w preparacie, czasu stosowania, rozmiaru leczonej powierzchni oraz indywidualnej wrażliwości pacjenta na tę substancję.^{1 2}

Miejscowe reakcje skórne

Najczęściej występującymi działaniami niepożądanymi kwasu salicylowego są miejscowe reakcje skórne. Obejmują one przede wszystkim:^{3 4}

• Podrażnienie skóry – manifestujące się pieczeniem, zaczerwienieniem i bólem
• Stany zapalne skóry
• Suchość skóry
• Nadżerki – szczególnie w przypadku nieprawidłowego stosowania
• Przemijające przebarwienia skóry

^{5 6}

Reaktywność skóry może być szczególnie nasilona przy zastosowaniu preparatu na zdrową skórę otaczającą zmianę chorobową, zwłaszcza gdy używane są wysokie stężenia kwasu salicylowego (np. w preparatach do usuwania odcisków i zrogowaceń). W takim przypadku może dojść do objawów podrażnienia w postaci rumienia, złuszczenia i nadżerek.⁷

Reakcje nadwrażliwości

Kwas salicylowy może wywoływać reakcje nadwrażliwości skórnej, które objawiają się najczęściej jako:^{8 9}

• Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry
• Świąd
• Rumień (zaczerwienienie)
• Pęcherze skórne
• Obrzęk
• Wykwit pokrzywkowy

^{10 11}

Istotne jest, że reakcje alergiczne mogą wystąpić nie tylko w miejscu aplikacji, ale także poza nim (tzw. reakcje rozsiane). Jeśli takie reakcje się utrzymują po zaprzestaniu stosowania produktu, konieczna jest konsultacja lekarska.¹²

Działania niepożądane przy długim stosowaniu

Długotrwałe stosowanie preparatów z kwasem salicylowym może prowadzić do dodatkowych działań niepożądanych:^{13 14}

• Przewlekłe zapalenie skóry
• Maceracja skóry
• Nadmierne wysuszenie skóry
• Złuszczanie się skóry

^{15 16}

W przypadku przewlekłego stosowania leku na dużych powierzchniach skóry, mogą wystąpić ogólne działania niepożądane kwasu salicylowego związane z wchłanianiem substancji do krwiobiegu.^{17 18}

Działania niepożądane w skojarzeniu z kortykosteroidami

Kwas salicylowy często występuje w preparatach złożonych, szczególnie w skojarzeniu z kortykosteroidami. W takich przypadkach mogą wystąpić dodatkowe działania niepożądane, związane zarówno z synergistycznym działaniem obu substancji, jak i z samym kortykosteroidem. Należą do nich:^{19 20 21}

• Zmiany trądzikopodobne
• Zanik naskórka i tkanki podskórnej
• Rozstępy skórne
• Teleangiektazje (rozszerzenie drobnych naczyń krwionośnych)
• Zapalenie skóry wokół ust
• Zaburzenia pigmentacji skóry (odbarwienie lub przebarwienie)
• Nadmierne owłosienie lub przeciwnie – łysienie
• Opóźnione gojenie się ran

Ponadto podczas stosowania kortykosteroidów w połączeniu z kwasem salicylowym raportowano zaburzenia oka, w tym nieostre widzenie.^{22 23}

Działania niepożądane ogólnoustrojowe

Chociaż kwas salicylowy jest stosowany głównie miejscowo, w przypadku aplikacji na dużych powierzchniach skóry, długotrwałego stosowania lub używania wysokich stężeń substancji, może dojść do wchłaniania ogólnoustrojowego i wystąpienia systemowych działań niepożądanych.²⁴ <sup data-drug="Belosalic" data-section="Działania niepożądane" title="W wyniku wchłaniania substancji czynnych do krwi mogą również wystąpić ogólne działania niepożądane betametazonu i kwasu salicylowego. Ogólne objawy niepożądane występują rzadko (≥1/10 000 do 25

Ryzyko ogólnoustrojowych działań niepożądanych jest szczególnie istotne u dzieci, ze względu na większy stosunek powierzchni ciała do masy ciała.²⁶

Tabela działań niepożądanych kwasu salicylowego

Czynniki ryzyka działań niepożądanych

Istnieje kilka czynników, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia działań niepożądanych przy stosowaniu kwasu salicylowego:

Stężenie kwasu salicylowego

Wyższe stężenia kwasu salicylowego (np. 400 mg/g w maściach na odciski) wiążą się z większym ryzykiem miejscowych podrażnień i uszkodzeń skóry.^{27 28}

Obszar aplikacji

Stosowanie preparatu na dużych powierzchniach skóry zwiększa ryzyko wchłaniania ogólnoustrojowego. To samo dotyczy aplikacji na uszkodzoną skórę lub błony śluzowe.²⁹

Czas stosowania

Długotrwałe stosowanie preparatów z kwasem salicylowym zwiększa ryzyko działań niepożądanych, w tym zapalenia skóry i reakcji ogólnoustrojowych.³⁰

Stosowanie opatrunków okluzyjnych

Opatrunki okluzyjne mogą zwiększać wchłanianie kwasu salicylowego przez skórę, co prowadzi do zwiększonego ryzyka działań niepożądanych.³¹

Wiek pacjenta

Dzieci są bardziej narażone na ogólnoustrojowe działania niepożądane ze względu na większy stosunek powierzchni ciała do masy ciała.³²

Indywidualna wrażliwość

Osoby z wrażliwą skórą, atopowym zapaleniem skóry w wywiadzie lub alergiami kontaktowymi mogą być bardziej podatne na działania niepożądane kwasu salicylowego.³³

Postępowanie w przypadku działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych po zastosowaniu preparatów zawierających kwas salicylowy, zaleca się następujące postępowanie:^{34 35}

• Przerwanie stosowania preparatu
• Dokładne umycie skóry w celu usunięcia pozostałości produktu
• W przypadku podrażnień skóry – stosowanie emolientów i preparatów łagodzących
• Konsultacja z lekarzem, jeśli objawy się utrzymują lub nasilają
• W przypadku reakcji alergicznych – w zależności od nasilenia, może być konieczne zastosowanie leków przeciwhistaminowych lub kortykosteroidów (decyzja lekarza)

W ciężkich przypadkach, szczególnie przy wystąpieniu objawów systemowych, konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna.³⁶

Zapobieganie działaniom niepożądanym

Aby zminimalizować ryzyko wystąpienia działań niepożądanych podczas stosowania preparatów z kwasem salicylowym, należy:^{37 38}

• Stosować preparat ściśle według zaleceń
• Chronić zdrową skórę otaczającą zmianę chorobową (np. poprzez zastosowanie wazeliny)
• Unikać stosowania na dużych powierzchniach skóry
• Unikać stosowania pod opatrunkami okluzyjnymi, chyba że jest to wyraźnie zalecone
• W przypadku wystąpienia podrażnienia – zmniejszyć częstość aplikacji lub przerwać stosowanie
• Szczególną ostrożność zachować przy stosowaniu u dzieci
• Przeprowadzić próbę uczuleniową przed zastosowaniem preparatu u osób z wywiadem alergicznym

Dodatkowo, w przypadku stosowania preparatów złożonych zawierających kwas salicylowy i kortykosteroidy, należy zachować szczególną ostrożność i ściśle przestrzegać zaleconego czasu leczenia, aby zminimalizować ryzyko działań niepożądanych.³⁹

Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.⁴⁰

Dane kontaktowe do zgłaszania działań niepożądanych:
Al. Jerozolimskie 181C
02-222 Warszawa
tel.: + 48 22 49-21-301
fax: +48 22 49-21-309
Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl

Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu za dany produkt leczniczy.⁴¹