Przedawkowanie
Kwas salicylowy

Przedawkowanie kwasu salicylowego

Kwas salicylowy jest substancją aktywną powszechnie stosowaną w dermatologii w różnych stężeniach, najczęściej w leczeniu miejscowym chorób skóry, takich jak łuszczyca, brodawki, odciski czy grzybica. Mimo że produkty zawierające kwas salicylowy są stosowane głównie miejscowo, niewłaściwe użycie może prowadzić do przedawkowania i poważnych konsekwencji zdrowotnych.¹

Mechanizm przedawkowania

Kwas salicylowy może wchłaniać się przez skórę do krwioobiegu, szczególnie gdy jest stosowany na dużych powierzchniach skóry, na uszkodzoną skórę lub pod opatrunkiem okluzyjnym. Długotrwałe stosowanie produktów zawierających kwas salicylowy oraz aplikacja na uszkodzoną, zranioną lub zmienioną zapalnie skórę zwiększają ryzyko wchłaniania substancji do krwi i kumulacji w organizmie.^{2 3}

U małych dzieci stosunek powierzchni ciała do masy jest inny niż u dorosłych, co zwiększa ryzyko zatrucia kwasem salicylowym, szczególnie przy przekroczeniu zalecanej maksymalnej powierzchni leczenia lub zwiększeniu częstości aplikacji.⁴

Objawy przedawkowania

Wczesne objawy zatrucia salicylanami mogą wystąpić, gdy stężenie salicylanów w surowicy przekracza 30 mg/dl.^{5 6}

W przypadku ciężkiego zatrucia mogą wystąpić poważniejsze objawy ogólnoustrojowe. Opisany został przypadek intoksykacji kwasem salicylowym u pacjenta z dużymi zmianami łuszczycowymi, co wskazuje na możliwość wystąpienia tego powikłania szczególnie u pacjentów z rozległymi zmianami skórnymi.⁷

Po dużych dawkach kwasu salicylowego mogą wystąpić ciężkie zatrucia objawiające się porażeniem ośrodka oddechowego, gorączką, osłabieniem oraz kwasicą ketonową. Może również dojść do uszkodzenia centralnego układu nerwowego, układu oddechowego i krążenia.⁸

Grupy szczególnego ryzyka

Szczególnie narażone na działanie kwasu salicylowego są dzieci, ze względu na inny stosunek powierzchni ciała do masy oraz większą przepuszczalność skóry.^{9 10}

Pacjenci z rozległymi chorobami skóry, takimi jak łuszczyca, które obejmują duże powierzchnie ciała, również należą do grupy zwiększonego ryzyka intoksykacji, ze względu na większą powierzchnię ekspozycji i często uszkodzoną barierę skórną.¹¹

Sytuacje szczególnego ryzyka

Do sytuacji zwiększających ryzyko przedawkowania kwasu salicylowego należą:

• Aplikacja na dużych powierzchniach skóry¹²
• Stosowanie na uszkodzoną, zranioną lub zmienioną zapalnie skórę¹³
• Stosowanie pod opatrunkiem okluzyjnym¹⁴
• Długotrwałe stosowanie (powyżej 2 tygodni)¹⁵
• Przypadkowe spożycie produktów zawierających kwas salicylowy¹⁶

Postępowanie w przypadku przedawkowania

W przypadku przedawkowania kwasu salicylowego należy zastosować odpowiednie leczenie objawowe.¹⁷ Zatrucia kwasem salicylowym leczy się objawowo, podejmując działania zmierzające do szybkiego usunięcia salicylanów z organizmu pacjenta.¹⁸

Wskazane jest doustne podawanie dwuwęglanu sodu w celu alkalizacji moczu i wymuszenia diurezy, co przyspiesza wydalanie salicylanów.^{19 20}

W przypadku ciężkiego zatrucia może być niezbędne monitorowanie stężenia salicylanów w surowicy, pomiar pH osocza i elektrolitów. Może być także konieczne zastosowanie diurezy forsowanej.²¹

W przypadku przypadkowego spożycia produktu zawierającego kwas salicylowy należy podjąć działania mające na celu usunięcie go z organizmu, takie jak płukanie żołądka, oraz kontrolować stan równowagi wodno-elektrolitowej.²² Jednak należy pamiętać, że w przypadku produktów zawierających alkohol izopropylowy, jak Alpicort czy Alpicort E, nie należy wywoływać wymiotów.^{23 24}

Tabela objawów przedawkowania kwasu salicylowego

^{25 26 27 28 29}

Zapobieganie przedawkowaniu

Aby zapobiec przedawkowaniu kwasu salicylowego, należy stosować produkty zawierające tę substancję zgodnie z zaleceniami. W przypadku prawidłowego stosowania produktu, stężenie kwasu salicylowego wchłoniętego przez skórę w osoczu nie przekracza 5 mg/dl, co sprawia, że zatrucie kwasem salicylowym jest mało prawdopodobne.^{30 31}

Należy unikać stosowania produktów zawierających kwas salicylowy:

• Na dużych powierzchniach skóry
• Na uszkodzonej, zranionej lub zmienionej zapalnie skórze
• Pod opatrunkiem okluzyjnym
• Przez dłuższy czas (powyżej 2 tygodni)
• U małych dzieci bez nadzoru lekarza

³²

Przypadki szczególne: kwas salicylowy w połączeniu z kortykosteroidami

Wiele produktów leczniczych zawiera kwas salicylowy w połączeniu z kortykosteroidami. W takich przypadkach przedawkowanie może prowadzić również do objawów związanych z nadmiarem kortykosteroidów.³³

Długotrwałe, miejscowe stosowanie kortykosteroidów może doprowadzić do zahamowania czynności osi podwzgórze-przysadka-nadnercza i w konsekwencji do wtórnej niewydolności nadnerczy, a także nadczynności kory nadnerczy, łącznie z zespołem Cushinga.^{34 35}

Objawy przedawkowania charakterystyczne dla kortykosteroidów obejmują zahamowanie czynności osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, zespół Cushinga, łagodne nadciśnienie wewnątrzczaszkowe, hamowanie wzrostu i rozwoju u dzieci, hiperglikemię i cukromocz.³⁶

W leczeniu przedawkowania kortykosteroidów ostre objawy przedawkowania hormonów kory nadnerczy zwykle są odwracalne. Jeśli jest to konieczne, należy wyrównać stężenie elektrolitów. W przypadku przewlekłego zatrucia wskazane jest powolne, stopniowe odstawianie kortykosteroidów.^{37 38}

Wnioski

Przedawkowanie kwasu salicylowego może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, szczególnie u pacjentów z uszkodzoną barierą skórną, u dzieci oraz przy stosowaniu na dużych powierzchniach skóry. Ważne jest, aby stosować produkty zawierające kwas salicylowy zgodnie z zaleceniami. W przypadku wystąpienia objawów przedawkowania niezbędne jest podjęcie odpowiedniego leczenia objawowego oraz działań mających na celu przyspieszenie wydalania salicylanów z organizmu.³⁹

W przypadku jakichkolwiek wątpliwości lub wystąpienia niepokojących objawów po zastosowaniu produktu zawierającego kwas salicylowy, należy zaprzestać jego stosowania i skontaktować się z lekarzem.⁴⁰