Działania niepożądane
Glukoza

Działania niepożądane glukozy – wprowadzenie

Glukoza jest podstawowym składnikiem energetycznym stosowanym w wielu produktach leczniczych, głównie w roztworach do infuzji, roztworach do dializy otrzewnowej, hemofiltracji oraz jako składnik preparatów żywieniowych. Mimo że jest naturalnym cukrem prostym występującym fizjologicznie w organizmie, jej stosowanie w postaci produktów leczniczych może wiązać się z występowaniem działań niepożądanych. Skutki uboczne mogą wynikać zarówno z samej substancji, jak i z techniki jej podawania, stężenia, szybkości infuzji oraz współwystępowania innych składników w preparacie.^{1 2}

Zaburzenia metaboliczne związane ze stosowaniem glukozy

Najczęstszymi działaniami niepożądanymi związanymi ze stosowaniem produktów zawierających glukozę są zaburzenia metaboliczne. Hiperglikemia występuje szczególnie przy szybkim podawaniu roztworów o wysokim stężeniu glukozy lub u pacjentów z upośledzoną tolerancją glukozy. Może prowadzić do glikozurii i zespołu hiperosmolarnego.^{3 4}

W przypadku produktów zawierających glukozę stosowanych w dializie otrzewnowej, obserwuje się zwiększenie stężenia glukozy we krwi, hiperlipidemię oraz zwiększenie masy ciała związane z ciągłym wchłanianiem glukozy z roztworu.⁵

Długotrwałe podawanie produktów z glukozą może prowadzić do niedoboru witamin z grupy B oraz zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej, w tym rozwoju zasadowicy metabolicznej.^{6 7}

Zaburzenia elektrolitowe

Stosowanie roztworów zawierających glukozę może prowadzić do istotnych zaburzeń elektrolitowych, szczególnie:

• Hipokaliemia – bardzo często występująca, szczególnie w dializie otrzewnowej⁸
• Hiponatremia – związana z leczeniem szpitalnym, mogąca prowadzić do encefalopatii hiponatremicznej⁹
• Hipokalcemia – występująca niezbyt często¹⁰
• Hipomagnezemia – obserwowana przy długotrwałym stosowaniu¹¹
• Hipofosfatemia – ryzyko wzrasta przy długotrwałej terapii¹²

Zaburzenia gospodarki wodnej

Produkty zawierające glukozę mogą powodować zaburzenia gospodarki wodnej, objawiające się jako:

• Hiperwolemia – nadmierne obciążenie płynami¹³
• Odwodnienie – może wystąpić przy znacznym odwodnieniu, gdy stosuje się roztwory o wyższym stężeniu glukozy¹⁴
• Obrzęki obwodowe – związane z zaburzeniami gospodarki wodnej¹⁵

Zaburzenia neurologiczne

Jednym z najpoważniejszych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem roztworów glukozy jest encefalopatia hiponatremiczna. Występuje ona jako konsekwencja hiponatremii związanej z leczeniem szpitalnym i może prowadzić do nieodwracalnego uszkodzenia mózgu, a nawet zgonu.^{16 17}

W preparatach łączonych, zawierających glukozę i inne substancje czynne (np. niketamid), mogą wystąpić również objawy neurologiczne, takie jak ból głowy czy obniżenie progu drgawkowego.¹⁸

Zaburzenia sercowo-naczyniowe

Produkty zawierające glukozę mogą wywoływać następujące zaburzenia układu krążenia:

• Tachykardia – występuje niezbyt często¹⁹
• Niedociśnienie tętnicze – niezbyt często²⁰
• Nadciśnienie tętnicze – niezbyt często²¹
• Nasilenie objawów niewydolności serca – zwłaszcza u pacjentów z chorobami układu krążenia²²

Zaburzenia układu oddechowego

Stosowanie produktów zawierających glukozę może powodować zaburzenia oddechowe, takie jak:

• Duszność – występująca niezbyt często²³
• Obrzęk płuc – zwłaszcza u pacjentów z chorobami układu krążenia²⁴
• Osad w naczyniach płucnych – raportowany w żywieniu pozajelitowym²⁵

Reakcje związane z miejscem podania

Podawanie roztworów zawierających glukozę, szczególnie drogą dożylną, może prowadzić do miejscowych reakcji, takich jak:

• Zakrzepowe zapalenie żył w miejscu wlewu²⁶
• Podrażnienie żył – ból, rumień, ocieplenie, obrzęk i stwardnienie w miejscu wlewu²⁷
• Wynaczynienie – wyciek płynu poza naczynie krwionośne²⁸
• Zakażenie w miejscu podania²⁹
• Reakcja gorączkowa, dreszcze³⁰

Zaburzenia układu immunologicznego

Stosowanie produktów zawierających glukozę może powodować reakcje nadwrażliwości, w tym:

• Reakcje anafilaktyczne³¹
• Objawy nadwrażliwości – mogą obejmować niedociśnienie, nadciśnienie, obwodową sinicę, tachykardię, duszność, wymioty, nudności, pokrzywkę, wysypkę, świąd, rumień, nadmierne pocenie się, gorączkę, dreszcze³²

Należy zauważyć, że objawy te mogą wystąpić szczególnie u pacjentów z alergią na kukurydzę, ponieważ glukoza stosowana w produktach medycznych często pochodzi z kukurydzy.³³

Zaburzenia żołądka i jelit

Przy stosowaniu roztworów zawierających glukozę mogą wystąpić następujące zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego:

• Nudności i wymioty – związane z leczeniem³⁴
• Rozdęcie jamy brzusznej i uczucie pełności – często przy dializie otrzewnowej³⁵
• Biegunka – niezbyt często³⁶
• Zaparcia – niezbyt często³⁷

Zaburzenia endokrynologiczne

Długotrwałe stosowanie produktów zawierających glukozę, szczególnie w dializie otrzewnowej, może prowadzić do wtórnej nadczynności przytarczyc z możliwymi zaburzeniami metabolizmu kostnego. Częstość tego powikłania nie jest znana.³⁸

Zespoły kliniczne związane z podawaniem glukozy

Zespół przeciążenia tłuszczami

W przypadku preparatów żywieniowych zawierających glukozę i emulsje tłuszczowe (np. Finomel) może wystąpić zespół przeciążenia tłuszczami. Może to być spowodowane nieprawidłowym podaniem (np. przedawkowaniem lub zbyt szybką infuzją), ale objawy mogą również pojawić się przy prawidłowym dawkowaniu.³⁹

Zespół ponownego odżywienia

Ponowne odżywienie ciężko niedożywionych pacjentów, szczególnie poprzez żywienie pozajelitowe zawierające glukozę, może prowadzić do zespołu ponownego odżywienia. Charakteryzuje się on przesunięciem elektrolitów (potasu, fosforu i magnezu) do wnętrza komórek, niedoborem tiaminy i zatrzymaniem płynów. Może powodować obrzęk płuc, zastoinową niewydolność serca i spadek stężenia elektrolitów w surowicy. Zmiany te mogą wystąpić w ciągu 24-48 godzin od rozpoczęcia leczenia.⁴⁰

Tabela działań niepożądanych związanych z glukozą

Zapobieganie działaniom niepożądanym związanym z glukozą

Aby zminimalizować ryzyko wystąpienia działań niepożądanych związanych ze stosowaniem produktów zawierających glukozę, należy:

• Dostosować stężenie i szybkość podawania do stanu klinicznego pacjenta⁴¹
• Monitorować parametry biochemiczne krwi, w tym stężenie glukozy, elektrolitów i osmolarność⁴²
• Szczególną ostrożność zachować u pacjentów z cukrzycą, niewydolnością nerek, chorobami układu krążenia⁴³
• Suplementować odpowiednio elektrolity i witaminy, zwłaszcza z grupy B, przy długotrwałej terapii⁴⁴
• Szczególną uwagę zwracać na pacjentów z alergią na kukurydzę, ze względu na możliwość wystąpienia reakcji nadwrażliwości⁴⁵
• W przypadku pacjentów niedożywionych, wprowadzać odżywianie pozajelitowe stopniowo, aby uniknąć zespołu ponownego odżywienia⁴⁶

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych, należy natychmiast przerwać infuzję, ocenić stan pacjenta i zastosować odpowiednie leczenie.⁴⁷