Właściwości farmakodynamiczne

Acyklowir należy do grupy farmakoterapeutycznej leków przeciwwirusowych do stosowania ogólnego, podgrupy nukleozydów i nukleotydów, z wyjątkiem inhibitorów odwrotnej transkryptazy (kod ATC: J 05 AB 01). Jest syntetycznym analogiem nukleozydu purynowego, który wykazuje działanie hamujące namnażanie patogennych dla człowieka herpeswirusów zarówno w warunkach laboratoryjnych (in vitro), jak i w organizmie człowieka (in vivo).¹

Spektrum działania przeciwwirusowego

Acyklowir skutecznie hamuje replikację wirusów z rodziny Herpesviridae, w szczególności:

• wirusa Herpes simplex (HSV) typu 1
• wirusa Herpes simplex (HSV) typu 2
• wirusa Varicella-zoster (VZV)

Działanie leku skierowane jest wyłącznie przeciwko tym wirusom, co zapewnia wysoką selektywność terapeutyczną.²

Mechanizm działania

Mechanizm działania acyklowiru opiera się na wybiórczym hamowaniu namnażania wirusów z rodziny Herpesviridae. Selektywność działania leku wynika z różnic w metabolizmie tego związku w komórkach zakażonych wirusem i komórkach zdrowych:³

• W komórkach niezakażonych – endogenna kinaza tymidynowa (TK) nie wykorzystuje skutecznie acyklowiru jako substratu, co minimalizuje toksyczne działanie leku na zdrowe komórki organizmu.⁴
• W komórkach zakażonych wirusem – proces aktywacji acyklowiru przebiega wieloetapowo:
  1. Kinaza tymidynowa (TK) pochodzenia wirusowego, kodowana przez HSV i VZV, fosforyluje acyklowir do pochodnej monofosforanowej (analogu nukleozydu)
  2. Następnie enzymy komórkowe przeprowadzają dalszą fosforylację, najpierw do dwufosforanu acyklowiru
  3. W końcowym etapie powstaje trójfosforan acyklowiru

Powstały trójfosforan acyklowiru działa jako substrat dla wirusowej polimerazy DNA i zostaje przez nią wbudowany w wirusowy materiał genetyczny. Prowadzi to do zakończenia syntezy łańcucha DNA wirusa, co skutecznie hamuje jego replikację.⁵

Oporność wirusów na acyklowir

Długotrwałe podawanie acyklowiru lub powtarzane cykle leczenia u pacjentów ze znacznie obniżoną odpornością mogą prowadzić do selekcji szczepów wirusa o zmniejszonej wrażliwości na działanie leku. Mechanizmy oporności obejmują:⁶

• Względny niedobór kinazy tymidynowej (TK) – to najczęściej obserwowany mechanizm oporności w izolowanych szczepach
• Mutacje w strukturze wirusowej kinazy tymidynowej – zmieniające powinowactwo enzymu do acyklowiru
• Zmiany w strukturze wirusowej polimerazy DNA – wpływające na włączanie analogu nukleotydu do łańcucha DNA

Badania laboratoryjne in vitro również potwierdziły możliwość powstawania szczepów HSV o zmniejszonej wrażliwości na acyklowir. Należy jednak podkreślić, że nie została dotychczas jednoznacznie ustalona korelacja między określoną in vitro wrażliwością wirusa HSV na acyklowir a kliniczną odpowiedzią pacjenta na leczenie tym lekiem.⁷