Działania niepożądane kwasu acetylosalicylowego – ocena ryzyka klinicznego

Kwas acetylosalicylowy (ASA), jako substancja czynna preparatu Aspirin 500 mg tabletki, może wywoływać szereg działań niepożądanych o różnym nasileniu i częstości występowania. Poniżej przedstawiono szczegółowy przegląd potencjalnych zagrożeń związanych ze stosowaniem tego leku, z uwzględnieniem układowego charakteru działań niepożądanych oraz ich implikacji klinicznych.¹

Działania niepożądane w obrębie układu pokarmowego

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe stanowią najczęstszą grupę działań niepożądanych związanych ze stosowaniem kwasu acetylosalicylowego. Obejmują one spektrum objawów od łagodnych dolegliwości dyspeptycznych po potencjalnie zagrażające życiu powikłania krwotoczne i perforacyjne.²

Do najczęściej obserwowanych należą:

• Objawy dyspeptyczne – bóle żołądka i brzucha, zgaga, nudności, wymioty, niestrawność
• Zapalenie błony śluzowej przewodu pokarmowego
• Choroba wrzodowa żołądka lub dwunastnicy

Szczególnie istotne klinicznie są krwawienia z przewodu pokarmowego, które mogą być:

• Jawne – manifestujące się jako fusowate wymioty czy smoliste stolce
• Utajone – których częstość wzrasta proporcjonalnie do stosowanej dawki leku

³

W najcięższych przypadkach może dojść do perforacji ściany przewodu pokarmowego. Długotrwałe stosowanie kwasu acetylosalicylowego zwiększa ryzyko rozwoju enteropatii zwężeniowej jelit.⁴

Zaburzenia czynności wątroby

W rzadkich przypadkach obserwowano przemijające zaburzenia czynności wątroby, manifestujące się głównie jako podwyższenie aktywności aminotransferaz w badaniach laboratoryjnych. Zaburzenia te mają zazwyczaj charakter przejściowy i ustępują po odstawieniu leku.⁵

Zaburzenia układu nerwowego

W zakresie ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego kwas acetylosalicylowy może powodować:⁶

• Zawroty głowy
• Szumy uszne

Oba objawy występują zazwyczaj w przypadku przedawkowania leku i stanowią ważne klinicznie sygnały ostrzegawcze wskazujące na konieczność modyfikacji dawkowania.⁷

Długotrwałe przyjmowanie kwasu acetylosalicylowego może również prowadzić do wystąpienia bólów głowy, których nasilenie paradoksalnie wzrasta przy przyjmowaniu kolejnych dawek leku.⁸

Zaburzenia hematologiczne

Ze względu na mechanizm działania (inhibicja cyklooksygenazy płytkowej), kwas acetylosalicylowy wywiera istotny wpływ na układ krzepnięcia, powodując:⁹

• Zwiększone ryzyko krwawień – w tym krwotoków pooperacyjnych, z nosa, z dziąseł, z układu moczowo-płciowego
• Powstawanie krwiaków
• Wydłużenie czasu krwawienia i czasu protrombinowego
• Trombocytopenię

Konsekwencją krwawień może być wystąpienie niedokrwistości z niedoboru żelaza lub niedokrwistości pokrwotocznej, które objawiają się astenią, bladością, hypoperfuzją oraz nieprawidłowymi wynikami badań laboratoryjnych.¹⁰

U pacjentów z ciężkim niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G6PD) może dojść do hemolizy i rozwoju niedokrwistości hemolitycznej.¹¹

Zaburzenia naczyniowe

Najpoważniejszym powikłaniem naczyniowym jest wylew krwi do mózgu, który może zagrażać życiu pacjenta. Ryzyko to jest szczególnie wysokie u osób z:¹²

• Niekontrolowanym nadciśnieniem tętniczym
• Jednocześnie stosujących inne leki przeciwzakrzepowe

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Kwas acetylosalicylowy może powodować zaburzenia czynności nerek, a w najcięższych przypadkach prowadzić do ciężkiego uszkodzenia nerek. Wymaga to monitorowania parametrów nerkowych, szczególnie u pacjentów z istniejącymi wcześniej schorzeniami tego układu.¹³

Zaburzenia układu immunologicznego

Reakcje nadwrażliwości na kwas acetylosalicylowy mogą manifestować się różnorodnymi objawami klinicznymi o różnym nasileniu:¹⁴

Reakcje łagodne do umiarkowanych

• Objawy skórne: wysypka, pokrzywka
• Objawy ze strony układu oddechowego: zapalenie błony śluzowej nosa, przekrwienie błony śluzowej nosa, zaburzenia oddychania
• Objawy sercowo-naczyniowe: zaburzenia pracy serca
• Obrzęki, w tym obrzęk naczynioruchowy

Reakcje ciężkie

W bardzo rzadkich przypadkach może wystąpić wstrząs anafilaktyczny – stan bezpośredniego zagrożenia życia wymagający natychmiastowej interwencji medycznej.¹⁵

Zaburzenia układu oddechowego

Kwas acetylosalicylowy może indukować lub zaostrzać astmę oskrzelową. Jest to szczególnie istotne u pacjentów z rozpoznaną astmą aspirynową w przebiegu zespołu Fernanda-Widala (triada aspirynowa).¹⁶

Charakterystyczne jest również zjawisko nasilania się objawów choroby układu oddechowego po zażyciu kwasu acetylosalicylowego u osób predysponowanych.¹⁷

Tabelaryczne zestawienie działań niepożądanych kwasu acetylosalicylowego

Znaczenie monitorowania działań niepożądanych

Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych kwasu acetylosalicylowego ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa farmakoterapii. Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych, co umożliwia nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego.¹⁸

Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, Al. Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa, tel.: + 48 22 49 21 301, faks: + 48 22 49 21 309, strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl.¹⁹