Żyły rozsiane
Epidemiologia
Żyły rozsiane (varicose veins) stanowią powszechny problem zdrowotny, z częstością występowania w populacji ogólnej wahającą się od 10% do 30%, przy wyraźnym wzroście w grupach wiekowych 40-80 lat. Badania epidemiologiczne, takie jak Framingham, wskazują na dwuletnią zapadalność na poziomie 39,4-51,9 przypadków na 1000 osób, z najwyższą częstością u kobiet w wieku około 40 lat. Częstość występowania różni się geograficznie i etnicznie, z wyższą zapadalnością w krajach uprzemysłowionych oraz wśród Latynosów, a niższą u Azjatów. Kluczowe czynniki ryzyka obejmują wiek, płeć żeńską, ciążę, otyłość (BMI >30 zwiększa ryzyko trzykrotnie), przewlekłe zaparcia, długotrwałą pozycję stojącą oraz predyspozycje genetyczne (około 50% pacjentów ma dodatni wywiad rodzinny). Epidemiologia przewlekłej choroby żylnej (CVD) według klasyfikacji CEAP wskazuje, że u osób w średnim wieku 60 lat częstość występowania poszczególnych stadiów wynosi: C0 – 29%, C1 – 29%, C2 – 23%, C3 – 10%, C4 – 9%, C5 – 1,5%, C6 – 0,5%.
Epidemiologia żył rozsianych
Żyły rozsiane (varicose veins) stanowią istotny problem zdrowotny, dotykający znaczną część populacji na całym świecie. Badania epidemiologiczne wykazują zróżnicowaną częstość występowania tego schorzenia, co wynika z odmiennych metodologii badawczych, definicji, populacji objętych badaniem oraz metod oceny klinicznej.12
Częstotliwość występowania na świecie
Częstość występowania żył rozsianych w populacji ogólnej waha się w przedziale 10-30%.12 Według niektórych badań, nawet 30% populacji ogólnej cierpi na różne formy żylaków, przy czym odsetek ten znacząco wzrasta w starszych grupach wiekowych.1 Badanie Framingham wykazało, że w okresie 16-letniej obserwacji, żylaki rozwinęły się u 23% mężczyzn i 30% kobiet. Dwuletnia zapadalność wynosiła od 39,4 do 51,9 przypadków na 1000 osób, przy czym najwyższa była u kobiet w wieku 40 lat.12
W Stanach Zjednoczonych przewiduje się, że żylaki występują u około 23% dorosłych. Jeśli uwzględnić również teleangiektazje (pajączki naczyniowe) i żyły siatkowate, odsetek ten wzrasta do 80% u mężczyzn i 85% u kobiet.1 Badanie populacyjne wykazało, że teleangiektazje występują u 43% mężczyzn i 55% kobiet, natomiast żylaki u 16% mężczyzn i 29% kobiet.1
W badaniu Edinburgh Vein Study standaryzowana ze względu na wiek częstość występowania żylaków głównych pni naczyniowych wynosiła 40% u mężczyzn i 32% u kobiet (p≥0,01), co stanowi istotną zmianę w porównaniu z wcześniejszymi badaniami, które wskazywały na wyższą częstość występowania u kobiet.12
Zróżnicowanie geograficzne
Występowanie żył rozsianych różni się znacząco w zależności od regionu geograficznego. W krajach zachodnich i uprzemysłowionych częstość występowania jest wyższa niż w krajach rozwijających się.12 Różnice te mogą być znaczące – w jednym z badań porównawczych zaobserwowano pięciokrotną różnicę w częstości występowania między Egiptem a Anglią po standaryzacji względem wieku.1
Istnieją także istotne różnice etniczne w częstości występowania żył rozsianych. Badanie San Diego wykazało, że częstość występowania widocznych żylaków była znacząco wyższa wśród Latynosów, podczas gdy najniższa była wśród Azjatów.12 Potwierdzają to również inne badania, wskazujące, że częstość występowania przewlekłej niewydolności żylnej i żylaków u Azjatów jest niższa niż u osób rasy białej pochodzenia nie-hiszpańskiego.1
Czynniki ryzyka
Liczne badania wykazały kilka istotnych czynników ryzyka rozwoju żył rozsianych:123
- Wiek – częstość występowania wzrasta liniowo z wiekiem, osiągając szczyt w przedziale 40-80 lat12
- Płeć żeńska – żylaki występują około dwukrotnie częściej u kobiet niż u mężczyzn, chociaż mężczyźni mają prawie dwukrotnie większe prawdopodobieństwo wystąpienia widocznych objawów choroby12
- Ciąża – powiększona macica powoduje zwiększenie ciśnienia wewnątrzbrzusznego i bezpośredni nacisk na żyły biodrowe; zmiany hormonalne także przyczyniają się do zwiększonej podatności zastawek i naczyń w czasie ciąży12
- Otyłość – zwiększa refluks żylny i ciśnienie żylne w wyniku podwyższonego ciśnienia wewnątrzbrzusznego; kobiety z BMI >30 mają trzykrotnie wyższe ryzyko rozwoju żylaków12
- Przewlekłe zaparcia – przyczyniają się do zwiększonego ciśnienia wewnątrzbrzusznego12
- Długotrwała pozycja stojąca – szczególnie w zawodach wymagających długiego stania123
- Predyspozycje genetyczne – około 50% pacjentów ma obciążony wywiad rodzinny; dzieci z dwojgiem dotkniętych rodziców mają około 90% ryzyko rozwoju choroby12
Badanie przeprowadzone w północnych Indiach wykazało, że wywiad rodzinny żylaków u krewnych pierwszego stopnia (OR 3,85, p=0,046) oraz wiek (OR 1,06, p=0,021) były istotnymi czynnikami ryzyka dla żylaków u obu płci.1 Podobnie badanie w Jerozolimie potwierdziło związek z długotrwałą pozycją stojącą oraz regionem urodzenia u obu płci, dodatkowo wskazując na związek z masą ciała, noszeniem gorsetów i ciążą u kobiet.1
Różnice płciowe
Większość badań wskazuje na wyższą częstość występowania żył rozsianych u kobiet niż u mężczyzn, choć istnieją pewne rozbieżności w danych:12
- W badaniu przeprowadzonym w Riyadzie żylaki występowały u 46,7% kobiet i 27,8% mężczyzn1
- W badaniu populacyjnym w zachodniej Jerozolimie częstość występowania wynosiła 10% wśród mężczyzn i 29% wśród kobiet w wieku powyżej 15 lat1
- W badaniu przeprowadzonym w Edynburgu częstość występowania żylaków głównych pni naczyniowych była wyższa u mężczyzn (40%) niż u kobiet (32%), co stanowi odwrócenie tendencji zaobserwowanej w większości wcześniejszych badań1
Różnice te mogą wskazywać na zmieniającą się epidemiologię choroby żylnej, potencjalnie związaną ze zmianami w stylu życia lub innymi czynnikami.1
Przewlekła niewydolność żylna a żylaki
Żyły rozsiane są jednym z głównych objawów klinicznych przewlekłej choroby żylnej (CVD).1 Częstość występowania przewlekłej niewydolności żylnej (CVI) w badaniu z Edynburga wynosiła 9% u mężczyzn i 7% u kobiet (p≥0,05).1
Według klasyfikacji CEAP (kliniczna, etiologiczna, anatomiczna i patofizjologiczna), która jest powszechnie stosowana do oceny zaawansowania choroby żylnej, częstość występowania w populacji o średniej wieku 60 lat wynosi:1
- C0 (brak widocznych objawów) – 29%
- C1 (teleangiektazje lub żyły siatkowate) – 29%
- C2 (żylaki) – 23%
- C3 (obrzęk) – 10%
- C4 (zmiany skórne) – 9%
- C5 (wygojone owrzodzenie) – 1,5%
- C6 (czynne owrzodzenie) – 0,5%
Program VEIN CONSULT, międzynarodowe badanie edukacyjne, szacuje, że 30-35% populacji ogólnej klasyfikuje się jako C0s (objawy żylne bez widocznych lub wyczuwalnych oznak choroby żylnej) i C1 (teleangiektazje lub żyły siatkowate).1
Zapadalność i progresja choroby
Badanie Framingham wykazało, że dwuletnia zapadalność na żylaki wynosiła od 39,4 do 51,9 przypadków na 1000 osób, przy czym najwyższa była u kobiet w wieku 40 lat.12
Badanie Bonn Vein Study, część II, które obejmowało tę samą populację co w poprzedniej fazie, z okresem obserwacji wynoszącym 6,6 roku, miało na celu analizę zapadalności na zaburzenia żylne w populacji ogólnej, progresji przewlekłej choroby żylnej oraz czynników ryzyka związanych z klasyfikacją CEAP. Wyniki wskazały, że wiek i wywiad rodzinny choroby żylnej zwiększają zapadalność na nowe żylaki, a głównymi czynnikami ryzyka dla CVI są wiek i otyłość.1
Według długoterminowych badań, roczna zapadalność na żylaki głównych pni naczyniowych waha się od 1,35% do 2%, a tempo progresji choroby wynosi około 3,54% rocznie.1 Badanie przeprowadzone w Niemczech wykazało, że wskaźnik progresji choroby CEAP C2 do wyższego stopnia wynosił 31,8% dla pacjentów z refluksem w żyłach odpiszczelowych i 19,8% dla pacjentów z refluksem w innych żyłach.1
Nadzór epidemiologiczny
Znaczenie badań epidemiologicznych
Dokładne dane dotyczące częstości występowania żył rozsianych mają kluczowe znaczenie dla zapewnienia odpowiednich zasobów opieki zdrowotnej lub przynajmniej pomagają w racjonalnej debacie, jeśli zapotrzebowanie jest większe niż dostępne zasoby.12 Dane epidemiologiczne dotyczące przewlekłej choroby żylnej są ważne dla opracowywania programów profilaktyki i leczenia.1
Program VEIN CONSULT to unikalne międzynarodowe badanie, które wykorzystuje ten sam kwestionariusz na całym świecie i tę samą klasyfikację (uniwersalną klasyfikację CEAP) do opisu pacjentów. Celem programu jest:1
- Ustalenie częstości występowania przewlekłej choroby żylnej
- Porównanie danych epidemiologicznych z wcześniejszymi badaniami
- Przeprowadzenie analiz porównawczych między krajami
- Ocena wymagań dotyczących zasobów dzięki ocenie wpływu przewlekłej choroby żylnej na jakość życia pacjentów i koszty
- Opracowanie uproszczonego kwestionariusza przesiewowego do wcześniejszego wykrywania i leczenia przewlekłej choroby żylnej
- Zapobieganie progresji przewlekłej choroby żylnej poprzez interwencję dotyczącą czynników środowiskowych/behawioralnych
Metody badania i nadzoru
Badania epidemiologiczne dotyczące żył rozsianych zazwyczaj skupiają się na określonych podzbiorach populacji na podstawie widocznych objawów choroby żylnej. Populacje badane są zwykle ograniczone do osób z łagodnymi nieprawidłowościami (teleangiektazje, żyły siatkowate), niepowikłanymi żylakami z refluksem pnia lub bez niego (np. żyła odpiszczelowa), lub przewlekłą niewydolnością żylną (tj. przewlekły obrzęk, zmiany skórne, owrzodzenia żylne).1
Badania są przeprowadzane za pomocą różnych metod, w tym oceny klinicznej i badania duplex-doppler.12 Istotne jest również prowadzenie badań na całych populacjach, aby uzyskać dokładne dane epidemiologiczne. Przykładem takiego badania jest badanie przeprowadzone w San Valentino we Włoszech, które objęło 30 000 osób w ośmiu wioskach/miastach, ocenionych za pomocą oceny klinicznej i badania duplex-doppler.1
Obciążenie ekonomiczne i społeczne
Żylaki i owrzodzenia żylne generują znaczne obciążenie ekonomiczne ze względu na wysoką częstość występowania żylaków i przewlekły charakter owrzodzeń nóg.1 Szacunkowe koszty leczenia przewlekłej choroby żylnej w Stanach Zjednoczonych, w tym owrzodzeń nóg, zostały oszacowane na nawet 3 miliardy dolarów rocznie.12
Choroba żylna dolnych kończyn dotyka ponad 50% dorosłej populacji, stanowiąc 1-2% całkowitych wydatków na opiekę zdrowotną, przy czym żylaki i owrzodzenia żylne stanowią większość tej grupy.1 Ograniczenia w wydatkach na opiekę zdrowotną doprowadziły do zmniejszenia leczenia żylaków w ramach NHS, pomimo dowodów, że może to poprawić jakość życia.1
Przewlekła choroba żylna jest również związana z obniżoną jakością życia, wykazując postępujące upośledzenie wraz z pogarszającą się klasyfikacją kliniczną CEAP od C2 (żylaki bez zmian skórnych) do C6 (czynne owrzodzenie żylne).1 Badania wykazują, że jakość życia poprawia się u pacjentów z niepowikłanymi i powikłanymi żylakami po zabiegu chirurgicznym.1
Nadzór i wczesna interwencja
Przewlekła choroba żylna jest schorzeniem postępującym, a długoterminowa obserwacja jest niezbędna do kompleksowego zrozumienia.1 Biorąc pod uwagę stopniową progresję przewlekłej choroby żylnej, uzyskanie dokładnego zrozumienia jest kluczowe dla kierowania leczeniem pacjentów.1
Wczesne interwencje, takie jak modyfikacja stylu życia, leczenie farmakologiczne, pończochy uciskowe lub zabiegi chirurgiczne, pomagają spowolnić i zapobiec progresji choroby.1 Kontrolowanie potencjalnych czynników ryzyka, takich jak utrata masy ciała i zmiany stylu życia, może pomóc zapobiec progresji wczesnego stadium CVD.1
Wytyczne NICE sugerują skierowanie do poradni naczyniowej, jeśli pacjenci mają którykolwiek z następujących objawów:1
- Krwawiące żylaki
- Objawowe pierwotne lub nawrotowe żylaki
- Zmiany skórne uważane za spowodowane przewlekłą niewydolnością żylną
- Zakrzepica żył powierzchownych i podejrzenie niewydolności żylnej
- Owrzodzenie żylne nóg
- Wygojone owrzodzenie żylne nóg
Programy nadzoru w różnych krajach
W wielu krajach wprowadzono programy nadzoru i poprawy jakości diagnostyki i leczenia żylaków:
W Korei Południowej liczba pacjentów otrzymujących leczenie medyczne z powodu żylaków wzrasta o 5,4% rocznie, według najnowszych raportów Narodowej Korporacji Ubezpieczeń Zdrowotnych. W listopadzie 2021 roku Koreańskie Towarzystwo Flebologiczne stworzyło deklarację etyczną z okazji 20. rocznicy założenia. Zaktualizowało również swoje wytyczne dotyczące praktyki klinicznej dla żylaków, w oparciu o dowody gromadzone przez 8 lat. We współpracy z 5 innymi towarzystwami naukowymi przedstawiło wytyczne oparte na dowodach dotyczące stosowania ultrasonografii w diagnostyce i ocenie żylaków.12
W Meksyku badanie epidemiologiczne wykazało, że częstość występowania CVD wynosiła 71,3%, głównie u kobiet (76,3%), a średni wiek wynosił 44,7 lat. Badanie to stanowi jedno z największych ostatnich badań epidemiologicznych koncentrujących się na chorobie żylnej w populacji meksykańskiej.12
W Brazylii w latach 2008-2019 przeprowadzono łącznie 869 220 zabiegów chirurgicznych w celu leczenia przewlekłej choroby żylnej w szpitalach publicznych i przychodniach, ze średnim wskaźnikiem 4,5 zabiegu na 10 000 mieszkańców rocznie. Całkowita kwota zwrócona przez rząd wyniosła 232 775 518,11 USD. Zarejestrowano 49 zgonów po operacji żylaków, co odpowiada wskaźnikowi śmiertelności 0,0056%.1
Badanie przeprowadzone w São Paulo w Brazylii wykazało, że w latach 2008-2018 przeprowadzono łącznie 66 577 operacji żylaków w szpitalach publicznych i przychodniach, ze statystycznie istotnym wzrostem zarówno dla zabiegów jednostronnych (p=0,003), jak i obustronnych (p≤0,001). Większość leczonych pacjentów stanowiły kobiety, w wieku powyżej 40 lat i mieszkańcy lokalni. Śmiertelność wewnątrzszpitalna była bardzo niska (0,0045%).1
Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym
Opublikowana literatura zawiera szeroko zróżnicowane szacunki dotyczące częstości występowania i zapadalności na choroby żylne.1 Szacunki częstości występowania żylaków różniły się znacznie w poprzednich badaniach, od 2% do 56% u mężczyzn i od 1% do 73% u kobiet, prawdopodobnie pod wpływem wieku, płci, rasy i definicji przypadku.1
Istnieje potrzeba gromadzenia danych demograficznych pacjentów z CVD z poszczególnych krajów, co ma kluczowe znaczenie dla lepszego zrozumienia choroby i opracowania programów profilaktyki i leczenia.1 W Meksyku informacje epidemiologiczne na temat CVD są ograniczone, a te, które są dostępne, zostały zebrane albo w warunkach regionalnych, albo w określonych grupach zawodowych.1
Istnieje również niedostatek danych naukowych dotyczących wpływu CVD na jakość życia. Obecne wytyczne i publikacje naukowe mają tendencję do koncentrowania się na klinicznych i fizjologicznych aspektach CVD, w przeciwieństwie do jej wpływu na jakość życia pacjentów.12
W Wielkiej Brytanii istnieją szerokie regionalne różnice w leczeniu żylaków, częściowo z powodu braku możliwości identyfikacji tych pacjentów, którzy odniosą największe korzyści z leczenia, i obecnie nie ma ustalonego systemu NHS dla diagnostyki i leczenia tego schorzenia.1
Badania dotyczące leczenia żylaków są ograniczone przez małą liczbę uczestników badania, krótki okres obserwacji i niespójne punkty końcowe (np. ustąpienie objawów, pomiary ultrasonograficzne, wygląd oceniany przez pacjenta lub lekarza).1
Przyszłe badania epidemiologiczne są konieczne, aby ustalić znaczenie różnych czynników ryzyka i konkurujących hipotez dotyczących etiologii żył rozsianych. Ponieważ żylaki są potencjalnie możliwe do zapobiegania, dalsze badania są w pełni uzasadnione.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.