Zaparcie
Patofizjologia i mechanizm
Zaparcie jest definiowane jako niesatysfakcjonująca defekacja z rzadkim oddawaniem stolca lub trudnościami w jego wydalaniu, będąc jedną z najczęstszych dolegliwości układu pokarmowego. Patofizjologia jest wieloczynnikowa i obejmuje zaburzenia motoryki okrężnicy, opóźniony pasaż stolca, zaburzone odczuwanie odbytnicze oraz dyssynergię mięśni dna miednicy. Zaparcia dzieli się na pierwotne (wewnętrzne dysfunkcje okrężnicy/odbytnicy) i wtórne (choroby organiczne, układowe, leki). Patofizjologicznie wyróżnia się zaparcia z prawidłowym pasażem (50%), zaburzenia defekacji (30%) oraz zaparcia z wolnym pasażem (20%). Kluczową rolę w motoryce jelit odgrywa serotonina (5-HT), której zaburzenia mogą prowadzić do zaparć. Opioidy, blokery kanału wapniowego, leki przeciwcholinergiczne i przeciwpsychotyczne są najczęstszymi lekami wywołującymi zaparcia, głównie poprzez hamowanie perystaltyki i zwiększenie absorpcji wody. Choroby neurologiczne (np. Parkinson, stwardnienie rozsiane), endokrynologiczne (niedoczynność tarczycy, cukrzyca) oraz zaburzenia elektrolitowe również przyczyniają się do przewlekłych zaparć.
- Patofizjologia zaparcia
- Mechanizmy fizjologiczne zaparć
- Wpływ czynników zewnętrznych na zaparcia
- Rola mikrobioty jelitowej w patofizjologii zaparć
- Mechanizmy molekularne i neuroprzekaźnikowe w zaparciach
- Czynniki genetyczne i rozwojowe w patofizjologii zaparć
- Nowe podejścia w zrozumieniu patofizjologii zaparć
Patofizjologia zaparcia
Zaparcie jest powszechnie definiowane jako niesatysfakcjonująca defekacja charakteryzująca się rzadkim oddawaniem stolca, trudnościami w jego wydalaniu lub obiema tymi cechami. Częstość występowania zaparć różni się w zależności od przyjętej definicji, ale jest to jedna z najczęstszych dolegliwości układu pokarmowego diagnozowanych w praktyce klinicznej w krajach zachodnich.12
Patofizjologia zaparcia jest złożona i wieloczynnikowa, obejmująca skomplikowaną interakcję czynników wpływających na przewód pokarmowy, układ nerwowy i mięśnie dna miednicy. Do najczęstszych czynników przyczyniających się do zaparcia należą: zmniejszona motoryka okrężnicy, opóźniony pasaż stolca, zaburzone odczuwanie odbytnicze oraz nieskuteczna koordynacja mięśni dna miednicy podczas defekacji.34
Klasyfikacja zaparć
Powszechne podejście dzieli zaparcia na pierwotne i wtórne. Przyczyny pierwotne to wewnętrzne problemy z funkcją okrężnicy lub odbytnicy, podczas gdy przyczyny wtórne są związane z chorobami organicznymi, chorobami układowymi lub lekami.5
Zaparcia możemy również podzielić na trzy główne patofizjologiczne grupy:6
- Zaparcia z prawidłowym pasażem jelitowym (50%) – często wynikają z czynników środowiskowych, genetycznych, społeczno-psychologicznych lub dietetycznych. Należą tu przewlekłe zaparcia czynnościowe i zespół jelita drażliwego z przewagą zaparć.
- Zaburzenia defekacji (30%) – spowodowane brakiem koordynacji między skurczem mięśni brzucha i miednicy, wymagające zarówno leczenia farmakologicznego, jak i biofeedbacku.
- Zaparcia z wolnym pasażem (20%) – często są wynikiem miopatii lub neuropatii okrężnicy, wymagające agresywnego leczenia, a w przypadku niepowodzenia, interwencji chirurgicznej.
Ważne jest, aby pamiętać, że u jednego pacjenta może występować więcej niż jeden mechanizm i często dochodzi do nakładania się tych podtypów.9
Mechanizmy fizjologiczne zaparć
Zaburzenia motoryki okrężnicy
Podstawową funkcją okrężnicy jest wchłanianie wody i transport odpadów z kątnicy do odbytnicy w celu ewakuacji. Motoryka okrężnicy jest kluczowa dla transportu kału do odbytnicy, gdzie rozciągnięcie inicjuje potrzebę defekacji. Defekacja następnie polega na skoordynowanym rozluźnieniu zwieracza wewnętrznego odbytu i mięśni dna miednicy przy jednoczesnym skurczu przepony i mięśni brzucha.10
Na poziomie molekularnym, motoryka okrężnicy jest złożona i regulowana przez różne neuroprzekaźniki, przy czym 5-hydroksytryptamina (5-HT, serotonina) odgrywa główną rolę. Rozciągnięcie ściany jelita przez kał powoduje uwalnianie 5-HT z komórek enterochromafinowych, co stymuluje lokalne uwalnianie neuroprzekaźników, takich jak acetylocholina, które inicjują skurcze. Ponadto za kałem uwalniane są hamujące neuroprzekaźniki, takie jak tlenek azotu, aby umożliwić ruch do przodu.11
Zaburzenie tych neuroprzekaźników (np. przez antagonistów receptorów 5-HT, leki przeciwmuskarynowe) może prowadzić do zaparć.12
Zaparcia z wolnym pasażem
Zaparcia z wolnym pasażem (STC) powodują rzadkie ruchy jelit (zazwyczaj mniej niż raz w tygodniu) i są najczęstsze u młodych kobiet. STC jest uważane za zaburzenie nerwowo-mięśniowe okrężnicy.13
W niektórych badaniach wykazano nieprawidłowości histologiczne w wyciętych fragmentach okrężnicy u takich pacjentów, w tym zmniejszoną liczbę elementów neuronalnych, w tym komórek Cajala, a także nieprawidłowości jądrowe w zwojach i zmniejszenie aktywności acetylocholinoesterazy.1415
Inni badacze wykazali nieprawidłowości we właściwościach kurczliwych mięśni gładkich okrężnicy.16 Zaburzenia funkcji autonomicznego i obwodowego układu nerwowego mogą zmniejszać amplitudę dużych i małych skurczów wysokiej amplitudy, które są potrzebne do prawidłowego przesuwania treści pokarmowej.17
Zaburzenia defekacji
Dyssynergia, prawdopodobnie najczęstsze czynnościowe zaburzenie defekacji, jest nabytym behawioralnym zaburzeniem defekacji.18 W dyssynergii defekacji, zwanej również anizmem, defekacją obstrukcyjną, dyssynergią mięśni dna miednicy lub obstrukcją wylotową, występuje brak koordynacji między ścianą brzucha a mięśniami dna miednicy i zwieraczami odbytu.19
Ta brak koordynacji może być wynikiem kilku mechanizmów, które obejmują paradoksalny skurcz odbytu, upośledzony skurcz odbytnicy i nieodpowiednie rozluźnienie odbytu.20
Normalna defekacja obejmuje skoordynowane rozluźnienie wewnętrznego zwieracza odbytu, mięśni łonowo-odbytniczych i zewnętrznego zwieracza odbytu, wraz ze zwiększonym ciśnieniem wewnątrzbrzusznym i aktywnością motoryczną okrężnicy, która przesuwa kał w kierunku odbytnicy.21
U niektórych pacjentów nieefektywna defekacja wydaje się być związana z niepowodzeniem rozluźnienia (lub z niewłaściwym skurczem) mięśni łonowo-odbytniczych i zewnętrznego zwieracza odbytu. U innych pacjentów słabe przesuwanie kału może prowadzić do podobnych efektów.22
Wpływ czynników zewnętrznych na zaparcia
Wpływ leków na zaparcia
Zaparcia są częstym działaniem niepożądanym wielu leków i szczegółowy wywiad dotyczący przyjmowanych leków powinien być przeprowadzony podczas wstępnej diagnostyki.23
Główne mechanizmy powodujące zaparcia polekowe to:24
- Spowolnienie motoryki jelit z powodu działania przeciwcholinergicznego lub rozkurczowego
- Zmniejszenie wydzielania w jelitach
- Zwiększenie absorpcji wody
Do leków najczęściej powodujących zaparcia należą:2526
- Opioidy – działają głównie poprzez receptory μ-opioidowe w błonie śluzowej przewodu pokarmowego, powodując zahamowanie perystaltyki i zwiększenie absorpcji wody. Około 90% pacjentów przyjmujących opioidy rozwija zaparcia.
- Leki przeciwdepresyjne – zarówno selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (np. fluoksetyna), jak i trójcykliczne leki przeciwdepresyjne (np. amitryptylina) wpływają na zakończenia nerwowe w jelitach.
- Blokery kanału wapniowego (np. diltiazem) – rozluźniają mięśnie gładkie naczyń krwionośnych, ale także mięśnie w przewodzie pokarmowym.
- Leki przeciwcholinergiczne – blokują działanie acetylocholiny, ograniczając skurcze mięśni przewodu pokarmowego.
- Leki przeciwpsychotyczne – szczególnie klozapina, która ma silny wpływ na motorykę całego przewodu pokarmowego poprzez interakcję z wieloma receptorami (w tym antycholinergicznymi i serotoninergicznymi).
Mechanizm zaparć wywołanych opioidami
Cząsteczki opioidowe mają głęboki wpływ na fizjologię trawienia. Mogą wpływać na procesy motoryki, absorpcji płynów i skurczu zwieraczy. Receptory opioidowe, obejmujące receptory μ-, κ- i δ-, są szeroko rozpowszechnione w układzie trawiennym, a ich gęstość zmienia się w zależności od odcinka i warstwy ściany.30
Uważa się, że receptory μ odgrywają główną rolę w zaparciach wywołanych opioidami. Są one głównie zlokalizowane w żołądku i proksymalnej części okrężnicy, na błonach komórek mięśni jelitowych, neuronach splotów mięśniówkowych i podśluzówkowych oraz komórkach jednojądrzastych blaszki właściwej.31
Receptory te mogą wiązać się z ligandami endogennymi (encefaliny i endorfiny) lub egzogennymi (opioidy), powodując ich internalizację i wiązanie z hamującymi białkami Gi/Go, które aktywują lub hamują wewnątrzkomórkowe szlaki transdukcji sygnału. Efektem jest zmniejszenie neuropobudliwości i neurotransmisji, co odpowiada za ogólne zahamowanie wydzielania i motoryki przewodu pokarmowego.32
Opioidy mogą zakłócać motorykę jelit, zwiększając napięcie mięśniówki ściany, spowalniając ruchy perystaltyczne i wywołując toniczne skurcze w okrężnicy i jelicie cienkim.33
Receptory opioidowe wpływają również na wydzielanie i wchłanianie wody w przewodzie pokarmowym. Aktywacja receptorów μ na neuronach wydzielniczych podśluzówki blokuje wydzielanie chlorków i w konsekwencji wody do światła jelita. Ponadto, dalsze zmniejszenie zawartości płynów w jelitach jest ułatwione przez przedłużony zastój kału z powodu zmienionej motoryki jelit.34
Z tego powodu pacjenci przyjmujący opioidy często zgłaszają suche i twarde stolce. Opioidy hamują również produkcję śliny, powodując suchość w ustach, oraz zmniejszają wydzielanie żółci i trzustki, upośledzając trawienie wraz z wchłanianiem składników odżywczych i leków.35
Stymulacja receptorów opioidowych zwiększa napięcie spoczynkowe wszystkich zwieraczy w przewodzie pokarmowym. Zwiększone napięcie wewnętrznego zwieracza odbytu powoduje wysiłek, blokadę odbytu, hemoroidy, a w ciężkich przypadkach perforację okrężnicy.36
Wpływ chorób układowych na zaparcia
Choroby dotyczące układu nerwowego mogą powodować przewlekłe zaparcia.37 Pochodzenie zaparć u pacjentów z tymi schorzeniami jest złożone i obejmuje dysfunkcję autonomicznego i miedniczneg układu nerwowego związaną z chorobą, a także uogólnione czynniki ogólnoustrojowe.38
Do chorób układowych wpływających na zaparcia należą:3940
- Choroby neurologiczne – choroba Parkinsona, stwardnienie rozsiane, uraz rdzenia kręgowego, neuropatia autonomiczna
- Choroby endokrynologiczne – niedoczynność tarczycy, cukrzyca, nadczynność przytarczyc
- Zaburzenia elektrolitowe – hiperkalcemia, hipokaliemia
- Choroby zapalne jelit – wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohna
- Celiakia i nieceliakalna nadwrażliwość na gluten
- Choroby psychiczne – depresja, zaburzenia lękowe
Patofizjologia zaparć w chorobie Parkinsona obejmuje mechanizmy centralne i obwodowe.41 U pacjentów z chorobą Alzheimera zaparcia mogą być związane z dysregulacją szlaków sygnałowych receptorów muskarynowych i odpowiedzi na stres siateczki śródplazmatycznej.42
Rola mikrobioty jelitowej w patofizjologii zaparć
Interakcja między błonnikiem a mikrobiotą okrężnicy człowieka wydaje się odgrywać główną rolę w generowaniu korzystnych efektów błonnika w leczeniu zaparć.43
Badania sugerują związek między zaburzeniami mikrobioty jelitowej (dysbiozą) a zaparciami. Dysbioza może wpływać na motorykę jelit poprzez stan zapalny jelit lub zwiększone wytwarzanie toksyn mocznicowych pochodzących z jelit, takich jak siarczan indoksylu i siarczan p-krezolu.44
Zaobserwowano, że pacjenci z przewlekłą chorobą nerek, u których często występuje dysbioza jelitowa, mają zwiększone ryzyko zaparć. Mechanizm łączący dysbozę związaną z przewlekłą chorobą nerek z zaparciami polega na tym, że niektóre toksyny mocznicowe upośledzają motorykę jelit.45
W badaniu wpływu nasion lnu na zaparcia u osób starszych zaobserwowano, że nasiona lnu mogą poprawiać defekację i zmieniać strukturę mikroekologiczną jelit. Na poziomie typu (phylum) zaobserwowano znaczny spadek Firmicutes i wyraźny wzrost Synergistetes. Na poziomie rodzaju (genus) stwierdzono znaczny spadek Faecalibacterium, Lachnospira, Blautia i Anaerostipes u pacjentów z zaparciami w porównaniu z grupą kontrolną, ale po 4 tygodniach leczenia nasionami lnu Blautia znacznie wzrosła, osiągając poziom podobny do zdrowej grupy kontrolnej.46
Mechanizmy molekularne i neuroprzekaźnikowe w zaparciach
Rola serotoniny i innych neuroprzekaźników
Serotonina (5-hydroksytryptamina; 5-HT) jest neuroprzekaźnikiem o rozległych funkcjach fizjologicznych w organizmie człowieka. W błonie śluzowej przewodu pokarmowego serotonina jest wytwarzana przez komórki enterochromafinowe, które stanowią 90% całej serotoniny w organizmie.47
Serotonina odgrywa rolę w motoryce i wydzielaniu, spowalnia opróżnianie żołądka i zwiększa aktywność motoryczną okrężnicy. Najnowsze badania dotyczące przewlekłych zaparć koncentrują się na serotoninie i jej roli sygnalizacyjnej w jelitach. Możliwe mechanizmy obejmują zmniejszenie liczby komórek Cajala lub zakłócenia poziomu serotoniny.48
Kilka agonistów 5-HT4 zostało opisanych w leczeniu zaparć, w tym benzaminy (cyzypryd, renzapryd, mozapryd i prukaloprid [benzofuran]), indole (tegaserod) i benzimidazolony (aktywacja receptorów chlorkowych).49
Inne neuroprzekaźniki i hormony, które odgrywają rolę w motoryce okrężnicy, to motylina, grelina, acetylocholina, tlenek azotu i wazoaktywny peptyd jelitowy. Najważniejszym zadaniem hormonu motyliny jest przyspieszenie ruchów jelit. Grelina ma efekt prokinetyczny na motorykę żołądkowo-jelitową poprzez nerwy błędne i miedniczne.50
Kanały chlorkowe i cytokininy w patogenezie zaparć
Kanały chlorkowe są szeroko rozpowszechnione w całym organizmie. Składają się z przezbłonowych białek porowych, które odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu homeostazy transportu płynów przez błony komórkowe.51
Lubiproston selektywnie aktywuje kanał chlorkowy 2 (ClC2) za pośrednictwem kinazy białkowej A, a także poprzez aktywację receptora przewodnictwa przezblonowego mukowiscydozy (CFTR). Oba mechanizmy promują wydzielanie płynów jelitowych. Lubiproston wtórnie indukuje perystaltykę, promując wydzielanie płynów i rozciąganie jelit, ale bez bezpośredniego wpływu na mięśnie gładkie jelit.5253
Aktywator cyklazy guanylanowej należy do rodziny receptorów 3-guanozyno-5 monofosforanu (cGMP). Receptory guanyliny (GR) są szeroko rozpowszechnione w całym jelicie, ale są bardziej aktywne w środowisku o neutralnym pH.54
Linaklotyd jest 14-aminokwasowym peptydem o właściwościach agonistycznych wobec GR. Ten bodziec prowadzi do wzrostu wewnątrzkomórkowego cGMP, a następnie do aktywacji kanału wrażliwego na Cl- (ClC) i receptora przezblonowego mukowiscydozy (CFTR), ostatecznie skutkując zwiększeniem wydzielania wody i wodorowęglanów do światła jelita, co w konsekwencji promuje motorykę jelit.5556
Czynniki genetyczne i rozwojowe w patofizjologii zaparć
Pozytywny wywiad rodzinny w kierunku zaparć i predyspozycja genetyczna wydają się odgrywać rolę w tym zaburzeniu, ponieważ pacjenci z zaparciami czynnościowymi często mają pozytywny wywiad rodzinny, jednak nie ma konkretnych genów związanych z zaparciami.57
W badaniu nad patogenezą zaparć czynnościowych zasugerowano, że zaparcia czynnościowe zawsze są spowodowane czynnościową niedrożnością kanału odbytu w wyniku niezgodności szerokości kału z przepustowością kanału odbytu. Prowadzi to do rozszerzenia odbytnicy i zwiększenia pojemności lewej połowy okrężnicy.58
Najbardziej uznaną patogenezą zaparć czynnościowych jest błędne koło, które zaczyna się od bolesnej defekacji i prowadzi do zachowań wstrzymujących stolec.59
W kolejnych etapach rozwoju procesu patologicznego dochodzi do bardziej wyraźnego rozszerzenia odbytnicy. Ucisk i rozciąganie innych mięśni dna miednicy prowadzi do niewydolności mięśnia dźwigacza odbytu, który podczas defekacji nie otwiera prawidłowo kanału odbytu, co zwiększa opór tarcia i nasila zespół obstrukcyjny.60
Przewlekły zastój kału powoduje stan zapalny okrężnicy. W ścianie rozciągniętej odbytnicy występują zmiany, które osłabiają ścianę i nie pozwalają powrócić do normalnego stanu po opróżnieniu odbytnicy, co oznacza utratę elastyczności.61
Zaparcia czynnościowe u dorosłych są kontynuacją choroby, która rozpoczęła się w dzieciństwie. Stopniowo, proporcjonalnie do stopnia megacolon, zachodzą nieodwracalne procesy, gdy powrót odbytnicy do normalnej szerokości lub zbliżonej do tej wielkości nie może nastąpić z powodu sztywności tkanki.62
Rola cech behawioralnych i psychologicznych
Pacjenci z zaparciami często mają zaburzenia psychologiczne w różnych stresujących wydarzeniach życiowych, takich jak lęk, depresja, nadużycia fizyczne i seksualne oraz jadłowstręt psychiczny, a także współistniejące zaburzenia odżywiania.63
Badania wykazały, że cechy behawioralne związane z okresem kontroli defekacji są znacznie wyższe u pacjentów z zaparciami niż u zdrowych osób. Cechy analno-retencyjne rozwijają się podczas fazy analnej u dzieci w wieku od 1 do 3 lat.6465
Jedna trzecia pacjentów z zaparciami czynnościowymi zgłasza zaparcia od dzieciństwa, podczas gdy inni rozwinęli zaparcia w wieku dorosłym. Wczesne trenowanie toalety, nadmierny konflikt między rodzicami a dzieckiem i irracjonalne lęki podczas fazy analnej mogą skutkować zaparciami czynnościowymi.66
Częstość występowania przekonań obsesyjnych, takich jak perfekcjonizm/pewność oraz znaczenie i kontrola myśli, u pacjentów z zaparciami jest znacznie wyższa niż u zdrowych osób z grupy kontrolnej. Najbardziej znaczącą różnicą między grupą z zaparciami a grupą kontrolną były przekonania obsesyjne, co pokazuje, że cechy obsesyjno-kompulsyjne są ważnymi częściami cech behawioralnych analno-retencyjnych.67
Nowe podejścia w zrozumieniu patofizjologii zaparć
Oś jelitowo-mózgowa w zaparciach
Harmonijne dwukierunkowe oddziaływanie między mózgiem a jelitami jest niezbędnym warunkiem wstępnym do utrzymania normalnej funkcji fizjologicznej i stanu homeostazy przewodu pokarmowego.68
Dysharmonia osi mózgowo-jelitowej może być krytyczną patogenezą czynnościowych zaburzeń żołądkowo-jelitowych (FGID). Wcześniejsze badania neuroobrazowe wykazały, że nieprawidłowości czynnościowe i/lub strukturalne mózgu mogą być wyróżniającymi się cechami patologicznymi FGID.69
Stres może wpływać na aktywność w jądrze Barringtona i zstępujący szlak przywspółczulny lub błędny, który z kolei wpływa na napięcie nerwu błędnego w przewodzie pokarmowym, a tym samym na motorykę okrężnicy.70
Kiedy stres uderza, to więcej niż tylko psychiczne obciążenie; wywołuje zmiany fizyczne. Stres może zakłócać relację jelitowo-mózgową, spowalniając ruch pokarmu przez przewód pokarmowy i potencjalnie powodując zaparcia. Pod wpływem intensywnego stresu nasze ciało uwalnia adrenalinę, koncentrując się na utrzymaniu optymalnego funkcjonowania ważnych organów, takich jak serce i mózg. Ta zmiana oznacza mniej wsparcia dla układu pokarmowego, co może spowolnić ruchy jelit.71
Nowe opcje terapeutyczne i ich mechanizmy działania
Doustnie podawana śródświatłowa kapsułka wibracyjna (VC) (Vibrant Ltd., Yokneam, Izrael) jest pierwszym bezchemicznym leczeniem, które poprawia zaparcia poprzez mechaniczne indukowanie wibracji. Znacząco zwiększa liczbę całkowitych spontanicznych ruchów jelit w porównaniu z placebo, a efekt ten zbiega się z aktywacją VC. Ta obserwacja sugeruje, że mechanizm działania VC polega na indukowaniu ruchów jelit poprzez mechaniczne wibracje okrężnicy, wzmacniające bioretm i perystaltykę okrężnicy.72
Akupunktura i elektroakupunktura (EA) stymulują miejsca na ciele (punkty akupunktury) przez 15 do 30 minut, aktywując częściowo somatyczne nerwy czuciowe i szlaki nerwowe obejmujące regiony w mózgu. Wyniki eksperymentalne pokazują, że akupunktura zwiększa aktywność przywspółczulną za pośrednictwem szlaku cholinergicznego, aby przywrócić zmniejszony skurcz okrężnicy i opóźniony czas przejścia. Stymulacja akupunktury w punkcie ST25 wydaje się aktywować neurony w przyśrodkowo-ogonowej części NTS i przednio-brzusznej części bocznego rdzenia przedłużonego, wpływając na odpływ współczulny i zwiększając motorykę dystalnej części okrężnicy.73
Kwercetyna (QR) może łagodzić zaparcia, zwiększając różnorodność mikrobioty jelitowej u myszy. QR skutecznie reguluje mikrobiotę u myszy cierpiących na zaparcia. Ponadto QR znacząco podwyższa poziomy substancji P i motyliny, obniżając jednocześnie poziomy 5-hydroksytryptaminy i wazoaktywnego peptydu jelitowego; ponadto zwiększa poziomy ekspresji białkowej kalmoduliny, kinazy łańcucha lekkiego miozyny i łańcucha lekkiego miozyny.7475
QR ułatwia wydalanie treści poprzez zwiększenie zawartości wody w treści jelitowej poprzez regulację hormonów żołądkowo-jelitowych, co również ułatwia napływ Ca²⁺ przez szlak CAM-MLCK, tym samym zwiększając poziomy motoryki żołądkowo-jelitowej.76
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.