Zapalenie opłucnej
Etiologia i przyczyny
Zapalenie opłucnej to stan zapalny błony surowiczej wyściełającej płuca i jamę klatki piersiowej, charakteryzujący się bólem nasilającym się przy oddychaniu. Etiologia jest zróżnicowana, z infekcjami wirusowymi jako najczęstszą przyczyną, obejmującą m.in. wirus grypy, Coxsackie B, RSV, CMV, EBV, adenowirusy, SARS-CoV-2. Infekcje bakteryjne, takie jak Streptococcus, Staphylococcus (w tym MRSA), Mycobacterium tuberculosis, Escherichia coli i Haemophilus influenzae, mogą prowadzić do ropniaka opłucnej (empyema). Rzadziej występują infekcje grzybicze i pasożytnicze (np. Histoplazmoza, Paragonimus westermani). Choroby autoimmunologiczne (RZS, SLE, zespół Sjögrena, FMF) oraz zatorowość płucna (odpowiedzialna za 5-21% przypadków bólu opłucnowego) stanowią istotne przyczyny zapalenia opłucnej. Nowotwory, zwłaszcza rak płuca, międzybłoniak i chłoniak, odpowiadają za około 56% przypadków rozpoznawanych biopsją chirurgiczną.
- Etiologia zapalenia opłucnej
- Zakażenia wirusowe
- Zakażenia bakteryjne
- Zakażenia grzybicze i pasożytnicze
- Choroby autoimmunologiczne
- Zatorowość płucna
- Nowotwory
- Urazy i zabiegi chirurgiczne
- Inne choroby i schorzenia
- Polekowe zapalenie opłucnej
- Czynniki ryzyka zapalenia opłucnej
- Profilaktyka zapalenia opłucnej
- Podsumowanie przyczyn zapalenia opłucnej
Etiologia zapalenia opłucnej
Zapalenie opłucnej (pleurisy, pleuritis) to stan zapalny opłucnej – błony wyściełającej płuca i jamę klatki piersiowej, składającej się z dwóch warstw: trzewnej (pokrywającej płuca) i ściennej (wyściełającej klatkę piersiową). Zapalenie powoduje tarcie między tymi warstwami, co prowadzi do charakterystycznego bólu nasilającego się podczas oddychania. 12
Etiologia zapalenia opłucnej jest różnorodna, a w 30-40% przypadków pozostaje niezidentyfikowana (idiopatyczna). W takich sytuacjach diagnoza stawiana jest po wykluczeniu wszystkich innych potencjalnych przyczyn.345
Zakażenia wirusowe
Infekcje wirusowe stanowią najczęstszą przyczynę zapalenia opłucnej. Wirusy mogą bezpośrednio powodować zapalenie opłucnej lub rozprzestrzeniać się na opłucną z innych ognisk zapalnych w układzie oddechowym.647
Do wirusów najczęściej wywołujących zapalenie opłucnej należą:
- Wirus grypy (influenza)89
- Wirusy Coxsackie (zwłaszcza typ B, odpowiedzialny za pleurodynię epidemiczną, znaną również jako choroba Bornholma)108
- Wirus syncytialny oddechowy (RSV)118
- Wirus cytomegalii (CMV)118
- Wirus Epsteina-Barr (EBV)118
- Adenowirusy118
- Wirus paragrypy118
- Wirus świnki118
- Echowirusy10
- COVID-19 (SARS-CoV-2) – może prowadzić do zapalenia opłucnej poprzez wywoływanie zapalenia płuc i innych infekcji układu oddechowego1213
Zakażenia bakteryjne
Infekcje bakteryjne są również istotną przyczyną zapalenia opłucnej. Często rozwijają się jako powikłanie bakteryjnego zapalenia płuc, gdy proces zapalny rozprzestrzenia się na opłucną.146
Główne bakterie wywołujące zapalenie opłucnej to:
- Bakterie paciorkowcowe (Streptococcus), szczególnie w zapaleniu płuc615
- Bakterie gronkowcowe (Staphylococcus), w tym metycylinooporna gronkowiec złocisty (MRSA) – szczególnie u pacjentów hospitalizowanych616
- Mycobacterium tuberculosis – wywołujący gruźlicę, która może prowadzić do zapalenia opłucnej171
- Escherichia coli18
- Haemophilus influenzae19
Bakteryjne zapalenie opłucnej może rozwinąć się do ropniaka opłucnej (empyema) – gromadzenia się ropy w jamie opłucnowej, co stanowi poważne powikłanie.191
Zakażenia grzybicze i pasożytnicze
Infekcje grzybicze mogą również powodować zapalenie opłucnej, choć zdarzają się rzadziej niż wirusowe i bakteryjne. Występują one częściej u osób z osłabionym układem odpornościowym.201
Do przyczyn grzybiczych i pasożytniczych zaliczamy:
- Histoplazmoza21
- Ameboza3
- Paragonimiaza – wywołana przez przywrę płucną (Paragonimus westermani), związana ze spożyciem niedogotowanych krabów lub raków rzecznych317
Choroby autoimmunologiczne
Schorzenia autoimmunologiczne często wiążą się z zapaleniem opłucnej jako jedną z manifestacji ogólnoustrojowego procesu zapalnego.31
Główne choroby autoimmunologiczne powodujące zapalenie opłucnej to:
- Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS)1422
- Toczeń rumieniowaty układowy (SLE)1423
- Zespół Sjögrena2024
- Rodzinna gorączka śródziemnomorska (FMF)2526
Rokowanie w zapaleniu opłucnej związanym z chorobami autoimmunologicznymi jest zróżnicowane. Zapalenie opłucnej w przebiegu tocznia ma zazwyczaj korzystne rokowanie, podczas gdy przebieg w reumatoidalnym zapaleniu stawów jest bardziej zmienny.27
Zatorowość płucna
Zatorowość płucna (pulmonary embolism) jest jedną z najczęstszych zagrażających życiu przyczyn zapalenia opłucnej i odpowiada za 5-21% przypadków bólu opłucnowego.828
Powstaje, gdy skrzep krwi (najczęściej tworzący się w żyłach głębokich kończyn dolnych) odrywa się, wędruje przez układ krwionośny i blokuje tętnice płucne, powodując niedokrwienie i stan zapalny opłucnej.2930
Nowotwory
Nowotwory mogą powodować zapalenie opłucnej bezpośrednio przez naciekanie opłucnej lub pośrednio poprzez wywołanie odczynu zapalnego.117
Do nowotworów związanych z zapaleniem opłucnej należą:
- Rak płuca, szczególnie gdy guz znajduje się blisko powierzchni opłucnej114
- Międzybłoniak (mesothelioma) – rzadki, ale agresywny nowotwór opłucnej związany z narażeniem na azbest1220
- Chłoniak1731
- Mięsak maziówkowy opłucnej32
- Naczyniakomięsak opłucnej32
- Blastoma opłucno-płucna32
Według badań z użyciem chirurgicznej biopsji opłucnej do diagnozy przyczyn zapalenia opłucnej, około 56% przypadków przypisuje się chorobom nowotworowym, w tym międzybłoniakowi (23%), rakowi płuca (16%) i chłoniakowi (2,5%).17
Urazy i zabiegi chirurgiczne
Urazy klatki piersiowej mogą prowadzić do zapalenia opłucnej poprzez bezpośrednie uszkodzenie opłucnej lub powikłania pourazowe.133
Do urazowych przyczyn zapalenia opłucnej należą:
- Złamania żeber134
- Stłuczenia klatki piersiowej3512
- Odma opłucnowa (pneumothorax) – obecność powietrza w jamie opłucnej, często spowodowana urazem lub pęknięciem pęcherza płucnego3435
- Krwiak opłucnej (hemothorax) – gromadzenie się krwi w jamie opłucnej2635
- Zabiegi kardiochirurgiczne, np. operacje pomostowania (bypass) lub wymiany zastawek serca3637
Inne choroby i schorzenia
Istnieje wiele innych stanów medycznych, które mogą bezpośrednio lub pośrednio prowadzić do zapalenia opłucnej:1726
- Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP)17
- Niewydolność serca z zastojową3822
- Zapalenie osierdzia3511
- Zawał mięśnia sercowego3511
- Choroby nerek (przewlekła niewydolność nerek)3940
- Choroby wątroby22
- Zapalenie trzustki3639
- Nieswoiste zapalenia jelit3526
- Choroby związane z narażeniem na azbest (azbestoza)2034
- Niedokrwistość sierpowatokrwinkowa112
- HIV/AIDS – poprzez osłabienie układu odpornościowego i zwiększenie podatności na infekcje126
- Endometrioza klatki piersiowej32
- Rozwarstwienie aorty32
Polekowe zapalenie opłucnej
Niektóre leki mogą powodować zapalenie opłucnej jako działanie niepożądane. Mechanizmy powstawania polekowego zapalenia opłucnej obejmują:41
- Reakcje nadwrażliwości lub alergiczne
- Bezpośredni efekt toksyczny
- Zwiększona produkcja wolnych rodników tlenowych
- Hamowanie mechanizmów antyoksydacyjnych
- Zapalenie wywołane chemicznie
Do leków związanych z zapaleniem opłucnej należą:391726
- Prokainamid – może wywołać zespół toczniopodobny z zapaleniem opłucnej
- Hydralazyna (Apresoline) – podobnie jak prokainamid może powodować reakcje toczniopodobne
- Nitrofurantoina
- Metotreksat
- Cyklofosfamid
- Izoniazyd
- Prokarbazyna
Również niektóre narkotyki i leki rekreacyjne mogą przyczyniać się do rozwoju zapalenia opłucnej.142
Czynniki ryzyka zapalenia opłucnej
Ryzyko wystąpienia zapalenia opłucnej wzrasta w przypadku osób:4233
- Przechodzących infekcje, szczególnie grypę lub zapalenie płuc
- Z chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak toczeń lub reumatoidalne zapalenie stawów
- Chorujących na gruźlicę
- Z niedokrwistością sierpowatokrwinkową
- Przyjmujących określone leki lub substancje rekreacyjne
- Po urazach klatki piersiowej
- Z nowotworami, zwłaszcza płuc lub opłucnej
- Po zabiegach chirurgicznych, szczególnie kardiochirurgicznych
Profilaktyka zapalenia opłucnej
Zapobieganie zapaleniu opłucnej koncentruje się głównie na leczeniu i zapobieganiu chorobom podstawowym:434445
- Wczesne leczenie infekcji bakteryjnych układu oddechowego antybiotykami
- Szczepienia przeciwko grypie i zapaleniu płuc
- Unikanie narażenia na czynniki środowiskowe, takie jak azbest
- Odpowiednie leczenie chorób autoimmunologicznych
- Zapobieganie i leczenie żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej
- Odpowiednie leczenie chorób przewlekłych, takich jak niewydolność serca czy choroby nerek
Podsumowanie przyczyn zapalenia opłucnej
Zapalenie opłucnej ma złożoną etiologię, z wieloma potencjalnymi przyczynami. Najczęstszymi przyczynami są infekcje wirusowe i bakteryjne, ale istotne są również choroby autoimmunologiczne, zatorowość płucna, nowotwory, urazy i leki. W około 30-40% przypadków przyczyna pozostaje nieustalona (idiopatyczna zapalenie opłucnej). Prawidłowa identyfikacja przyczyny zapalenia opłucnej jest kluczowa dla skutecznego leczenia i określenia rokowania.32746
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.