Zapalenie divertikul
Objawy
Zapalenie divertikul (diverticulitis) to zapalny lub zakaźny proces dotyczący uchyłków jelita grubego, najczęściej w esicy, manifestujący się nagłym, intensywnym bólem w lewym dolnym kwadrancie brzucha u pacjentów pochodzenia europejskiego, a po prawej stronie u osób azjatyckich. Towarzyszą mu objawy ogólne, takie jak gorączka, dreszcze, nudności, wymioty, zaburzenia rytmu wypróżnień (zaparcia do 50%, biegunka do 25%), tkliwość brzucha oraz objawy urologiczne u 10-15% pacjentów. Przebieg może być ostry lub przewlekły („smoldering”), a klasyfikacja dzieli zapalenie na niepowikłane (75-80% przypadków, ustępujące samoistnie w 95% w ciągu tygodnia) oraz powikłane (20-25%), z powikłaniami takimi jak ropień (15%), flegmona, przetoki, perforacja, niedrożność jelit, zapalenie otrzewnej i krwawienia. Leczenie zachowawcze, w tym antybiotykoterapia, jest skuteczne u około 80% pacjentów, natomiast powikłane przypadki mogą wymagać hospitalizacji i interwencji chirurgicznej.
Zapalenie divertikul – objawy
Zapalenie divertikul (łac. diverticulitis) to stan zapalny lub infekcja małych uwypukleń (divertikulów, uchyłków) w ścianie jelita grubego, najczęściej okrężnicy. Podczas gdy sama obecność tych uwypukleń (divertikuloza) jest zwykle bezobjawowa, zapalenie divertikul może powodować dotkliwe objawy oraz potencjalnie poważne powikłania, jeśli pozostanie nieleczone.12
Główne objawy zapalenia divertikul
Najbardziej charakterystycznym objawem zapalenia divertikul jest ból brzucha, który typowo występuje w lewym dolnym kwadrancie brzucha. To umiejscowienie wynika z faktu, że u osób pochodzenia europejskiego divertikuloza najczęściej rozwija się w końcowej części okrężnicy (esicy), która rozpoczyna się po lewej dolnej stronie i lekko skręca w prawo, by połączyć się z odbytnicą. Warto jednak zaznaczyć, że u osób pochodzenia azjatyckiego ból częściej występuje po prawej stronie.345
Ból przy zapaleniu divertikul charakteryzuje się następującymi cechami:
- Jest zwykle nagły i intensywny12
- Może zaczynać się jako łagodny i stopniowo nasilać w ciągu kilku dni34
- Intensywność bólu może się zmieniać w czasie12
- Może być stały i utrzymywać się przez kilka dni45
- Często nasila się podczas ruchu56
- Może promieniować do krocza, pleców lub boku36
- Może mieć charakter ostry, przenikliwy lub palący27
Inne objawy towarzyszące
Oprócz bólu brzucha, zapalenie divertikul może powodować szereg innych objawów:123
- Gorączka i dreszcze – typowe dla procesu zapalnego i infekcji45
- Nudności i wymioty – częste objawy, szczególnie w cięższych przypadkach67
- Zaburzenia rytmu wypróżnień – zarówno zaparcia (do 50% przypadków), jak i biegunka (do 25% przypadków)12
- Wzdęcia i gazy – spowodowane zapaleniem okrężnicy34
- Tkliwość brzucha – szczególnie w miejscu odpowiadającym zapalonym divertikułom12
- Utrata apetytu – często związana z nudnościami i bólem34
- Zmęczenie i ogólne złe samopoczucie – wynikające z reakcji immunologicznej organizmu56
- Problemy z oddawaniem moczu – zwiększone parcie na mocz, częstotliwość lub dyskomfort (dotyczą około 10-15% pacjentów), spowodowane podrażnieniem pęcherza moczowego przez stan zapalny okrężnicy78
- Krwawienie z odbytu – rzadziej występujący objaw, ale możliwy w przypadku pęknięcia naczynia krwionośnego w divertikulach910
Przebieg zapalenia divertikul
Zapalenie divertikul może przebiegać w sposób ostry lub przewlekły, a objawy mogą różnić się w zależności od ciężkości choroby i występowania powikłań.12
Ostry i przewlekły przebieg
W przypadku ostrego zapalenia divertikul, objawy pojawiają się nagle i są bardziej intensywne. Pacjent może doświadczać jednego lub kilku ciężkich ataków zapalenia i infekcji. Ostry atak zwykle charakteryzuje się nagłym, silnym bólem brzucha, gorączką i innymi objawami systemowymi.12
Natomiast przewlekłe zapalenie divertikul (tzw. tlące się zapalenie divertikul – „smoldering diverticulitis”) występuje, gdy stan zapalny i infekcja zmniejszają się, ale nigdy całkowicie nie ustępują. W tym przypadku objawy mogą narastać stopniowo w ciągu kilku dni i utrzymywać się przez dłuższy czas. Z czasem przewlekłe zapalenie może prowadzić do zwężenia i niedrożności jelit, co objawia się zaparciami, cienkimi stolcami, biegunką, wzdęciami i bólem brzucha.123
Niepowikłane i powikłane zapalenie divertikul
Zapalenie divertikul klasyfikuje się jako niepowikłane lub powikłane, w zależności od obecności dodatkowych komplikacji.12
Niepowikłane zapalenie divertikul (stanowi około 75-80% przypadków) obejmuje zapalenie divertikulów i otaczającej tkanki jelitowej bez rozprzestrzeniania się stanu zapalnego poza ścianę jelita. Objawy są zwykle łagodniejsze i odpowiadają na leczenie zachowawcze. W około 95% przypadków niepowikłane zapalenie divertikul ustępuje samoistnie w ciągu tygodnia.123
Powikłane zapalenie divertikul (około 20-25% przypadków) charakteryzuje się obecnością dodatkowych komplikacji, takich jak:123
- Ropień – zbiornik ropy poza ścianą okrężnicy, najczęstsze powikłanie (około 15% pacjentów)45
- Flegmona – zlokalizowany stan zapalny w tkankach miękkich67
- Przetoka – nieprawidłowe połączenie między okrężnicą a innym narządem (np. pęcherzem moczowym, pochwą, jelitem cienkim)89
- Perforacja jelita – przedziurawienie ściany okrężnicy z wyciekiem treści jelitowej do jamy otrzewnej1011
- Niedrożność jelit – częściowa lub całkowita blokada uniemożliwiająca pasaż pokarmu, płynów i gazów1213
- Zapalenie otrzewnej – infekcja błony wyściełającej jamę brzuszną, stan zagrażający życiu1415
- Krwawienie z przewodu pokarmowego – może być poważne i prowadzić do niedokrwistości1617
Powikłane zapalenie divertikul zwykle wymaga hospitalizacji. Antybiotyki eliminują stan zapalny u około 80% pacjentów w ciągu kilku tygodni, natomiast pozostali mogą wymagać interwencji chirurgicznej.12
Czas trwania i nawroty
Czas trwania zapalenia divertikul może być różny. Łagodny epizod może trwać od kilku dni do tygodnia, podczas gdy cięższe przypadki mogą utrzymywać się dłużej.12
Większość pacjentów z zapaleniem divertikul zaczyna odczuwać poprawę w ciągu 2-4 dni od rozpoczęcia leczenia. Ponad 85% pacjentów wraca do zdrowia dzięki odpoczynkowi i diecie płynnej, z antybiotykami lub bez nich.12
Po pierwszym epizodzie zapalenia divertikul:12
- Około jedna trzecia pacjentów pozostaje bez objawów
- Jedna trzecia doświadcza okresowych skurczów bez zapalenia
- Jedna trzecia przechodzi drugi atak zapalenia divertikul
Ryzyko wystąpienia drugiego epizodu w ciągu 10 lat wynosi około 20-22%. Jeśli pacjent doświadczył już drugiego epizodu, ryzyko trzeciego ataku w ciągu kolejnych 10 lat wzrasta do około 55%.123
W większości przypadków, nawet powikłane zapalenie divertikul ustępuje szybko i całkowicie pod wpływem leczenia. Zapalenie divertikul zwykle nie wpływa na ogólną długość życia pacjenta. Tylko w mało prawdopodobnym przypadku perforacji jelita lub pękniętego ropnia pacjent jest narażony na zagrażające życiu powikłania.12
Czynniki wpływające na objawy i przebieg zapalenia divertikul
Istnieje kilka czynników, które mogą wpływać na nasilenie objawów oraz ogólny przebieg zapalenia divertikul:12
Wiek pacjenta
Zapalenie divertikul może być szczególnie ciężkie u osób starszych, zwłaszcza tych przyjmujących kortykosteroidy lub inne leki immunosupresyjne, które zwiększają ryzyko infekcji.12
Paradoksalnie, młodsze osoby mogą mieć wyższą chorobowość, ponieważ zwykle nie podejrzewają u siebie tego schorzenia i często zgłaszają się późno do lekarza, gdy choroba jest już bardziej zaawansowana.1
Choroby współistniejące
Osoby z osłabionym układem odpornościowym lub innymi chorobami współistniejącymi mają tendencję do cięższego przebiegu zapalenia divertikul i wyższej śmiertelności.1
Jeśli pacjent ma inne schorzenia, które mogą skomplikować divertikulozę, takie jak zaparcia, zespół jelita drażliwego (IBS) lub nieswoiste zapalenie jelit (IBD), może być bardziej narażony na przewlekłe objawy.1
Ciężkość choroby
Pierwszy atak zapalenia divertikul jest zwykle najbardziej agresywny, z największym ryzykiem perforacji jelita. Kolejne ataki rzadziej wymagają pilnej interwencji chirurgicznej, ponieważ miejsce zapalenia jest częściej odgraniczone przez zrosty sieci i innych narządów trzewnych.1
Śmiertelność w niepowikłanym zapaleniu divertikul jest minimalna przy odpowiednim leczeniu zachowawczym. Powikłane zapalenie divertikul wymagające operacji może prowadzić do zgonu u około 5% pacjentów. Perforacja jelita z następowym zapaleniem otrzewnej zwiększa ryzyko zgonu do 20%.1
Czynniki ryzyka nasilenia objawów
Większe prawdopodobieństwo wystąpienia zaostrzenia zapalenia divertikul występuje u osób, które:123
- Ukończyły 40 lat, szczególnie powyżej 60. roku życia
- Mają nadwagę lub otyłość
- Palą tytoń
- Prowadzą siedzący tryb życia
- Stosują dietę bogatą w produkty zwierzęce i ubogą w błonnik
- Przyjmują niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), steroidy lub opioidy
Objawy alarmowe wymagające pilnej pomocy medycznej
Niektóre objawy mogą wskazywać na ciężki przebieg zapalenia divertikul lub rozwój powikłań i wymagają natychmiastowej konsultacji lekarskiej:123
- Intensywny ból brzucha, który nie ustępuje lub gwałtownie się nasila
- Gorączka powyżej 38°C, szczególnie jeśli towarzyszy jej silny ból
- Krwawienie z odbytu lub obecność krwi w stolcu
- Wymioty, które uniemożliwiają przyjmowanie płynów
- Sztywność i napięcie brzucha przy dotyku
- Bladość skóry i uczucie osłabienia, mogące wskazywać na krwawienie
- Częste oddawanie moczu lub dyskomfort przy oddawaniu moczu, co może wskazywać na przetokę
- Silne wzdęcie brzucha z wymiotami, mogące wskazywać na niedrożność jelit
- Dezorientacja lub inne zaburzenia świadomości, które mogą wskazywać na rozwijającą się sepsę
Wczesne rozpoznanie objawów zapalenia divertikul i szybkie wdrożenie odpowiedniego leczenia jest kluczowe dla zapobiegania poważnym powikłaniom. Łagodne przypadki można leczyć ambulatoryjnie, ale cięższe wymagają hospitalizacji, intensywnego leczenia antybiotykami, a w niektórych przypadkach interwencji chirurgicznej.123
Rozróżnianie zapalenia divertikul od innych schorzeń
Objawy zapalenia divertikul mogą przypominać inne choroby przewodu pokarmowego, co może utrudniać diagnostykę. Najczęściej zapalenie divertikul należy różnicować z:123
- Zespołem jelita drażliwego (IBS) – jednak w IBS ból zwykle ustępuje po wypróżnieniu, podczas gdy w zapaleniu divertikul jest bardziej stały i intensywny
- Zapaleniem wyrostka robaczkowego – szczególnie gdy zapalenie divertikul występuje po prawej stronie
- Zapaleniem uchyłka Meckela – rzadziej występująca choroba, która może dawać podobne objawy
- Chorobą Leśniowskiego-Crohna – która również może powodować ból brzucha i zmiany rytmu wypróżnień
- Infekcją dróg moczowych – zwłaszcza gdy zapalenie divertikul wywołuje objawy urologiczne
- Wrzodami żołądka – które mogą powodować podobny ból, ale zwykle w górnej części brzucha
Najbardziej specyficznym objawem wskazującym na zapalenie divertikul jest tkliwość przy dotyku, zlokalizowana wyłącznie w lewym dolnym kwadrancie brzucha (współczynnik wiarygodności LR = 10,4). Tkliwość w lewym dolnym kwadrancie oraz w innych lokalizacjach jest mniej specyficzna (LR = 3,4).1
Diagnostyka zapalenia divertikul opiera się głównie na obrazie klinicznym, a w przypadkach wątpliwych pomocne są badania obrazowe, szczególnie tomografia komputerowa (CT), która może uwidocznić zapalone divertikulia, ropnie, przetoki i inne powikłania.1
Po ustąpieniu objawów zapalenia divertikul, zaleca się wykonanie kolonoskopii (zwykle po upływie co najmniej 6 tygodni), aby wykluczyć inne schorzenia mogące naśladować zapalenie divertikul, takie jak nowotwory jelita grubego.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.