Zaćma
Epidemiologia
Zaćma (katarakta) stanowi główną przyczynę ślepoty globalnie, odpowiadając za 47,9% przypadków ślepoty i znacznego upośledzenia widzenia. W 2010 roku liczba osób niewidomych z powodu zaćmy wzrosła do około 20 milionów, a obecnie choroba dotyka około 65,2 miliona ludzi, powodując umiarkowaną do ciężkiej utratę wzroku w ponad 80% przypadków. Standaryzowana częstość występowania zaćmy (ASPPE) wynosi 17,20%, z najwyższym wskaźnikiem w regionie Azji Południowo-Wschodniej (36,55%) i najniższym w Ameryce (9,08%). W krajach rozwijających się zaćma odpowiada za około 50% przypadków ślepoty, podczas gdy w krajach rozwiniętych około 5%. Wiek jest kluczowym czynnikiem ryzyka, z częstością występowania sięgającą 91% u osób w wieku 75-85 lat w USA. Kobiety są bardziej narażone na rozwój zaćmy (stosunek mężczyzn do kobiet 1:1,3). Główne czynniki ryzyka to wiek, płeć żeńska, cukrzyca, ekspozycja na UV, palenie tytoniu, otyłość, zanieczyszczenie powietrza, stosowanie kortykosteroidów, urazy i choroby oczu. Zaćma związana z wiekiem dzieli się na typy: jądrową (67,8%), korową (27,1%) i podtorebkową tylną (1,6%).
- Epidemiologia zaćmy u dorosłych
- Rozpowszechnienie zaćmy na świecie
- Zaćma w różnych grupach demograficznych
- Czynniki ryzyka i typy zaćmy
- Systemy nadzoru i metody identyfikacji zaćmy
- Trendy i prognozy zaćmy
- Niezdiagnozowana zaćma i jej wpływ
- Zaćma a choroby współistniejące
- Bariery w leczeniu i strategie profilaktyczne
- Podsumowanie i implikacje dla zdrowia publicznego
Epidemiologia zaćmy u dorosłych
Zaćma (katarakta) stanowi główną przyczynę ślepoty na świecie i jest jednym z najczęstszych problemów okulistycznych u osób dorosłych. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), zaćma odpowiada za 47,9% przypadków ślepoty i znacznego upośledzenia widzenia na całym świecie.1 W 2010 roku liczba osób niewidomych z powodu zaćmy wzrosła do około 20 milionów z 12,3 miliona w 1990 roku, a odsetek ślepoty spowodowanej zaćmą waha się od 12,7% w Ameryce Północnej do 42% w Azji Południowo-Wschodniej.2 WHO szacuje, że zaćma obecnie dotyka około 65,2 miliona ludzi i powoduje umiarkowaną do ciężkiej utratę wzroku w ponad 80% przypadków.3
Rozpowszechnienie zaćmy na świecie
Globalne rozpowszechnienie zaćmy wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne. Standaryzowana ze względu na wiek częstość występowania (ASPPE) zaćmy każdego typu wynosi 17,20%, przy czym wskaźniki wahają się od 3% w grupie wiekowej 20-39 lat do 54% w grupie powyżej 60 roku życia.4 Najwyższy wskaźnik ASPPE zaobserwowano w regionie SEARO (Azja Południowo-Wschodnia) – 36,55%, a najniższy w regionie AMRO (Ameryka) – 9,08%.5 W krajach rozwijających się zaćma stanowi główną przyczynę utraty wzroku, odpowiadając za około 50% przypadków ślepoty, podczas gdy w krajach rozwiniętych odsetek ten wynosi około 5%.67
W Stanach Zjednoczonych zmiany soczewkowe związane z wiekiem zgłaszano u 42% osób w wieku 52-64 lat, 60% w wieku 65-74 lat i 91% w wieku 75-85 lat.8 Szacuje się, że zaćma dotyka około 22 miliony Amerykanów w wieku 40 lat i starszych, czyli około 17,2% populacji.9 W Wielkiej Brytanii zaćma związana z wiekiem dotyka około połowy osób w wieku powyżej 65 lat, a odsetek ten wzrasta do 70% u osób w wieku powyżej 85 lat.10
W Afryce Subsaharyjskiej częstość występowania zaćmy wśród osób starszych waha się od 13,5% do 62,5% w różnych krajach, przy czym współczynnik zabiegów chirurgicznych znacznie się różni (od 12,1% do 96%).11 Badania australijskie wykazały, że częstość występowania zaćmy podwaja się z każdą dekadą życia po 40 roku życia i niemal każda osoba w wieku 90 lat lub starsza jest dotknięta zaćmą.12
Zaćma w różnych grupach demograficznych
Badania z 2010 roku ujawniły, że zaćma jest najczęstsza w populacji białych Amerykanów, gdzie jej występowanie waha się od 17 do 18% na 100 osób. Czarnoskórzy Amerykanie byli drugą najbardziej dotkniętą grupą, z częstością występowania wynoszącą 13%, a następnie Latynosi z częstością wynoszącą prawie 12%.13
Wiek jest kluczowym czynnikiem ryzyka rozwoju zaćmy. Początek choroby jest stopniowy i postępujący, zwykle w starszych grupach wiekowych, zazwyczaj w piątej i szóstej dekadzie życia, choć przypadki zgłaszano również u dzieci i osób bardzo starszych.14 W Korei częstość występowania zaćmy w grupie wiekowej powyżej 65 lat wynosiła 38,8% (31,0% u mężczyzn i 44,3% u kobiet), co wskazuje na 13% wyższy wskaźnik u kobiet.15 W badaniu z Indii zaobserwowano istotny wzrost częstości występowania zaćmy w grupie wiekowej przedsenioralnej (poniżej 60 lat) do poziomu 35,7%.16
Najnowsze badania pokazują, że choroba jest częstsza u kobiet niż u mężczyzn, ze stosunkiem mężczyzn do kobiet wynoszącym około 1:1,3.17 Ta nierówność płciowa w globalnym obciążeniu zaćmą utrzymuje się od 1990 roku i stopniowo zwiększała się przez dekady, przy czym największą nierówność zaobserwowano w regionie Azji Południowo-Wschodniej.18
Czynniki ryzyka i typy zaćmy
Główne czynniki ryzyka rozwoju zaćmy obejmują:
- Wiek – najsilniejszy czynnik ryzyka19
- Płeć żeńska20
- Cukrzyca lub podwyższony poziom glukozy we krwi2122
- Ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe23
- Palenie tytoniu24
- Wysoki wskaźnik masy ciała25
- Zanieczyszczenie powietrza26
- Leki (zwłaszcza kortykosteroidy)27
- Urazy oczu28
- Choroby oczu (np. zapalenie błony naczyniowej, retinopatia barwnikowa)29
Zaćma związana z wiekiem jest zdecydowanie najczęstszym typem i dzieli się na trzy rodzaje w oparciu o anatomię ludzkiej soczewki: zaćmę jądrową, korową i podtorebkową tylną.30 W badaniu przeprowadzonym w Korei większość dorosłych miała zaćmę jądrową (67,8%), następnie zaćmę korową (27,1%), zaćmę podtorebkową tylną (1,6%) i zaćmę podtorebkową przednią (3,5%).31 W badaniu z Indii zaobserwowano wyższą częstość występowania zaćmy podtorebkowej tylnej (43,4%) w porównaniu z wcześniejszymi badaniami.32
Systemy nadzoru i metody identyfikacji zaćmy
System nadzoru nad zdrowiem wzroku i oczu (VEHSS) raportuje częstość występowania zaćmy w następujących kategoriach:
- Zaćma oparta na badaniu
- Zaćma zgłaszana samodzielnie
- Zaćma zdiagnozowana33
Narodowe badanie wywiadu zdrowotnego (NHIS) obejmuje pytanie o to, czy lekarz kiedykolwiek poinformował respondenta o zaćmie. VEHSS raportuje roczne rozpowszechnienie zdiagnozowanej zaćmy na podstawie obecności kodów Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-9 i ICD-10 w dokumentacji pacjentów lub systemach elektronicznej dokumentacji medycznej.34
VEHSS definiuje następujące podgrupy wskazujące, czy istnieją dowody na to, że pacjent ze zdiagnozowaną zaćmą miał również rozpoznane wcześniejsze leczenie zaćmy:
- Leczona zaćma obejmuje zdiagnozowaną zaćmę na dowolnym etapie ORAZ zdiagnozowaną pseudofakię
- Nieleczona zaćma obejmuje zdiagnozowaną zaćmę na dowolnym etapie I NIE zdiagnozowaną pseudofakię35
Trendy i prognozy zaćmy
Globalne obciążenie zaćmą wzrosło znacząco w ostatnich dekadach. W latach 1990-2019 liczba DALY (lat życia skorygowanych o niepełnosprawność) spowodowanych zaćmą wzrosła o 91,2%, surowe wskaźniki zwiększyły się o 32,2%, podczas gdy wskaźniki standaryzowane wiekowo spadły o 11,0%.36 Przewiduje się, że liczba DALY z powodu zaćmy będzie nadal rosnąć na całym świecie, podczas gdy wskaźnik DALY związany z zaćmą będzie się zmniejszać.37
Szacunki przewidują, że przypadki zaćmy będą nadal rosnąć, głównie w krajach rozwijających się, gdzie wzrost populacji będzie największy. Ponieważ liczba osób w wieku powyżej 65 lat stale rośnie, wzrośnie również częstość występowania zaćmy i zapotrzebowanie na operacje zaćmy.38 Oczekuje się, że z powodu starzenia się populacji i dłuższego życia, liczba ludzi niewidomych z powodu zaćmy osiągnie 40 milionów do 2025 roku.39
Niezdiagnozowana zaćma i jej wpływ
Pomimo powszechnego występowania zaćmy, znaczna część przypadków pozostaje niezdiagnozowana. W badaniu przeprowadzonym w Singapurze stwierdzono, że dwie trzecie dorosłych z istotną wzrokowo zaćmą nie było wcześniej zdiagnozowanych. Połowa z tych przypadków miała obustronne upośledzenie wzroku i znacznie obniżoną jakość życia.40 Czynniki niezależnie związane z niezdiagnozowaną zaćmą to: pochodzenie malajskie, niższe wykształcenie, zatrudnienie i brak historii cukrzycy.41
Zaćma rozwija się powoli i bezboleśnie, więc wzrok i styl życia mogą być dotknięte bez świadomości osoby.42 Do wieku 75 lat większość ludzi ma zaćmę, która wpływa na ich widzenie.43 Wczesna diagnoza i odpowiednio zaplanowane leczenie są kluczowe dla zapobiegania trwałym problemom ze wzrokiem.44
Zaćma a choroby współistniejące
Interesującym aspektem epidemiologii zaćmy jest jej związek z miażdżycą tętnic szyjnych. Badanie przekrojowe HEIJO-KYO wykazało, że średnia i maksymalna grubość błony wewnętrznej i środkowej tętnicy szyjnej (IMT) była znacząco większa w grupie z zaćmą niż w grupie bez zaćmy, odpowiednio o 0,04 mm (95% CI, 0,01-0,06) i 0,07 mm (95% CI, 0,01-0,12).45 Analiza regresji logistycznej skorygowana o czynniki zakłócające wykazała znacząco wyższy iloraz szans dla miażdżycy tętnic szyjnych u osób z zaćmą (iloraz szans 1,78; 95% CI, 1,14-2,78).46
Badania pokazują również, że wpływ zaćmy na utratę wzroku, szczególnie u osób starszych, zwiększa ryzyko demencji, zwiększa prawdopodobieństwo upadków i wypadków drogowych, może znacząco wpływać na jakość życia jednostki i ostatecznie prowadzi do wyższej śmiertelności.47
Bariery w leczeniu i strategie profilaktyczne
Efektywne zarządzanie i leczenie zaćmy, szczególnie w krajach rozwijających się, napotyka na kilka istotnych barier:
- Brak świadomości – wiele osób, zwłaszcza na obszarach wiejskich, nie jest poinformowanych o zaćmie lub dostępnych opcjach leczenia48
- Ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej – niewystarczająca liczba placówek i usług opieki zdrowotnej, szczególnie w krajach o niższym i średnim dochodzie49
- Ograniczenia ekonomiczne – wysoki koszt operacji zaćmy uniemożliwia wielu osobom szukanie pomocy medycznej w odpowiednim czasie50
- Nierówności płciowe – kobiety często mają gorszy dostęp do leczenia zaćmy niż mężczyźni51
- Nieporozumienia kulturowe – błędne przekonania dotyczące operacji zaćmy52
Skuteczna profilaktyka zaćmy wymaga kontroli chorób zwiększających ryzyko jej rozwoju i unikania ekspozycji na czynniki sprzyjające jej powstawaniu.53 Chociaż całkowite zapobieganie zaćmie nie jest możliwe, istnieje kilka kroków, które można podjąć, aby zmniejszyć ryzyko jej rozwoju:54
- Regularne badania oczu, szczególnie u osób powyżej 65 roku życia55
- Ograniczenie ekspozycji na promieniowanie UV poprzez noszenie okularów przeciwsłonecznych56
- Kontrola chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca57
- Zaprzestanie palenia58
- Zdrowa dieta bogata w antyoksydanty59
| Region | Częstość występowania zaćmy | Odsetek ślepoty spowodowany zaćmą | Wskaźnik operacji zaćmy (CSR)* |
|---|---|---|---|
| Ameryka Północna | 17-18% (biali Amerykanie) | 12,7% | >6000 |
| Europa | 50% (>65 lat), 70% (>85 lat) | ~25% | 4000-6000 |
| Azja Południowo-Wschodnia | 36,55% (ASPPE) | 42% | 1000-3000 |
| Afryka Subsaharyjska | 13,5-62,5% | ~50% | 200-1000 |
| Australia/Oceania | Podwaja się z każdą dekadą po 40 r.ż. | ~20% | ~4000 |
| Bliski Wschód | Brak danych | >51% | 1000-3000 |
* CSR – liczba operacji zaćmy wykonywanych na milion osób rocznie
Podsumowanie i implikacje dla zdrowia publicznego
Zaćma pozostaje globalnym wyzwaniem dla zdrowia publicznego, szczególnie w krajach regionu zachodniego Pacyfiku.64 Pomimo poprawy ogólnego stanu zdrowia w zakresie zaćmy, stały wzrost surowych wskaźników DALY sugeruje, że postęp zdrowotny nie oznacza mniejszego zapotrzebowania na leczenie zaćmy.65
Starzenie się populacji wyprzedza rozwój zawodowy w zakresie okulistyki, co sprawia, że zaćma nadal pozostaje problemem zdrowia publicznego. Usługi związane z zaćmą powinny być wzmocnione dla starszej populacji, kobiet i osób w regionach o niższym wskaźniku rozwoju społecznego (SDI).66
Efektywna alokacja zasobów i planowanie usług zdrowotnych będą niezbędne w zarządzaniu przewidywanym wzrostem globalnego obciążenia zaćmą w ciągu najbliższych 15 lat.67 Kompleksowe strategie uwzględniające świadomość, dostępność, przystępność cenową i czynniki kulturowe są potrzebne do poprawy zarządzania zaćmą i zmniejszenia upośledzenia wzroku, zwłaszcza w krajach rozwijających się.68
Znajomość rozpowszechnienia zaćmy może dostarczyć informacji o zakresie i obciążeniu chorobą, być wykorzystana do planowania i zapewnienia infrastruktury do kontroli choroby oraz rzucić światło na naturalną ewolucję choroby.69 Regularne badania przesiewowe i szybkie skierowanie do okulisty, gdy funkcja wzrokowa jest zaburzona, są kluczowe w zapobieganiu postępowi do obustronnego upośledzenia wzroku.70
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.