Tendinopatia
Leczenie
Tendinopatia to schorzenie ścięgien o charakterze degeneracyjnym, z minimalnym lub brakiem stanu zapalnego, objawiające się bólem, obrzękiem i dysfunkcją. Najczęściej dotyczy ścięgien Achillesa, stożka rotatorów, łokcia tenisisty, rzepki i biodra. Leczenie rozpoczyna się od metod zachowawczych, takich jak modyfikacja aktywności, fizjoterapia z ćwiczeniami ekscentrycznymi (12-tygodniowy program), protokół RICE oraz stosowanie NLPZ (7-14 dni) w celu kontroli bólu. Terapia falą uderzeniową (ESWT) jest skuteczną, nieinwazyjną metodą, wymagającą zwykle trzech zabiegów, z efektami utrzymującymi się do 2 lat. Iniekcje kortykosteroidowe mogą przynieść krótkotrwałą ulgę, ale nie są zalecane w tendinopatii Achillesa ze względu na ryzyko zerwania ścięgna. Nowoczesne metody regeneracyjne, takie jak terapia osoczem bogatopłytkowym (PRP) i komórkami macierzystymi, wymagają dalszych badań potwierdzających skuteczność.
Wprowadzenie do Tendinopatii
Tendinopatia to ogólny termin określający schorzenie obejmujące zmiany degeneracyjne w obrębie ścięgien, charakteryzujące się bólem, obrzękiem i upośledzeniem funkcji. Współczesne badania wskazują, że w przeciwieństwie do wcześniejszych przekonań, w tendinopatii występuje niewielki lub zerowy stan zapalny, a zmiany mają charakter głównie degeneracyjny. Jest to więc raczej zaburzenie procesu gojenia niż klasyczny stan zapalny.12
Tendinopatia może dotyczyć różnych ścięgien organizmu, przy czym najczęściej dotknięte są ścięgna Achillesa, stożka rotatorów barku, ścięgna w okolicy łokcia (np. łokieć tenisisty), rzepki (kolano skoczka) oraz biodra. Problemy ścięgniste stanowią około 45% z 66 milionów urazów mięśniowo-szkieletowych rocznie w Stanach Zjednoczonych, generując koszty rzędu 114 miliardów dolarów.3
Czas leczenia tendinopatii jest zróżnicowany – od kilku tygodni do nawet 12 miesięcy, w zależności od lokalizacji, zaawansowania schorzenia i zastosowanych metod terapeutycznych. Skuteczna terapia wymaga indywidualnego podejścia oraz często połączenia różnych form leczenia.45
Leczenie zachowawcze tendinopatii
Podstawowe zasady postępowania
Leczenie tendinopatii zazwyczaj rozpoczyna się od metod zachowawczych, które mają na celu zmniejszenie bólu, poprawę funkcji i przyspieszenie gojenia ścięgna. Główne elementy terapii zachowawczej obejmują:67
- Modyfikację aktywności i względny odpoczynek (nie całkowity bezruch)
- Kontrolę bólu
- Fizjoterapię z ukierunkowanymi ćwiczeniami
- Stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych w wybranych przypadkach
- Ochronę i odciążenie ścięgna (ortezy, taśmy, wkładki)
Protokół RICE (Rest, Ice, Compression, Elevation – odpoczynek, lód, ucisk, uniesienie) jest często zalecany w początkowej fazie leczenia, szczególnie w przypadkach o ostrym początku.89
Fizjoterapia i ćwiczenia
Fizjoterapia stanowi podstawę leczenia tendinopatii. Aktualne badania wskazują, że odpowiednio dobrany program ćwiczeń, ze szczególnym uwzględnieniem ćwiczeń ekscentrycznych, jest jedną z najbardziej skutecznych metod leczenia.1011
Programy leczenia fizjoterapeutycznego obejmują:1213
- Ćwiczenia ekscentryczne – polegające na obciążaniu mięśnia i ścięgna w fazie wydłużania, co stymuluje procesy naprawcze i przebudowę ścięgna. Wykazano, że 12-tygodniowy program ćwiczeń ekscentrycznych jest skuteczniejszy niż tradycyjny program koncentrycznych wzmacniających w leczeniu tendinopatii Achillesa i rzepki u sportowców rekreacyjnych.
- Heavy Slow Resistance Training (HSRT) – treningi z dużym obciążeniem i wolnym tempem, wykonywane 2-3 razy w tygodniu.
- Ćwiczenia mobilizacyjne i rozciągające – mające na celu przywrócenie prawidłowego zakresu ruchu.
- Trening funkcjonalny – stopniowe przywracanie aktywności i prawidłowych wzorców ruchowych.
Badania wskazują, że ćwiczenia z wykorzystaniem obciążeń (hantli, obciążonych plecaków lub taśm oporowych) są skuteczniejsze niż ćwiczenia wykorzystujące jedynie ciężar ciała. Dodatkowo, wykonywanie treningów z dniami odpoczynku pomiędzy sesjami przynosi lepsze efekty niż codzienne ćwiczenia.1415
Fizjoterapeuci stosują również inne techniki wspierające, takie jak:12
- Terapia manualna (mobilizacje stawów, masaż poprzeczny)
- Techniki mięśniowo-powięziowe
- Taping i bandażowanie
- Edukacja pacjenta w zakresie modyfikacji aktywności i ergonomii
Farmakoterapia
Pomimo że tendinopatia ma charakter głównie degeneracyjny, a nie zapalny, leki przeciwzapalne są często stosowane w jej leczeniu, głównie w celu kontroli bólu.1617
- Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) – podawane doustnie lub miejscowo, mogą przynieść ulgę w bólu, szczególnie w krótkoterminowym stosowaniu (7-14 dni). Należy jednak pamiętać o ryzyku działań niepożądanych przy długotrwałym stosowaniu, takich jak krwawienia z przewodu pokarmowego, upośledzenie funkcji nerek i nieznacznie zwiększone ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.1819
- Iniekcje kortykosteroidowe – mogą zapewnić szybką ulgę w bólu w ciągu pierwszych 6 tygodni, jednak ich długoterminowa skuteczność nie została potwierdzona. Badania wskazują na brak korzyści z ich stosowania po 6 miesiącach w leczeniu przewlekłej tendinopatii. Istnieje również ryzyko, że powtarzane iniekcje mogą nasilić przewlekły ból i prowadzić do zerwania ścięgna.2021
Należy podkreślić, że iniekcji kortykosteroidowych nie zaleca się w tendinopatii ścięgna Achillesa, ponieważ opisywano przypadki zerwania ścięgna Achillesa po pojedynczej iniekcji kortykosteroidu.21
Zaawansowane metody leczenia
Terapia falą uderzeniową
Terapia falą uderzeniową (ESWT – Extracorporeal Shock Wave Therapy) jest nieinwazyjną metodą leczenia przewlekłej tendinopatii, która zyskuje na popularności. Metoda ta wykorzystuje energię fal dźwiękowych dostarczanych przez maszynę bezpośrednio do obszaru objętego bólem. Fala uderzeniowa stymuluje procesy gojenia poprzez zwiększenie przepływu krwi i aktywności metabolicznej w okolicy ścięgna.2223
Wyróżnia się dwa główne rodzaje terapii falą uderzeniową używane w leczeniu tendinopatii:22
- ESWT (Extracorporeal Shock Wave Therapy) – skoncentrowana fala uderzeniowa, pierwotnie opracowana do rozbijania kamieni nerkowych
- RSWT (Radial Shock Wave Therapy) – radialna fala uderzeniowa, opracowana około 2000 roku jako terapia pozawannowa
ESWT wykazała poprawę w zakresie ulgi w bólu, a efekty mogą utrzymywać się nawet do 2 lat w porównaniu z placebo. Badania wskazują, że terapia falą uderzeniową jest równie skuteczna jak tradycyjna fizjoterapia, ćwiczenia ekscentryczne, iniekcje kortykosteroidów, iniekcje osocza bogatopłytkowego i operacje.1624
Pacjenci z tendinopatią zazwyczaj wymagają trzech zabiegów terapii falą uderzeniową. Najczęstszym działaniem niepożądanym jest przejściowy dyskomfort podczas lub po zabiegu.2526
Terapie biologiczne
W ostatnich latach rozwinęły się metody leczenia wykorzystujące potencjał regeneracyjny organizmu:1727
- Terapia osoczem bogatopłytkowym (PRP) – metoda polega na pobraniu próbki krwi pacjenta i odwirowaniu jej w celu oddzielenia płytek krwi i innych czynników gojenia. PRP jest skoncentrowanym źródłem płytek krwi pobranych z krwi pacjenta, które zawierają czynniki wzrostu mogące potencjalnie przyspieszyć procesy gojenia. Pomimo szerokiego stosowania PRP w Europie i Stanach Zjednoczonych, nadal istnieją sprzeczne dowody dotyczące jego skuteczności, głównie ze względu na brak standardowych procedur przygotowania PRP lub metod aplikacji.2728
- Terapia komórkami macierzystymi – mezenchymalne komórki macierzyste (MSC) wykazują zdolność do różnicowania się i bezpośredniego uczestnictwa w procesie regeneracji, a także mają funkcje immunomodulacyjne i troficzne. Badania w tym obszarze są obiecujące, ale wymagają dalszych potwierdzeń.2829
- Czynniki wzrostu – stosowanie czynników wzrostu w formie iniekcji ma na celu stymulację naprawy ścięgna i regenerację zdrowej tkanki ścięgnistej.29
Te innowacyjne terapie, choć obiecujące, wymagają dalszych badań klinicznych w celu potwierdzenia ich skuteczności i bezpieczeństwa w leczeniu tendinopatii.291
Inne metody leczenia
Istnieje szereg innych metod leczenia tendinopatii o różnym stopniu potwierdzenia skuteczności klinicznej:3031
- Plastry z tlenkiem azotu – miejscowe stosowanie plastrów zawierających wazodylatator (lek rozszerzający naczynia krwionośne) na skórę nad obszarem bólu. Tlenek azotu ma potencjał w gojeniu ścięgien i działaniu przeciwbólowym.2332
- Skleroterapia – iniekcja substancji chemicznej w celu wytworzenia blizny w naczyniach krwionośnych. Celem jest zamknięcie drobnych naczyń krwionośnych i zniszczenie włókien nerwowych, które tworzą się w uszkodzonym obszarze. Skleroterapia polidokanolem wydaje się zapewniać ulgę w bólu, jeśli zajęte ścięgno ma udokumentowaną neowaskularyzację widoczną w badaniu ultrasonograficznym Dopplera.2932
- Terapia niskoenergetycznym laserem (LLLT) – choć istnieją pewne dowody na korzyści ze stosowania laserów niskoenergetycznych w leczeniu tendinopatii, wyniki badań są niejednoznaczne.3334
- Elektroliza galwaniczna pod kontrolą USG (USGET) – metoda opracowana w ostatnich latach, dająca dobre wyniki w leczeniu opornych urazów ścięgien w porównaniu z wcześniejszymi zachowawczymi metodami leczenia. Aplikacja USGET prowadzi do wytworzenia nowych niedojrzałych włókien kolagenowych, które dojrzewają pod wpływem bodźca ekscentrycznego.28
- Suche igłowanie – istnieją pewne dowody, że mięśniowo-powięziowe suche igłowanie może pomóc jako krótkoterminowy modulator bólu. Badanie przeprowadzone przez Brennana (2015) dotyczące tendinopatii pośladkowej wykazało, że suche igłowanie jest równie skuteczne jak iniekcje steroidów w okresie 6 tygodni.35
- Proloterapia – iniekcje dekstrozy, krwi autologicznej oraz osocza bogatopłytkowego stanowią formy proloterapii, w których substancje drażniące lub prozapalne są wstrzykiwane do zdegenerowanej lub uszkodzonej tkanki w celu wywołania dalszej odpowiedzi gojącej. Jednak dowody nie potwierdzają obecnie stosowania tych metod jako leczenia pierwszego rzutu w przypadku jakiegokolwiek rodzaju przewlekłej tendinopatii.36
Leczenie chirurgiczne
Leczenie chirurgiczne tendinopatii jest zazwyczaj rozważane dopiero po niepowodzeniu leczenia zachowawczego, trwającego co najmniej 3-6 miesięcy. Ze względu na ryzyko powikłań, długi okres rekonwalescencji i zmienne wyniki, operacja pozostaje ostatnią opcją w leczeniu przewlekłej tendinopatii.296
Wskazania do leczenia operacyjnego obejmują:1837
- Brak poprawy po wyczerpaniu metod zachowawczych
- Zerwanie ścięgna
- Zaawansowane zmiany degeneracyjne ścięgna
- Znaczne ograniczenie funkcji
Dostępne są różne techniki operacyjne, w tym:373839
- Artroskopia – małoinwazyjna metoda operacyjna z wykorzystaniem kamery wprowadzanej przez małe nacięcia, pozwalająca na bardziej precyzyjny dostęp i mniejsze uszkodzenie tkanek
- Operacja otwarta – tradycyjna metoda z większym nacięciem
- Dekompresja ścięgna – usunięcie tkanek uciskających ścięgno
- Tenodeza – przeszczepienie ścięgna do kości
- Usunięcie złogów wapnia – w przypadku tendinopatii wapniejącej
- Rekonstrukcja ścięgna – w przypadku znacznych uszkodzeń
Wybór konkretnej procedury zależy od rodzaju urazu ścięgna i jego lokalizacji. Techniki małoinwazyjne zwykle wiążą się z mniejszym bólem i szybszym czasem rekonwalescencji niż procedura otwarta.18
W przypadku tendinopatii ścięgna Achillesa, badania dotyczące oczyszczania ścięgna wykazały powrót do aktywności sprzed operacji u 75% pacjentów, z aż 90% wskaźnikiem satysfakcji pacjentów.40
Po operacji pacjenci zazwyczaj rozpoczynają program rehabilitacji, który ma na celu przywrócenie zakresu ruchu, wzmocnienie i przywrócenie funkcji. Pełna rekonwalescencja po operacji może trwać od jednego do sześciu miesięcy.41
Nowoczesne podejście do terapii tendinopatii
Metody specjalistyczne
W specjalistycznych ośrodkach leczenia tendinopatii stosuje się często zaawansowane techniki diagnostyczne i terapeutyczne:4243
- Przezskórna tenotomia ultradźwiękowa (PUT) – minimalnie inwazyjna procedura, w której lekarz używa zatwierdzonego przez FDA urządzenia igłowego uwalniającego energię ultradźwiękową. Zabieg trwa zazwyczaj mniej niż 20 minut i eliminuje przewlekły ból ścięgna u około 90% pacjentów. Usunięcie uszkodzonej tkanki ze ścięgna pomaga zwiększyć przepływ krwi do ścięgna, co przyspiesza gojenie bez uszkadzania zdrowej tkanki ścięgna.
- Barbotaż – technika stosowana zwłaszcza w tendinopatii wapniejącej, polegająca na usuwaniu złogów wapnia pod kontrolą USG. Systematyczny przegląd wykazał, że nakłuwanie i płukanie pod kontrolą USG ma wysoki wskaźnik powodzenia i niski wskaźnik powikłań.
- Izolowana recesja mięśnia brzuchatego łydki – wykazano, że zapewnia znaczącą i trwałą ulgę w bólu w przypadku przewlekłej tendinopatii Achillesa.
Indywidualizacja leczenia
Nowoczesne podejście do leczenia tendinopatii podkreśla znaczenie indywidualizacji terapii w zależności od:4445
- Lokalizacji tendinopatii (każdy rodzaj tendinopatii reaguje inaczej na leczenie)
- Fazy schorzenia (reaktywna, degeneracyjna)
- Obecności czynników ryzyka i chorób współistniejących
- Poziomu aktywności pacjenta i jego celów
- Wcześniejszych doświadczeń terapeutycznych
Interdyscyplinarne zespoły składające się z ortopedów, fizjoterapeutów, radiologów i specjalistów medycyny sportowej pozwalają na kompleksowe podejście do problemu i dobór optymalnej strategii leczenia.4647
Profilaktyka i edukacja
Zapobieganie nawrotom tendinopatii jest istotnym elementem kompleksowego leczenia. Kluczowe strategie profilaktyczne obejmują:484950
- Rozgrzewkę przed aktywnością fizyczną, stopniowo zwiększającą intensywność treningu
- Wyciszenie organizmu po sesji treningowej
- Naukę prawidłowej techniki i stosowanie odpowiedniego sprzętu do każdego ćwiczenia lub aktywności
- Regularne ćwiczenia, a nie tylko raz w tygodniu
- Osiągnięcie lub utrzymanie umiarkowanej masy ciała
- Noszenie odpowiedniego i wspomagającego obuwia
- Stosowanie wkładek ortopedycznych w przypadku szpotawych nóg lub płaskostopia
- Uczestnictwo w różnych aktywnościach fizycznych w celu zmniejszenia ryzyka urazów wynikających z powtarzania tych samych ruchów
Edukacja pacjenta na temat natury tendinopatii, odpowiedniego zarządzania obciążeniem oraz znaczenia stopniowego powrotu do aktywności jest niezbędnym elementem skutecznej terapii.551
Wpływ leków na tendinopatię
Niektóre leki mogą powodować lub nasilać tendinopatię. Należy zwrócić szczególną uwagę na:52
- Fluorochinolony – należy przerwać leczenie fluorochinolonem przy pierwszych objawach tendinopatii (np. ból, obrzęk, stan zapalny) i zastosować alternatywne leczenie
- Długotrwałe leczenie glikokortykosteroidami – tendinopatia zwykle występuje po co najmniej trzech miesiącach leczenia doustnym lub wziewnym glikokortykosteroidem
- Statyny – tendinopatia wywołana przez statyny może wystąpić przy każdej dawce, około 8-10 miesięcy po ekspozycji. Zaleca się przerwanie leczenia statyną, jeśli podejrzewa się tendinopatię
- Inhibitory aromatazy – zapalenie pochewki ścięgnistej, szczególnie rąk i nadgarstków, wiązane jest z inhibitorami aromatazy
Czynniki ryzyka tendinopatii wywołanej przez leki obejmują: zaawansowany wiek (z powodu pogorszenia jakości tenocytów), otyłość i wysiłek fizyczny (z powodu dużych obciążeń i nagłych zmian w naprężeniu osiowym), wcześniej istniejące choroby, takie jak autoimmunologiczne zaburzenia tkanki łącznej i niewydolność nerek, leczenie dwoma lub więcej lekami, o których wiadomo, że wywołują tendinopatię.53
Podsumowanie aktualnych metod leczenia
Leczenie tendinopatii pozostaje wyzwaniem dla współczesnej medycyny. Nie ma jednej uniwersalnej metody leczenia, która byłaby skuteczna we wszystkich przypadkach.154
Na podstawie aktualnych dowodów naukowych, zalecane jest następujące podejście:55
- Leczenie pierwszego rzutu: zarządzanie obciążeniem (modyfikacja ćwiczeń), program ćwiczeń i edukacja
- Leczenie drugiego rzutu (można stosować równolegle z powyższym): tapowanie, terapia falą uderzeniową, masaż, suche igłowanie
- Leczenie trzeciego rzutu (gdy powyższe nie przyniosło postępu): iniekcje i operacje
Kluczowe zasady skutecznej terapii tendinopatii:5657
- Leczenie tendinopatii wymaga czasu i skoncentrowanego wysiłku – badania wskazują, że tendinopatie potrzebują minimum 12 tygodni konsekwentnego obciążania, aby wykazać wystarczające gojenie
- Odpoczynek NIE poprawia stanu ścięgien w perspektywie długoterminowej – celem jest po prostu zmniejszenie podrażnienia w wyniku zaostrzenia, przy jednoczesnym powrocie do stopniowej ekspozycji na obciążenia
- Ćwiczenia z dużym obciążeniem i wolnym tempem (HSR) są najlepszą strategią rehabilitacji ścięgien
- Ból nie powinien być całkowicie unikany w rehabilitacji ścięgien – unikanie bólu często prowadzi do niedostatecznego obciążenia ścięgna i może opóźnić lub uniemożliwić pełne wygojenie ścięgna
- Zdrowe ścięgna są również sztywnymi (a nie elastycznymi) ścięgnami – niepotrzebne rozciąganie zmniejsza ich zdolność do przenoszenia sił
Właściwe leczenie tendinopatii powinno być kompleksowe, obejmujące nie tylko łagodzenie objawów, ale także identyfikację i modyfikację czynników przyczyniających się do schorzenia, wzmocnienie i poprawę funkcji ścięgna oraz zapobieganie nawrotom.5823
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.