Tachykardia węzłowa z powrotnym pobudzeniem
Patofizjologia i mechanizm
Tachykardia węzłowa z powrotnym pobudzeniem (AVNRT) jest najczęstszym napadowym częstoskurczem nadkomorowym, stanowiącym 50-60% regularnych częstoskurczów z wąskimi zespołami QRS u dorosłych oraz około 15% u pacjentów pediatrycznych. Mechanizm AVNRT opiera się na istnieniu dwóch funkcjonalnie odmiennych dróg przewodzenia w obrębie węzła przedsionkowo-komorowego: drogi szybkiej (fast pathway) z szybkim przewodzeniem i dłuższym okresem refrakcji oraz drogi wolnej (slow pathway) z wolniejszym przewodzeniem i krótszym okresem refrakcji. Inicjacja arytmii najczęściej następuje po przedwczesnym pobudzeniu przedsionkowym, które przewodzi się anterogradnie drogą wolną, a następnie retrogradnie drogą szybką, tworząc pętlę nawrotnego pobudzenia. Typowa AVNRT (slow-fast) stanowi około 90% przypadków, z przewodzeniem zstępującym przez drogę wolną i wstecznym przez drogę szybką. Diagnostyka elektrofizjologiczna opiera się na wykazaniu podwójnej fizjologii węzła AV, nagłym wzroście odstępu AH lub VH przy ekstrabodźcach oraz charakterystycznych odstępach RP i PR w EKG.
- Patogeneza tachykardii węzłowej z powrotnym pobudzeniem
- Anatomia i elektrofizjologia obwodu nawrotnego
- Mechanizm inicjacji AVNRT
- Typy AVNRT na podstawie anatomii obwodu nawrotnego
- Modele obwodu nawrotnego w AVNRT
- Rola czynników elektrofizjologicznych w patogenezie AVNRT
- Właściwości dróg przewodzenia
- Mechanizmy inicjacji i utrzymania AVNRT
- Rola czynników płciowych i genetycznych
- Elektrofizjologiczna diagnostyka AVNRT
- Powikłania i odległa prognoza
Patogeneza tachykardii węzłowej z powrotnym pobudzeniem
Tachykardia węzłowa z powrotnym pobudzeniem (ang. Atrioventricular nodal reentrant tachycardia, AVNRT) jest najczęstszym typem napadowego częstoskurczu nadkomorowego, który powstaje w wyniku obecności pętli nawrotnego pobudzenia w obrębie lub w bezpośrednim sąsiedztwie węzła przedsionkowo-komorowego (AV).12 Częstoskurcz ten stanowi około 50-60% przypadków regularnych częstoskurczów z wąskimi zespołami QRS u dorosłych i około 15% częstoskurczów nadkomorowych u pacjentów pediatrycznych, występując głównie w okresie dojrzewania.34
Anatomia i elektrofizjologia obwodu nawrotnego
Podstawą mechanizmu AVNRT jest obecność dwóch funkcjonalnie różnych dróg przewodzenia w obrębie węzła przedsionkowo-komorowego, co określa się mianem podwójnego przewodnictwa węzłowego.56 Drogi te tworzą obwód nawrotnego pobudzenia (reentry), umożliwiający powstanie i utrzymanie arytmii.
W węźle przedsionkowo-komorowym wyróżnia się:
- Drogę szybką (fast pathway) – charakteryzuje się szybkim przewodzeniem impulsu, ale dłuższym okresem refrakcji
- Drogę wolną (slow pathway) – charakteryzuje się wolniejszym przewodzeniem impulsu, ale krótszym okresem refrakcji
Anatomicznie droga szybka zazwyczaj znajduje się w przedniej i górnej części węzła AV, podczas gdy droga wolna jest położona w dolnej i tylnej części węzła, często wzdłuż przedniego brzegu zatoki wieńcowej. Te drogi są utworzone z tkanki, która zachowuje się bardzo podobnie do węzła AV, i niektórzy autorzy uważają je za część węzła AV.57
Do powstania obwodu nawrotnego niezbędna jest różnica w szybkości przewodzenia i okresie refrakcji. Droga szybka charakteryzuje się szybkim przewodzeniem, ale wolnym okresem refrakcji, podczas gdy droga wolna ma szybki okres refrakcji połączony z wolnym przewodzeniem.12
Mechanizm inicjacji AVNRT
Rozpoczęcie AVNRT jest najczęściej wyzwalane przez przedwczesne pobudzenie przedsionkowe (ekstrasystolię przedsionkową).89 Mechanizm inicjacji można opisać następująco:
- Przedwczesne pobudzenie przedsionkowe dociera do węzła AV, gdy droga szybka jest jeszcze w okresie refrakcji po poprzednim impulsie
- Impuls przewodzi się drogą wolną (która ma krótszy okres refrakcji), co powoduje wolniejsze przewodzenie do komór
- Po przewiedzeniu impulsu drogą wolną w kierunku zstępującym (anterograde), impuls może zastać drogę szybką już po okresie refrakcji
- Impuls przewodzi się następnie drogą szybką w kierunku wstecznym (retrograde) do przedsionków
- Jeśli droga wolna zdążyła się repolaryzować zanim impuls zakończył przewodzenie wsteczne, impuls może ponownie wejść do drogi wolnej i zainicjować pętlę nawrotnego pobudzenia
Warto zauważyć, że chociaż wielu pacjentów ma fizjologię podwójnej drogi, to aby AVNRT wystąpiło, droga szybka musi mieć dłuższy okres refrakcji w kierunku zstępującym niż wolno przewodząca droga.12
W rzadszych przypadkach (około 10%) AVNRT może być wywołana przez przedwczesne pobudzenie komorowe. Wtedy inicjacja następuje w przeciwnym kierunku, z pierwotnym przewodzeniem wstecznym drogą wolną.1213
Typy AVNRT na podstawie anatomii obwodu nawrotnego
W zależności od kierunku przewodzenia w obwodzie nawrotnym wyróżnia się trzy główne typy AVNRT:
- Typowa AVNRT (wolno-szybka, slow-fast) – stanowi około 90% wszystkich przypadków AVNRT
- Przewodzenie zstępujące (anterograde) odbywa się przez drogę wolną
- Przewodzenie wsteczne (retrograde) odbywa się przez drogę szybką
- Atypowa AVNRT (szybko-wolna, fast-slow) – stanowi około 5-10% przypadków
- Przewodzenie zstępujące odbywa się przez drogę szybką
- Przewodzenie wsteczne odbywa się przez drogę wolną
- Rzadka AVNRT (wolno-wolna, slow-slow) – stanowi około 1-5% przypadków
- Przewodzenie zstępujące odbywa się przez wolną drogę węzłową
- Przewodzenie wsteczne odbywa się przez wolne włókna przedsionkowe
Modele obwodu nawrotnego w AVNRT
Mimo intensywnych badań, dokładna anatomia obwodu nawrotnego w AVNRT pozostaje przedmiotem dyskusji. Istnieją różne koncepcje dotyczące organizacji tego obwodu i roli poszczególnych struktur.16
Koncepcja górnej i dolnej wspólnej drogi
Tradycyjnie AVNRT postrzegano jako nawrotne pobudzenie wewnątrzwęzłowe z dwiema drogami bocznymi: górną wspólną drogą (upper common pathway, UCP), która łączy się z przedsionkiem, oraz dolną wspólną drogą (lower common pathway), która łączy się z komorą.17
Obecność UCP była wspierana przez elektrofizjologiczne dowody sugerujące, że przedsionek nie jest niezbędny do podtrzymania AVNRT. Zjawiskiem szczególnie sugerującym obecność UCP jest blok przedsionkowo-komorowy (VA) podczas AVNRT. Takie obserwacje byłyby niewytłumaczalne, gdyby obwód AVNRT nie był elektrycznie izolowany od przedsionka.18
Jednak liczne badania anatomiczne nie zidentyfikowały żadnej struktury, która mogłaby być jednoznacznie określona jako UCP. Charakterystyka histologiczna i elektrofizjologiczna dróg wolnej i szybkiej, które są podstawowymi elementami AVNRT, sugeruje raczej włączenie mięśniówki przedsionkowej do obwodu nawrotnego.1719
Koncepcja dolnej wspólnej drogi ma bardziej solidne podstawy fizjologiczne. Jest ona definiowana jako droga przewodzenia między dystalnym punktem zawracania obwodu AVNRT a pęczkiem Hisa. Obecność dolnej wspólnej drogi została wykazana w około 75-78% przypadków typowej AVNRT.20
Jednakże elektrofizjologiczny dowód istnienia dolnej wspólnej drogi zależy od kilku założeń, które mogą nie być prawidłowe, w taki sposób, że nawet jeśli dolna wspólna droga istnieje, stosowane metodologie mogą nie być w stanie dokładnie jej wykryć i zmierzyć.21
Współczesne modele obwodu nawrotnego
Nowsze badania sugerują bardziej złożoną, trójwymiarową strukturę węzła AV z większą zmiennością stałej przestrzennej tkanki i słabym połączeniem szczelinowym z powodu zróżnicowanej ekspresji izoform koneksyny, co zapewnia wyjaśnienie podwójnego przewodnictwa i arytmogenezy nawrotnej węzłowej.16
Obserwacje elektrofizjologiczne wykazały, że wielokrotne przełamania przedsionkowe są niezwykle powszechne, a aktywacja wsteczna często zmienia się w czasie i/lub aktywacji bez znaczącej zmiany w cyklu tachykardii, co neguje pojęcie uproszczonego ogniskowego miejsca wyjścia przedsionkowego. Okolicawęzłowa tkanka przejściowa jest drogą do przedsionka i w tym kontekście może być uważana za wspólną drogę tkanki, ale nie jako dyskretne miejsce.16
W przypadku typowej AVNRT z blokiem 2:1 AV, aktualne dowody sugerują obecność bloku czynnościowego, a nie anatomicznego. Badania wskazują, że region, w którym występuje blokada, znajduje się na poziomie wewnątrzhisowskim, a mechanizmem jest funkcjonalny blok fazy 3 na tym samym poziomie.2223
Rola czynników elektrofizjologicznych w patogenezie AVNRT
Właściwości dróg przewodzenia
Podstawowym warunkiem dla powstania AVNRT jest współistnienie dwóch funkcjonalnie różnych dróg przewodzenia, które tworzą substrat dla nawrotnego pobudzenia. Te drogi różnią się właściwościami elektrofizjologicznymi:3
- Droga alfa (wolna): jest drogą względnie wolno przewodzącą z krótkim okresem refrakcji efektywnej (ERP)
- Droga beta (szybka): jest drogą szybko przewodzącą z długim okresem refrakcji efektywnej
W większości przypadków podwójnego przewodnictwa węzłowego, różnica w okresach refrakcji między drogami jest kluczowym czynnikiem determinującym możliwość inicjacji AVNRT. Droga szybka musi mieć dłuższy okres refrakcji w kierunku zstępującym niż droga wolna, aby stworzyć warunki dla nawrotnego pobudzenia.12
W warunkach normalnych, impuls podczas rytmu zatokowego jest przewodzony do komór przez drogę szybką (beta) węzła AV, ponieważ przewodzi ona szybciej niż droga alfa. Impuls docierający do węzła AV z przedsionków aktywuje obie drogi, ale przewodnictwo szybką drogą wyprzedza przewodnictwo wolną drogą, powodując, że impuls dociera do komór przez drogę szybką.11
Mechanizmy inicjacji i utrzymania AVNRT
Wystarczająco wczesny impuls przedsionkowy może dotrzeć do węzła AV, gdy droga beta (szybka) jest jeszcze w okresie refrakcji po poprzednim impulsie, i może być przewodzony do komór tylko przez drogę alfa (wolną). W takim przypadku impuls będzie przewodzony przez węzeł AV z umiarkowanym opóźnieniem w porównaniu do normalnego uderzenia, z powodu niższej szybkości przewodzenia drogi beta (wolnej).11
Jeśli opóźnienie w propagacji impulsu spowodowane przewodzeniem przez drogę wolną jest takie, że impuls dociera do dystalnej części węzła, gdy droga beta (szybka) odzyskała zdolność przewodzenia (tj. osiągnęła koniec okresu refrakcji), będzie on mógł podróżować wstecznie szybką drogą, dając początek przedsionkowemu pobudzeniu echa. To pobudzenie echa może zachowywać się jak początkowy impuls przedsionkowy i powtarzać cykl przewodzenia w kierunku zstępującym przez drogę wolną i wstecznym przez drogę szybką, dając początek mechanizmowi reentry przez węzeł AV.11
Utrzymanie AVNRT jest promowane przez kilka czynników modulujących refrakcyjność węzła AV, w tym nadaktywność układu współczulnego, która odgrywa kluczową rolę w modulowaniu AVNRT.24
Rola czynników płciowych i genetycznych
Badania wykazały różnice w występowaniu AVNRT związane z płcią. U kobiet okres refrakcji drogi wolnej jest krótszy, co skutkuje większą różnicą między okresami refrakcji dróg szybkiej i wolnej. Może to wyjaśniać wyższą częstość występowania tachykardii u kobiet.25
W badaniach nad płcią pacjentów poddawanych ablacji prądem o częstotliwości radiowej drogi wolnej (RFCA) stwierdzono, że kobiety poddawane RFCA były młodsze niż mężczyźni, co można wytłumaczyć wcześniejszym wystąpieniem objawów u kobiet. Różnice we właściwościach przewodzenia AV są prawdopodobnie przyczyną różnej częstości występowania AVNRT.26
U kobiet punkt bloku Wenckebacha był niższy niż u mężczyzn. Czas trwania fluoroskopii nie różnił się między płciami, ale istniała różnica w ekspozycji na promieniowanie między mężczyznami a kobietami, co może wynikać z większej objętości klatki piersiowej mężczyzn.27
Chociaż istnieją przypadki rodzinnego występowania AVNRT, nie ma pewnych dowodów wskazujących na etiologię dziedziczną tej arytmii.28 Badania nadal trwają, i możliwe, że istnieją genetyczne przyczyny rozwoju tej arytmii.29
Elektrofizjologiczna diagnostyka AVNRT
Badanie elektrofizjologiczne
Wykazanie podwójnej fizjologii węzła AV podczas badania elektrofizjologicznego ma dodatnią wartość predykcyjną 86% dla AVNRT jako mechanizmu tachykardii.30 Podstawowe cechy elektrofizjologiczne wskazujące na AVNRT obejmują:
- Nagły wzrost odstępu AH lub VH przy dostarczaniu nieco zwalniającego pojedynczego ekstrabodźca, co oznacza obecność podwójnych dróg węzła AV i silnie sugeruje AVNRT jako mechanizm częstoskurczu nadkomorowego z dodatnią wartością predykcyjną 91%
- Jeśli tachykardia trwa podczas rozwoju bloku VA, wyklucza się AVRT jako mechanizm tachykardii ze względu na potrzebę udziału komór
- Wartość PI1 wynosząca 100 jest zgodna z rozpoznaniem AVNRT
- Różnica większa niż 85 ms potwierdza rozpoznanie AVNRT jako mechanizmu tachykardii
Stymulacja przedsionkowa z dodatkowymi bodźcami o stopniowo krótszych interwałach sprzężenia jest stosowana w badaniu elektrofizjologicznym do diagnozowania podwójnej drogi węzłowej.25
Cechy elektrokardiograficzne
W typowej AVNRT odstęp RP jest krótki (tj. krótszy niż połowa odstępu RP). W atypowej i bardzo atypowej AVNRT odstęp RP jest długi (tj. dłuższy niż połowa odstępu RP).9
Elektrokardiogram pokazuje obecność wstecznej aktywacji przedsionkowej (P’) jako pseudo fali R w V1 lub pseudo fali S w odprowadzeniach dolnych w około 60% przypadków podczas tachykardii.25
W typowej AVNRT (wolno-szybkiej) odstęp PR jest dłuższy niż odstęp RP, ponieważ impuls jest typowo przewodzony w sposób zstępujący przez drogę wolną, a w sposób wsteczny przez drogę szybką. W rezultacie, u pacjentów z typową AVNRT, załamek P jest zwykle zlokalizowany w końcowej części zespołu QRS.8
W atypowej AVNRT (szybko-wolnej) przewodzenie zstępujące odbywa się przez drogę szybką, podczas gdy przewodzenie wsteczne przez drogę wolną. W tych przypadkach odstęp RP jest dłuższy niż odstęp PR.8
Powikłania i odległa prognoza
AVNRT generalnie jest łagodnym zaburzeniem rytmu i nie stanowi zagrożenia dla życia. Jednak może stwarzać ryzyko, jeśli istnieje podstawowa choroba serca, taka jak niewydolność serca, choroba wieńcowa lub poważne problemy zastawkowe.32
Jeśli AVNRT nie jest leczona, może prowadzić do uporczywych objawów, takich jak kołatanie serca, zawroty głowy i zmęczenie, które mogą znacząco wpływać na jakość życia. W rzadkich przypadkach przedłużone lub częste epizody mogą skutkować kardiomiopatią indukowaną tachykardią, osłabiającą mięsień sercowy. Dodatkowo szybki rytm serca może zwiększać ryzyko powikłań, takich jak zakrzepy krwi lub udar.32
Długoterminowe badanie obserwacyjne po skutecznej ablacji drogi wolnej AVNRT potwierdza jej wartość kliniczną odzwierciedloną przez niski wskaźnik nawrotów i powikłań. Nieoczekiwanie wysoką częstość występowania nowo powstałego migotania przedsionków (AF) (11,9%) może wpływać na długoterminową obserwację i wymaga dalszej uwagi klinicznej.33
Możliwe mechanizmy inicjacji AF u tych pacjentów obejmują zwiększoną podatność przedsionków i degenerację AVNRT w AF.33 Badania długoterminowe potwierdzają, że ablacja drogi wolnej ma wysoką skuteczność, również po ponad piętnastu latach od zabiegu. Nieoczekiwanie wysoka częstość występowania nowo powstałego AF może wpływać na długoterminową obserwację i wymaga dalszej uwagi klinicznej.34
U pacjentów z wrodzoną wadą serca (CHD), szczególnie dotkniętych przeciążeniem objętościowym i ciśnieniem w prawym sercu, AVNRT może komplikować przebieg leczenia i powrotu do zdrowia. U pacjentów ze złożoną CHD, ablacja cewnikowa jest bardziej ryzykowną procedurą i mogą być rozważane alternatywne metody leczenia, takie jak krioablacja.35
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.