Stenozę odźwiernika
Etiologia i przyczyny
Stenoza odźwiernika (IHPS) to schorzenie niemowląt charakteryzujące się przerostem mięśnia odźwiernika prowadzącym do niedrożności ujścia żołądka, zwykle manifestujące się między 3. a 5. tygodniem życia. Etiologia jest wieloczynnikowa, z istotnym komponentem genetycznym – ryzyko wzrasta 20-krotnie u rodzeństwa i 200-krotnie u bliźniąt jednojajowych. Zidentyfikowano mutacje w genach IHPS1-5 oraz polimorfizm SNP rs12721025 na chromosomie 11. Choroba występuje 4-krotnie częściej u chłopców i jest bardziej powszechna u niemowląt rasy białej. Czynniki środowiskowe zwiększające ryzyko to m.in. ekspozycja na makrolidy (azytromycyna w pierwszych 2 tygodniach życia zwiększa ryzyko ponad 7-krotnie), palenie tytoniu przez matkę (1,5-2-krotnie wyższe ryzyko), karmienie butelkowe (OR 2,31; 95% CI 1,81-2,95), poród przez cesarskie cięcie, wcześniactwo oraz cukrzyca matki.
Etiologia Stenozy odźwiernika
Stenoza odźwiernika (łac. stenosis pylori), nazywana również przerostowym zwężeniem odźwiernika (ang. infantile hypertrophic pyloric stenosis, IHPS), jest stosunkowo rzadkim schorzeniem występującym u niemowląt, charakteryzującym się nieprawidłowym pogrubieniem mięśni odźwiernika w żołądku, prowadzącym do niedrożności ujścia żołądka. Choroba ta zwykle rozwija się w pierwszych tygodniach życia dziecka, najczęściej między 3. a 5. tygodniem.123
Dokładna przyczyna stenozy odźwiernika pozostaje nieznana, mimo licznych badań i hipotez. Uważa się, że etiologia tej choroby jest wieloczynnikowa, obejmująca zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe.456
Czynniki genetyczne
Istnieje wyraźny komponent genetyczny w patogenezie stenozy odźwiernika, co potwierdza zwiększona częstość występowania tej choroby w niektórych rodzinach:78
- Około 15% niemowląt ze stenozą odźwiernika ma biologiczną historię rodzinną tego schorzenia6
- Jeśli rodzice mieli stenozę odźwiernika, ryzyko wystąpienia choroby u ich dzieci wzrasta o 20%8
- U rodzeństwa dzieci ze stenozą odźwiernika ryzyko jest 20-krotnie wyższe2
- U bliźniąt jednojajowych ryzyko wzrasta 200-krotnie29
Badacze zidentyfikowali co najmniej pięć genów (oznaczonych jako IHPS1-5), których mutacje mogą znacząco zwiększać ryzyko rozwoju tego zaburzenia.10 W badaniach asocjacyjnych całego genomu (GWAS) wykazano, że polimorfizm pojedynczego nukleotydu (SNP) najsilniej związany z ryzykiem rozwoju stenozy odźwiernika to rs12721025 na długim ramieniu chromosomu 11.9
Płeć i pochodzenie etniczne
Stenoza odźwiernika występuje czterokrotnie częściej u chłopców niż u dziewczynek.71112 Ta różnica związana z płcią nie jest w pełni wyjaśniona, ale może być związana z czynnikami hormonalnymi lub genetycznymi.13
Jeśli chodzi o pochodzenie etniczne, choroba częściej występuje u:62
- Niemowląt rasy białej, szczególnie pochodzenia europejskiego
- Rzadziej występuje u niemowląt pochodzenia azjatyckiego
- Rzadziej występuje u niemowląt rasy czarnej
Czynniki środowiskowe
Zidentyfikowano kilka czynników środowiskowych związanych ze zwiększonym ryzykiem rozwoju stenozy odźwiernika:14
Antybiotyki
Jednym z najlepiej udokumentowanych czynników ryzyka jest stosowanie antybiotyków makrolidowych:11516
- Podawanie doustnej azytromycyny niemowlętom w pierwszych 2 tygodniach życia zwiększa ryzyko rozwoju IHPS ponad 7-krotnie
- Podawanie azytromycyny w wieku 15-42 dni zwiększa ryzyko ponad 2-krotnie
- Stosowanie erytromycyny u niemowląt w pierwszych tygodniach życia jest związane ze znacznie zwiększonym ryzykiem
- Ekspozycja na makrolidy poprzez leki przyjmowane przez matkę pod koniec ciąży lub podczas karmienia piersią również zwiększa ryzyko
Palenie papierosów przez matkę
Palenie tytoniu przez matkę w czasie ciąży jest istotnym czynnikiem ryzyka:6168
- Dzieci matek palących w czasie ciąży mają 1,5-2 razy większe ryzyko rozwoju stenozy odźwiernika
- Niektóre badania sugerują, że ryzyko to może być nawet podwojone
Sposób karmienia
Istnieją dowody sugerujące związek między karmieniem butelkowym a stenozą odźwiernika:1156
- Karmienie butelkowe w porównaniu z karmieniem piersią było związane ze zwiększonym ryzykiem stenozy odźwiernika (iloraz szans [OR] 2,31; 95% przedział ufności, 1,81-2,95)
- Niektóre badania sugerują, że niemowlęta karmione butelką mogą mieć nawet 4,6 razy większe ryzyko rozwoju stenozy odźwiernika
- Nie jest jasne, czy zwiększone ryzyko wiąże się z butelką czy z samym mlekiem modyfikowanym
Badacze sugerują, że karmienie piersią może chronić przed stenozą odźwiernika, ponieważ zawiera wysokie poziomy peptydu jelitowego wazoaktywnego, który sprzyja relaksacji odźwiernika.17
Inne czynniki ryzyka
Do dodatkowych czynników ryzyka zalicza się:14218
- Poród przez cesarskie cięcie
- Przedwczesny poród
- Bycie pierwszym dzieckiem (dotyczy 30-40% przypadków)
- Niższy status społeczno-ekonomiczny
- Cukrzyca u matki
Hipotezy patogenetyczne
Choć dokładny mechanizm patogenetyczny stenozy odźwiernika nie jest w pełni poznany, zaproponowano kilka hipotez:151920
- Deficyt syntazy tlenku azotu – tlenek azotu jest głównym inhibitorowym niecholinergicznym, nieadrenergicznym neuroprzekaźnikiem w przewodzie pokarmowym, powodującym relaksację mięśni gładkich splotu mięśniowego. Upośledzenie syntezy neuronalnej syntazy tlenku azotu (nNOS) wiąże się ze stenozą odźwiernika
- Nieprawidłowa innerwacja warstwy mięśniowej – badania molekularne wykazały, że komórki mięśni gładkich nie są prawidłowo unerwione w IHPS
- Hipergastrynemia niemowlęca – podwyższony poziom gastryny może przyczyniać się do przerostu mięśniówki odźwiernika
- Nadwrażliwość na motyliny – zaburzenia w działaniu tego hormonu peptydowego mogą wpływać na motorykę odźwiernika
- Teoria kwasowości – niektóre badania sugerują, że noworodkowa nadkwasowość może być zaangażowana w patogenezę
W dorosłej postaci idiopatycznego przerostowego zwężenia odźwiernika, która jest niezwykle rzadka, możliwe przyczyny obejmują:21
- Przyczyny pierwotne:
- Nieskoordynowanie nerwowo-mięśniowe z powodu zmian w splocie Auerbacha lub nadaktywności nerwu błędnego
- Przedłużony pylorospazm
- Utrzymywanie się stenozy odźwiernika z dzieciństwa – większość autorów preferuje tę teorię, w której choroba pozostaje utajona i jest reaktywowana przez czynniki wtórne, takie jak zapalenie, obrzęk i skurcz
- Przyczyny wtórne:
- Związane z żołądkowymi, odźwiernikowymi lub dwunastniczymi zmianami, takimi jak zapalenie żołądka, zmiany wrzodowe lub guzy
Charakter rozwojowy choroby
Warto podkreślić, że stenoza odźwiernika w większości przypadków nie jest obecna przy urodzeniu, ale rozwija się stopniowo po urodzeniu.38 Postępujące pogrubienie odźwiernika zwykle pojawia się w pierwszych 6 tygodniach życia, co skutkuje objawami zazwyczaj między 3. a 5. tygodniem życia.22
Częstotliwość występowania stenozy odźwiernika wynosi około 1-3,5 na 1000 żywych urodzeń, chociaż wskaźniki i trendy różnią się znacznie w zależności od regionu.23 Niektóre doniesienia z krajów o wysokim poziomie opieki zdrowotnej sugerują tendencję spadkową zachorowalności, przy czym wskaźniki są zmienne.23
Mimo licznych badań i rosnącej wiedzy na temat czynników ryzyka, dokładna przyczyna stenozy odźwiernika pozostaje niejasna. Zapobieganie tej chorobie jest obecnie niemożliwe, ponieważ przyczyny nie są w pełni poznane, a interakcje między czynnikami genetycznymi i środowiskowymi są złożone.24
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.